Наш радавод. Кніга 6
Памер: 148с.
Ліда 1994
53
комплексе ёсць вельмі падрабязнае апісанне Лідскага дэканату¹¹, якое было зроблена ў 1784 годзе і з’яўляецца вельмі каштоўнай, крыніцай як для даследчыка архітэктуры, так і ў вогуле для гіс-торыка і краязнаўцы. У аддзеле картаграфіі тойжа бібліятэкі захоўваюцца і планы сядзіб памешчыкаў і сялян Лідчыны.
У музеях Кракава і Варшавы захоўваюцца малюнкі Напалеона Арды, які шмат працаваў на Лідчыне. У галоўным архіве ста-ражытных актаў у Варшаве ў фондах картаграфіі інвентароў шмат крыніц па Лідчыне. Для мяне, напрыклад, найбольш цікавымі выдаюцца матэрыялы фонда Радзівілаў па прыватных мясцэчках Лідчыны, напрыклад па Беліцы. Гэта шматлікія інвентары ХУІІ ст., дзе апісана не толькі сама Беліда, але і Стокі, Збляны, Анд-рушаў. Архіў у Варшаве больш меньш выкарыстоўваецца бела-рускімі даследчыкамі архітэктуры, таксама як і архіў інстытута мастантва ў Варшаве і Палітэхнікі Варшаўскай.
Я хацеў бы звярнуць увагу беларускіх гісторыкаў , у тым ліку і гісторыкаў архітэктуры, на два прыватных магнацкіх фонда, якія захоўваюцца ў Кракаве на Вавелю. Гэта фонды князёў Сангушак і графаў Хадкевічаў. І той і другі сёння амаль невядомы бела-рускім даследчыкам. А, напрыклад, у фондзе Хадкевічаў ёсдь шмат матэрыялаў па так званаму „Грабству мажэйкаўскаму ХУІ-ХІХ” ст. ст., дзе ёсдь крыніцы да гісторыі Маламажэйкаўскай ыарквы ХУ ст., сядзіб у Малым і Вялікім Мажэйкаве, Ламброве, Лзікушкау, Лебёдцы, Раманаўка і г. д.
Напрыканцы трэба сцвярдзіць, што аўтар у гэтым рэфераце не прэтэндаваў на паўнату агляду крыніц па гісторыі архітэктуры Лідчыны, а толькі хацеў звярнуйь ўвагу на некаторыя асобныя моманты гэтай справы.
¹ЦДГАРБ ў Гродне, ф. 11, воп. 6, спр. 27.
² Там жа. фф. 1638, 1637, 1636, 1635, 1634.
³ Там жа, фф. 957, 1674, 555, 1565.
4 Там жа, ф. 14, воп. 1, спр. 112, л. 42.
³ ЦДГАЛітвы , Вільня, ф. 1135, воп. 4 спр. 504.
° ГГАМ ў Гродне, фондасховішча, №№ 17688, 14658.
' ЦДВГА ў Маскве, ф. 846, воп. 16, спр. 21529, ч. 3, л. 49.
° Там жа, ф. 405, воп. 7, спр. 2372, 761.
’ Там жа, ф. 349, воп. 19, спр. 131-134, 902, 904.
“РА БАН Украіны, Кіяў. №№ 6002.
54
Гісторыя Ліды ў дакументах Беларускага дзяржаўнага гістарычнага архіва.
М. М. Сачок г. Гродна,
Лакументальныя матэрыялы БЛГА, які захоўвае звесткі па гісторыі былой Гродзенскай губерні, сведчыць, што ў канцы ХУІІІ сг. пасля падзелаў Рэчы Паспалітай Ліда з’яўлялася павятовым цэнтрам спачатку Слонімскай губерні, утворанай у снежні 1795 года¹, а з 1797 года - Літоўскай губерні². У 1801 годзе Ліда і Лідскі паветувайшлі ў склад зноў утворанай Гродзенскай губерні³, якая з’яўлялася ў сэнсе тэрыторыі правапераемнідай першых дзвюх. У 1843 г. згодна з новым адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзе-лам Ліда і павет увайшлі ў склад Віленскай губерні⁴.
Лакументальныя звесткі па гісторыі Ліды і Лідскага павета знаходзяцца як у фондах губернскіх устаноў - канцэлярыі гро-дзенскага губернатара, гродзенскага губернскага праўлення, гродзенскага губернскага ўпраўлення земляробства і дзяржма-ёмасцей, губернскай камісіі для вызначэння ступені „віны” удзельнікаў паўстання 1830-1831 гг. і інш, так і ў фондах менавіта Лідскага паходжання - Лідскага гарадавога магістрата, Лідскай гарадской думы і ўправы, павятовага маршалка, Лідскай два-ранскай апекі, павятовага з’езда міравога пасрэдніка, павятовага земскага начальніка, павятовага суда, мяшчанскіх упраў, ва-ласных праўленняў, у фондах рэлігійных канфесій.
Найбольш раннія звесткі дакументаў архіва датычыдца гісто-рыі Лідскага замка. У рапарйе лідскага гараднічага гродзенскаму губернатару ад 20 снежня 1837 г. указана дата ўзвядзення і даенйа апісанне гэтага старажытнага збудавання: „...сне каменное ук-репленме нмеет быть построенное Велнкнм князем Лнтовскнм Гедммнном около 1323 г. на вознесенной нарочно насыпанной rope, состояшее блнз пруда между городом н двором, нмеюіцее внд квадрата. Всякая стена длнною 32 саженн руской меры, высота стен равняется трехэтажному дому, толшнной около двух саженей, от стороны пруда в углу блнжайшем к городу, некогда сушествовала высокая башня с главнымн под оною воротамн, под башнею погреба, над онымн вокруг стены каменные ступенн, ведугцне в башню, в коей некогда сушествовалн покон н кладо-вые сводные на прнсутственные места, архнва н жнтельство коменданта. Ныне сня башня разрушена, равно co стенамн ук-реплення. В другом углу протнву положенном суодествовала
55
другая башня для поклажн военных прнпасов с воротамн под оною прнходягцймн, ныне тоже вовсе разрушенная”⁵.
Лругія дакументы распавядаюць пра трагічны лёс Лідскага замка у XIX ст. У 80-я гады было нават пастаўлена пытанне пра знос збудаванняў замка. Гэта пытанне абмяркоўвалася на па-седжанні Лідскай гарадской думы 27 верасня 1882 г., на якім га-варылася наступнае; „В 1878 г. Лндскнй уездный предводнтель дворянства возбуднл ходатайство пред г. внленскнм губернатором о сломке стен древнего замка в г. Лнде, как пршйедшнх в ветхость н грозяіцнх опасностью обрушення, а между тем на поддержку его нет городскнх средств, н он едва лн может быть прнчнслен к тем памятннкам древностн, сохраненне которых особенно желатель-но”⁶.
Як бачым, карані шкодных ідэй пра знос помнікаў знаходзяшіа яшчэ ў мінулым стагоддзі.
Але трэба аддаць справядлівасць йарскім чыноўнікам - пытан-не пра знос замка лідскай думай было адкладзена. Было прынята наступнае пастанаўленне; „Разрешенне этого вопроса отложйть’до осмотра сего замка самнмн гласнымн в отношенйн его безопас-ностй”⁷.
Пытанне пра рамонт замка было пастаўлена яшчэ раз у пачатку XX ст. Пра гэта маюцца звесткі ў пісьме віленскага губернатара да Лідскага павятовага маршалка ад 11 лістапада 1906 г.;
„В 1906 г. мною через посредство вйленского генерал-губерна-тора представлено было в МВЛ ходатайство Лйдского городского обіцественного управленйя об отпуске йз казны 1943 руб. 2 коп. на пройзводство ремонта древнего замка в Лйде.
По означенному ходатайству МВЛ сносйлось с Мйннстерством фйнансов, кое после уведомйло главного начальнмка края, что оно не встречает препятствйй к отпуску на ремонт замка в г. Лйда 1000 руб...”⁸
Віленскі губернатар абяцаў яшчэ раз прасіць міністэрства фі-нансаў, каб яно выдзеліла астатнія неабходныя 943 р. 2 к. на рамонт замка.
Старажытная гісторыя Ліды найшла адлюстраванне ў прыві-леях каралёў Рэчы Паспалітай гораду, арыгіналы якіх былі зной-дзены ў 1838 г. пры разбіранні архіва Лідскага магістрата. Вопіс гэтых прывілеяў захаваўся ў фондзе канцылярыі гродзенскага губернатара. Ніжэй друкуем гэты вопіс цалкам на мове арыгінала,
1838 г., снежань — Опйсь пятй прйвйлегяй бывшйх королей польскйх, найденных в архйве Лйдского городового магйстрата.
Содержанйе прнвйлегйй:
1. От 17 сентября 1590 г. Снгнзмунда ІІІ о назначенйй печатй
56
для города Лйды, бургомдстра, знаюшего законы Магдебургскйе, н войта две волокй землй й лопатковой отрезд скота. Назначенме двух ярмарок в год, одной на Новый год, а другой на сошествйв Св. Луха й торгов еженедельно. Взйманйе торгового й померного, дозволенйе торговцам прнезжать с товарамй, удержнванйе ка-зенных мер й уплачйванйе за оные в пользу города. Взйманйв с городскйх грунтов чннша. Почннка дорог й гостлнйев, постройка баня, пострйгальнй, весов й взнманйе за оные дохода. Постройка ратушн, часов, хрйстнанской школы, лавок й богадельнн.
2. От 20 августа 1640 г. Владйслава ІУ о нсполненйй на Лят-войтсвнй уряд прнсягй, назначенйе торгов в понедельняк й осмотр мер, дабы быля верны.
3. От 12 апреля 1640 г. Мнханла Вйшневского о йсполненйй евреямй й обывателямя Лйдского уезда, нмеюіцйх на городскйх грунтах домы, городскдх повйнностей, сужденне дворян, нме-юіцйх домы на тех же городскйх грунтах, в ратуше. Вымермванйе разного хлеба в зернах ратушною мерою. Увольненйе метан от хожденйя на толоку замковую, почйнку греблй й дозволенйе брать мыто с прнезжаюшйх купйов.
4. От 17 сентября 1729 г. Августа ІІ о платеже евреямй, занй-маюіцймйся промыслом, в пользу города торгового. Непрепят-ствованне мешанам-хрйстйанам торговать солью й увольненйй йх от сыпкй гребля прн замковой мельннпе.
5. От 12 ноября 1744 г. Августа ІІІ с утвержденйем вышеука-
занных всех прйвйлегйй.
Верно: йсправляюіцйй должность смотрнтеля Лйдского дво-рянского учнлйіца тнтулярный советнйк Подернь.
Верно: старшйй помоіцнмк правмтеля канйелярйй (Подпйсь не
разборчйва)”.
БЛГА. Ф. 1. Воп. 19. Спр. 1142. Л. 82.
У дакументах фондаў канцылярыі гродзенскага губернатара, губернскаго праўлення, губернскай чарцёжнай і інш. захоўваюнйа дакументы па сацыяльна-гаспадарчай гісторыі Ліды ў першай палове ХІХ ст.
Згодна з данымі ведамасцей пра колькасць народанасельнштва, цэркваў, кляштараў, вучэбных устаноў, фабрыкаў і інш. за 1841-1842 гг. у Лідзе пражывала ў той час 3 тыс. 440 жыхароў (2093 мужчыны. 1347 жанчын). Па сайыяльнаму складу насельніцтва горада падзялялася на дваран, разначындаў, мяшчан, купцоў, аднадворцаў, фабрыкантаў і інш. У горадзе тады было 282 дамы, з іх 7 - каменных, астатнія драўляныя, 3 фабрыкі, 1 вучэбная ўста-нова, 2 каталіцкіх кляштары, 2 касйёла, 27 крамаў, 1 баня\
57
У Лідскім павейе ў 1841 г. налічвалася 16 мястэчак, 416 фаль-варкаў, 1420 вёсак, у якіх быў 9531 двор 983 аколічных двароў¹⁰.
У 1842 г. быў складзены план г. Ліды¹¹, на якім бачна, што горад забудоўваўся ўздоўж пагатовых дарог на Вільню і Навагрудак. 3 грамадскіх пабудоў на плане адзначаны 2 рымска-каталіцкія кляштары (кармяліцкі і піярскі), гаўптвахта, крамы, руіны старога замку, шпіталь, павятовае казначэйства, правіянтская крама, яўрэйская школа, гарадскі астрог, могілкі яўрзйскія і хрысціян-скія.
Планам прадугледжвалася ўзвядзенне новых пабудоў - павя-товага вучылішча, службовых устаноў, кузні, жывёлабойні і інш.
У архіве захоўваецда каштарыс даходаў і выдаткаў па г. Лідзе на 1832 г.¹², які паказвае, што даход горада складаў 767 руб. 77 кап. серабром і 900 руб. асігнацыямі. Большая частка сродкаў ішла на ўтрыманне паліцыі - 900 руб. асігнацыямі. На асвятленне горада 16 ліхтарамі затрачвалася 20 руб. серабром, на ўтрыманне пажарнай каманды, якая складалася з 123 чалавек ніжніх чыноў інваліднай каманды, - 50 руб. сер.]³ і нічога не гаворыідца ў гэтым каштарысе, каб выдзяляліся сродкі на патрэбы культуры, бальній і г. д.
КНІГІ ОНЛАЙН
