Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 592с.
Мінск 2000
Збаўленне ад гітлераўскай акупацыі прый-шло на Лоеўскую зямлю ў кастрычнікліус-тападзе 1943 г. В.П. Крупейчанка.
109
1941 — 1945
Вываз на фашысцкую катаргу
Часткай злачыннага акупацыйнага рэжыму з'яўляўся вываз працаздольнага насельніцтва з Беларусі на катаржныя работы ў Германію ў якасці дармавой рабочай сілы. Правал пла-наў «маланкавай вайны», значныя страты ў жывой сіле на савецка-германскім фронце патрабавалі мабілізацыі ў вермахт усё больш чалавечых рэсурсаў, што пазбаўляла прамыс-ловасць і сельскую гаспадарку фашысцкай Германіі рабочых рук. Гэты недахоп гітлераў-скія правіцелі імкнуліся папоўніць за кошт асоб, гвалтоўна вывезеных з акупіраванай тэ-рыторыі СССР.
Ужо ў лістападзе 1941 г. было дадзена ўка-занне па выкарыстанні «рускай рабочай сі-лы» ў Германіі. У пачатку 1942 г. была пас-таўлена задача вывезці на прымусовыя рабо-ты ў Германію з акупіраваных абласцей СССР 15 млн. чалавек. Гаспадарчай інспек-цыі групы армій «Цэнтр» і генеральнай акру-зе «Беларусь» прадпісвалася штодзённа па-сылаць у рэйх па 500-1000 рабочых.
Спачатку вярбоўка насельніцтва ў Герма-нію вялася на добраахвотнай аснове. Аднак у спецыяльных разнарадках па валасцях указ-валася, колькі чалавек і ў які тэрмін воласць павінна паставіць. У сувязі з ростам колькас-ці асоб, якія адмаўляліся ад вярбоўкі, гітле-раўцы перайшлі да гвалтоўных метадаў. На ўсёй акупіраванай тэрыторыі Беларусі, у тым ліку на Лоеўшчыне, акупанты пачалі шырока
ўжываць метад масавых аблаў. Ачапляліся цэлыя гарадскія раёны, кварталы, вуліцы, базары, вакзалы, вёскі. Ішло сапраўднае па-ляванне на людзей, асабліва ў перыяд правя-дзення карных аперацый супраць партызан.
Вываз на фашысцкую катаргу ажыццяўля-лі спецыяльныя ведамствы на чале з гейе-ральным упаўнаважаным па выкарыстанні рабочай сілы, войскі і паліцыя. Працаздоль-ных мужчын, жанчын і падлеткаў пад канво-ем адпраўлялі ў перасыльныя лагеры, жор-стка здзекаваліся над імі. У цэлым гітлераў-цам удалося захапіць і вывезці ў Германію з акупіраваных абласцей СССР каля 5 млн. ча-лавек, у тым ліку з Беларусі каля 380 тысяч. З Лоеўскага раёна было вывезена 2443 чала-векі.
Умовы жыцця і працы савецкіх людзей у Германіі былі выключна цяжкімі. Яны рэгла-ментаваліся спецыяльнай інструкцыяй, у якой гаварылася, што «ўсе рабочыя павінны атрымліваць такую ежу і такое жыллё і пад-вяргацца такому абыходжанню, якія давалі б магчымасць эксплуатаваць іх у самай высо-кай ступені і пры самых мінімальных затра-тах». Непасільная праца, голад, антысаніта-рыя прыводзілі да шматлікіх захворванняў сярод вывезеных і вялікай смяротнасці. Рата-ванне савецкіх людзей ад вывазу ў фашыс-цкае рабства было адной з важнейшых задач падпольных партыйных органаў, партызан і падпольшчыкаў. У.І.Лемяшонак.
«Вырашэнне яўрэйскага пытання»
Адным з самых жахлівых бакоў фашыс-цкага акупацыйнага рэжыму было правядзен-не генацыду ў адносінах да асоб яўрэйскай нацыянальнасці. Антысемітызм гітлераўцы зрабілі асноўным пунктам сваёй прапаганды, якая была накіравана на насельніцтва Бела-русі. Акупацыя падавалася як збаўленне ад «яўрэйскага бальшавізму».
Паводле ўказання Гітлера фашысцкія вер-хаводы летам 1941 г. пачалі распрацоўваць план «канчатковага вырашэння яўрэйскага пытання». Гэта «канчатковае рашэнне» азна-чала знішчэнне ўсіх яўрэяў. Па звестках на-чальніка 4-га аддзела гестапа Эйхмана, якому Гітлер даручыў выкананне гэтай праграмы, фашыстамі было забіта б мільёнаў яўрэяў,
“што складала 1 /з частку яўрэяў усяго свету (Приговор Международного Военного трибу-нала. Сборник «Нюрнбергский процесс». М., 1961. Т. 7. С. 401—402.
Палітыку знішчэння савецкіх грамадзян яўрэйскай нацыянальнасці гітлераўскія гала-варэзы з бяспрыкладнай жорсткасцю право-дзілі на ўсёй часова акупіраванай тэрыторыі Беларусі, у тым ліку і на Лоеўшчыне. Сюды ўслед за войскамі вермахта прыбылі айнзатц-каманды, зондэркаманды, тайная палявая па-ліцыя, паліцыя бяспекі і СД, фельдкаменда-туры, ортскамендатуры, жандармерыя і ін-шыя карныя органы, у абавязкі якіх разам з вермахтам уваходзіла і «вырашэнне яўрэй-скага пытання». Усе гэтыя органы і часці бы-
110
Ішла вайна народная
лі ўкамплектаваны спецыяльна падабранымі асобамі, якія былі выхаваны ў духу нацызму. Яны вызначаліся асаблівай жорсткасцю ў ад-носінах да людзей іншых нацыянальнасцей. Менавіта яны адразу ж аддзялялі яўрэяў ад мясцовых жыхароў, заганялі іх у гета.
Загады палявых і мясцовых камендатур па стварэнні гета выдаваліся ўсюды: у Бабруй-ску, Баранавічах, Брэсце, Гродне, Жлобіне, Лідзе, Мінску і іншых гарадах і мястэчках. У асноўным гета ствараліся закрытага тыпу. Іх тэрыторыі абносіліся калючым дротам, ахоў-валіся гітлераўскімі салдатамі і паліцыяй
Яўрэям забаранялася самавольна пакідаць ге-та, мяняць месца жыхарства і кватэрыў гета, карыстацца тратуарамі, грамадзянскім тран-спартам, паркамі і грамадскімі ўстановамі, наведваць школы.
Для яўрэяў было ўведзена абавязковае на-шэнне апазнавальных знакаў, якімі былі ак-руглыя латы і шасціканцовыя зоркі жоўтага колеру, нарукаўныя павязкі з шасціканцовы-мі зоркамі.
Амаль да ліквідацыі гета яўрэі павінны бы-лі прымусова выконваць работу на акупан-таў, пры якой многія з іх паміралі з-за неча-лавечых умоў жыцця і працы. У.1.Лемяшонак.
Населеныя пункты Лоеўскага раёна, якія былі знішчаны з часткай насельніцтва ў перыяд нямецка-фашысцкай акупацыі Беларусі і адноўлены пасля Вялікай Айчыннай вайны
Назва населе- | нага пункта Колькасць да вайны Колькасць знішчаных Час знішчэння
двароў | жыхароў | двароў | жыхароў
1 2 3 4 5 6
Астравы 114 408 92 13 1943
пас. Барэц 46 246 46 17 1943
Белы Калодзеж 20 74 20 6 1943
Буда Петрыцкая 70 248 70 З 1943
Бушацін 52 207 44 — 1943
Бывалькі 360 1449 330 9 1943
Вазон 57 160 57 4 1943
Ваўкашанка 76 301 69 — 1943
Вінаградаўка 22 гэ 22 1 1943
Вышкаў Бурыцкае 5% 189 52 12 1943
пас. Гарадок 38 168 33 3 1943
Глушэц 102 427 102 5 1943
Грамыкі 63 255 40 1 1943
Грохава 140 — 119 7 1943
Дзімамеркі 96 — 83 6 1943
Дзяражычы 227 735 194 18 1943
Добры Рог 46 158 10 4 1943
Дуброва 38 173 35 1 1943
Ісакавічы 106 464 100 8 1943
Казіміраўка 95 388 95 6 1943
Казярогі 185 — 166 27 1943
Карпаука 30 148 26 - 1943
Карпаўка 140 — 38 1 1943
Карчомка 41 — 40 2 1943
Каупень 134 469 128 16 1943
пас. Кашовае 80 389 78 3 1943
пас, Кірава 24 86 24 1 лістапад 1943
Крупейкі 415 1132 335 27 1943
Крывін 57 — 54 1 1943
Лесуны 40 197 40 — 1943
111
1941 — 1945
Працяг табліцы
1 з 2 3 Jа [ 5 1] 6 ы
Ліпнякі 320 738 319 5 1943
Ляскі 31 149 30 1 1943
Майск 48 — 41 — кастрычнік 1943
Малінаўка 22 74 22 11 1943
Мікалаеўка 23 65 22 8 1943
Міхалёўка 82 213 52 4 1943
Мохаў 148 - 10 23 1943
пас. Ніва 34 163 29 9 1943
Новакузнечная 69 339 62 26 1943
Новая Алешкаўка 28 138 25 36 1943
Новая Баршчоўка 161 649 104 3 1943
Новая Лутава 45 195 38 5 1943
пас. Пагальное 11 — — 4 1943 (у 1950-х гадах жыхары расселены па 1ншых вёсках)
пас. Пераможац 39 181 39 9 1943
Першамайск | 66 289 63 4 1943
Пярэдзелка 100 нара 30 па 1943
пас. Прагрэс 62 247 62. си лістапад 1943
Пустая Града 68 — — 16 “1943
пас. Райск 17 41 17 — лістапад 1943
Рудня Бурыцкая 88 318 88 27 1943
Рудня Каменева 140 700 139 18 1943
Рудня Пясочная 17 — 17 — 1943 (у 1950-х гадах жыхары расселены па іншых вёсках)
Рудня Удалёуская 22 71 22 — 1943
Ручаёука 103 496 93 28 | 1943
Сінск 147 700 147 4 1943
пас. Смелы 60 182 58 а 1943
Старая Алешкаўка 110 518 107 89 1943
Старая Лутава 69 341 69 8 1943
Страдубка 87 448 84 18 1943
Сяўкі 87 — 85 - 1943
Тучкі 32 94 32 — 1943
Уборак 83 340 27 10 1943
Удалёўка 65 225 65 6 1943
пас. Усход 70 286 70 13 1943
Хамінка 220 — 82 11 1943
Хаткі 47 221 47 13 1943
Цясны 148 — 148 — 1943
Шчытцы 50 — 25 8 1943
Ястрабка 159 457 152 — 1943
Друкцецца па кн.: Нацистская политика геноцида и “выжженной земли” в Белоруссии. 1941—1944. Мн., 1984.
112
Ішла вайна народная
Абагуленыя звесткі аб ахвярах нямецка-фаштысцкіх злачынстваў па Лоеўскім раёие
23 жніўня 1944 г.
Найменование сельсо- ветов повешенных, расстрелянных, замученных Угнанных в немецкое рабство
мужчин женщин всего мужчин женщин всего
г.п. Лоев 463 71 942 (разам. з ваеннапалонным!) 27 16 43
Переделковский 46 65 111 17 23 40
Хатковский 33 48 81 139 229 368
Крупейский 36 21 57 26 61 87
Рудне-Маримоновокий Зі 26 57 49 22 71
Страдубский 25 32 57 19 25 44
Деражицкий 30 23 53 41 45 86
Козерожский 34 10 44 6 5 11
Липняковский 15 27 42 32 35 67
Карповский 29 8 ВР 102 106 208
Уборковский 16 19 35 104 127 231
Ручаевский 12 19 31 74 73 147
Первомайский 18 12 30 | 30 43 73
Шарпиловский 14 14 28 67 90 157
Борщевский 19 4 23 175 275 450
Бывальковский 1 6 7 153 207 360
ИТОГО: 822 405 1635 (разам з ваеннапалонным!) 1061 1382 2443
Примечание: На 415 погибших мирных советских граждан и 404 военнопленных красноармейцев фами-лии установить не представилось возможным.
Председатель районной комиссии (подпись) (Синяков)
Печать
Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці, ф. 42, воп. 1, спр. 12, л. 12.
Дакументы сведчаць
З АДМІНІСТРАЦЫЙНАГА РАСПАРАДЖЭННЯ № 1 КАМАНДУЮЧАГА ТЫЛАМ ГРУПЫ АРМІЙ «ЦЭНТР» ГЕНЕРАЛА ПЯХОТЫ ФОН ШЭНКЕНДОРФА
Пераклад з нямецкай мовы 7.1.1941 г.
І. Аб прызначэнні бургамістраў у валасцях
1. На пасады бургамістраў у першую чаргу павінны быць прызначаны палітычна надзей-ныя і кваліфікаваныя асобы, па магчымасці з ліку беларусаў.
2. Бургамістр з'яўляецца прадстаўніком воласці,
3. Ён з'яўляецца службовым начальнікам над усімі асобамі, якія працавалі ў воласці. Ён
прымае іх і звальняе з працы.
4. Бургамістр нясе адказнасць за фінансавыя справы воласці.
5. Усе жыхары, якія пражываюць у воласці на 21.6.1941 г., павінны быць занава ўлічаны і перапісаны бургамістрам.
6. Бургамістры неадкладна павінны паклапаціцца аб тым, каб усе жыхары былі забяспе-чаны адпаведнымі дакументамі, якія засведчваюць іх асобу: прозвішча і імя, час і месца на-раджэння, месца жыхарства, склад сям'і, прафесія, прабыванне і род заняткаў, сацыяльнае паходжанне, веравызнанне, нацыянальнасць, падданства.
7. Бургамістры прыцягваюць да адказнасці вінаватых за ўчыненыя акты сабатажу ў да-
КНІГІ ОНЛАЙН
