Славянскія культуры: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы
Памер: 343с.
Мінск 1996
64
майстроў беларускага мастацтва акцёраў драмы, музыкантаў, спевакоў. Глядач меў магчымасць пачуць музыку Я. Цікоцкага і А. Клумава, вершы паэтаў у выкананні Л. Рахленкі, сцэны са спектакляў з удзелам А. Ільінскага, А. Труса, 3. Канапелькі, А. Шэлега.
Фільм усім сваім ладам сцвярджаў: нягледзячы на ліхалецце, якое прыйшло на беларускую зямлю, на страшэнныя дні акупацыі, беларускае мастацтва не перастала існаваць, як не перастаў існаваць мужны народ і яго добрая душа.
Усёведны, з крытычным позіркам на жыццё глядач сёння можа ўбачыць у гэтым старым фільме, які рабіўся у маласпрыяльных для кінатворчасці ўмовах, недакладнасці ў сцэнарнай пабудове, хібы гуказапісу, значныя перапады ў якасці канцэртных нумароў; свядома негатыўна ўспрымае ён падзякі Сталіну ад імя беларускага народа і іншую дзяжурную рыторыку. Тады была іншая абвостранасць пачуццяў ~ ішло вызваленне Беларусі. Таму сам факт існавання нацыянальнага мастацтва і людзейтворцаў, вядомых па даваенных гадах, уражваў незвычайна, даваў вялізны эфект. Яны ішлі побач — фільм пра вызваленне Беларусі і фільмканцэрт майстроў мастацтва рэспублікі. Пажаданне “Жыві, родная Беларусь” было сугучнае настрою тых дзён.
Беларускі кінаканцэрт, як кажуць у некаторых выпадках, добра папрацаваў, добра паслужыў народнай справе. Нядрэнна паслужылі ёй ужо згаданыя “Канстанцін Заслонаў” і “Гадзіннік спыніўся апоўначы”, заснаваныя на рэальных фактах гісторыі партызанскай вайны на Беларусі, пра якія ў меру сваіх талентаў паспрабавалі расказаць сцэнарыст А. Маўзон, рэжысёры У. КоршСаблін, А. Файнцымер стваральнікі першай стужкі, і сцэнарысты А. Кучар, М. Фігуроўскі, рэжысёр М. Фігуроўскі стваральнікі другой.
Ішлі гады, і тэма гэта зрабілася вядучай на “Беларусьфільме”: “Праз могілкі”, “Альпійская балада”, “Я родам з дзяцінства”, “Іван Макаравіч”, “Руіны страляюць”, “Полымя”, “Чорная бяроза”, “Воўчая зграя”, “Доўгія вёрсты вайны”, “Трэцяя ракета”, “Знак бяды”, “Ідзі і глядзі” і мноства іншых стужак. Экранізавана большасць аповесцяў Васіля Быкава. У гэтым сэнсе ніводзін беларускі пісьменнік не карыстаўся такой увагай кінематаграфістаў. Прычыны зразумелыя: тут спалучыліся традыцыйная для “Беларусьфільма” цікавасць да ваеннай тэмы і таленавітая проза пісьменніка, звернутая да падзей вайны.
Вядома, выхад твораў пісьменніка на экран шматразова пашырае кола паклоннікаў таленту аўтара. Удалая экранізацыя можа не толькі поўна данесці да гледача аўтарскую задуму, але ўнесці многа новага ў разуменне часу і чалавека, пра якога ідзе размова ў
65
першакрыніцы. Хоць выпадкі такія даволі рэдкія, але калі яны адбываюцца, то гэта амаль заўсёды выклікае значны грамадскі рэзананс, які мае дачыненне і да карціны і да першакрыніцы аповесці ці рамана. Такое адбылося, напрыклад, з экранізацыяй аповесці Васіля Быкава “Сотнікаў”. Фільм “Узыходжанне” паводле гэтай аповесці, пастаўлены Ларысай Шапіцька на “Масфільме”, прайшоў літаральна па ўсім свеце, і можна толькі здагадацца, наколькі вырас прэстыж беларускай літаратуры ў свеце дзякуючы вось такому кінатвору. Гэта павінна супакоіць тых, каго засмучаў ці засмучае факт пастаноўкі карціны не на “Беларусьфільме”. У рэшце рэшт прыярытэт у мастацтве мае талент аўтара, а не месца нараджэння твора. Таленавіты беларускі пісьменнік знайшоў у асобе таленавітага рускага рэжысёра аднадумцу. Узыходжанне на вяршыню мастацтва адбылося. Мастацтва зрабіла значны крок у асэнсаванні чалавечага лёсу ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Такі ж крок зрабіў і дапытлівы, удумлівы глядач.
Становішча з кінатворамі пра блізкую гісторыю Вялікую Айчынную вайну лепшае, чым з фільмамі пра гісторыю больш далёкую. Распрацоўка гістарычнай тэмы ў пачатку існавання беларускага кіно пазней не мела працягу. Фільмы на так званую гісторыкарэвалюцыйную тэматыку, г.зн. пра падзеі Кастрычніка і грамадзянскай вайны, час ад часу ствараліся, а на старажытную гісторыю сцэнарыстаў і рэжысёраў нешта не знаходзілася. Дакладней, не знаходзілася не таму, што зацікаўленых творцаў зусім не было, a па прычыне поўнай адсутнасці падтрымкі з боку тых, ад каго залежала планаванне вытворчасці фільмаў. Відаць, не апошнюю ролю адыгрывалі тут нядобрыя прыклады, а іх было нямала, калі аўтараў без усялякіх на тое падстаў абвінавачвалі ў няправільнай трактоўцы тых ці іншых гістарычных падзей, у адсутнасці ўмення з “класавых” пазіцый бачыць жыццё мінулых стагоддзяў.
У выніку гістарычныя фільмы былі з’явай выпадковай, і каб пералічыць іх, хопіць пальцаў адной рукі. Сярод гістарычных стужак самая прыкметная “Я, Францыск Скарына”, пастаўленая рэжысёрам Б. Сцяпанавым па сцэнары М. Садковіча ў 1970 годзе. Такая абыякавасць кінематографа да гісторыі свайго народа помсціла яму ж, не працавала на яго аўтарытэт. I калі іншы раз мы чуем сцверджанні пра слабы нацыянальны патэнцыял нашага кінамастацтва, то яны ў значнай ступені маюць рацыю менавіта па прычыне шматгадовага ігнаравання свайго мінулага, нежадання ўважліва ўгледзецца ў глыб стагоддзяў, адчуць там свае карані.
Разам з тым трэба заўважыць, што ў апошні час позірк кінадакументалістаў і майстроў ігравога кіно стаў часцей
66
затрымлівацца на падзеях мінуўшчыны. Прыклады таму мастацкія і дакументальныя стужкі, зробленыя ў першай палове апошняга дзесяцігоддзя. Сярод іх цыкл тэлевізійных мастацкіх фільмаў “Да вас, сучаснікі мае”, у якіх адлюстраваны некаторыя старонкі гісторыі Вялікага княства Літоўскага, “...Аз ваздам” пра лёс філосафа і асветніка сярэдніх вякоў Казіміра Лышчынскага, “Слёзы блуднага сына” гісторыкадакументальнае даследаванне ваенных падзей на тэрыторыі Беларусі, шэраг дакументальных стужак пра мінуўшчыну. Тое, што сучаснае кінамастацтва адчувае пільную патрэбу у звароце да мінулага, да гісторыі сваёй бацькаўшчыны, сведчыць пра яго значныя патэнцыяльныя магчымасці ў даследаванні лёсу свайго
* народу.
О. А. Медведева (Мйнск)
СОВРЕМЕННОЕ БЕЛОРУССКОЕ ДОКУМЕНТАЛЬНОЕ КМНО: МЕЖДУ ПОКАЯНМЕМ Н БОЛЬЮ
Документальное кнно всегда суіцествовало не только как отраженне действнтельностн, но н как форма неомнфологнн. Чтобы не врать, надо сннмать, что внжу. Чтобы сказать правду, надо ее осознать.
Документальное кпно впрямую связано с жмвой, снюмннутно протекаюіцей жлзнью, с человеком — его прошлым, настояіцнм, будуіцмм. А там, где человек, там центр Вселенной, с вечнымн во все времена вопросамн о смысле жнзнн н логнке судьбы, о вере н Боге, о жнзнн н смертн, о любвн м ненавлстм. Каждый человек, еслп находмт в себе мужество, отвечает на этн вопросы посвоему. Человеку в нскусстве предппсана на этом путн особая роль: отвечать без лукавства м самооболыцення на вечные вопросы бытня. Словом, всякнй раз находнть в себе смлы быть в сптуацнн “мужества невозможного”. Лменно так фнлософ Мераб Мамардашвнлп опнсал смысл верностн своей судьбе. Лменно его открытня в областл человеческого духа, к чему бесспорно прннадлежнт нскусство, заставляют смотреть на мнр трезво н ответственно. Лбо, “когда хочешь выразмть н воплотнть нменно неотвратнмо н властно очевндное, что возможно лпшь по собственным законам мыслн, слова, там нет места нлчему благостному ллл возвышенному”.
Назвать всё, что стучлтся, царапается в дверл бытля, участь любого мысляіцего человека, смысл суіцествованля которого — быть,
67
нсполннться, состояться. Без этлх услллй человек, по мыслл фллософа, отбрасывается в сферу нсторнческого бессллля л взрывоопасной немоты. Много л страстно М. Мамардашвллл говорлл о законе названностл собственным лменем, законе лменованностл. Без окллканлй по лменл, оказывается, нет л места, где, напрлмер, могла бы быть память л мог бы быть смысл того, что случллось, что пролзошло ллл что пролсходлт на самом деле, в том члсле л смысл беды, несчастья, позора, ужаса. II поэтому художнлк (в самом шлроком смысле этого слова), способный еслл не осознать до конца, то лнтултлвно прочувствовать л дать нам свлдетельства сволх предвлденлй л прозренлй, есть не кто лной, как лнтултлвный длагност, взываюіцлй к ответу всех, кого он окллкает по лменл. Едлнственный шанс лметь будуіцее — это вынослть наружу л осознавать беды л несчастья, а не загонять лх внутрь. Это л право, л долг, л лзбраннлчество всех, прлчастных к утвержденлю л сохраненлю культуры.
Последнее время все чагце ловлю себя на мыслл, что все больше л больше люблю документальное клно. Потому что оно представляется мне более честным л совестллвым способом отраженля реальностл.
Еслл раньше мы говорллл, что документальное л лгровое клно схожл в том, что одно, лгровое, прлдумывает жлзнь л не скрывает этого, а документальное тоже “прлдумывает”, лмея в влду точку зренля художнлка, осмысленле лм действлтельностл, но всетакл скрывает это, то сегодня с полным правом можно сказать, что документальное клно не только не старается прлдумывать, но, напротлв, обнажает, называет собственным лменем то, что часто в сллу лнстлнкта самосохраненля хочется спрятать от самого себя.
В слтуацлл экзлстенцлального вакуума, в котором нелзбежно оказывается человек на переломе эпох, документальное клно не только оставляет за собой право флкслровать л передавать лз поколенля в поколенле традлцлл л нацлональную культуру, но л находлть, открывать унлкальные смыслы человеческого бытля.
А культура это не совокупность готовых ценностей л продуктов, ллшь ждугцлх потребленля ллл осознанля. Культура это вечность в настоягцем, в суіцествуюгцем; она нуждается в открытом пространстве л свободном слове. Она духовное здоровье нацлл. Н надо в первую очередь думать о том, чтобы не нанестл ей такле поврежденля, последствля которых былл бы необратлмы. Культура не может не быть, еслл есть налболее очевлдный ее пласт, который следует хранлть, передавать лз поколенля в поколенле. Л это документаллсты обязаны зафлкслровать как можно полнее.
Когда я смотрела флльмы Ю. Лысятова “Дудка”, “Труба л рог” о неповторлмых музыкальных лнструментах, “Ветковская атлантлда” С.
68
Головецкого об унлкальной коллекцлл Ветковского музея, хранлмой вопрекл всем чернобыльсклм бедам, “В каждой хате жлвет домовой” л “Заговоры бабы Сашл” С. Лукьянчлкова об удлвлтельных нослтелях устных форм фольклора, “Нскусство землл л огня” А. Сухановой, “Масленлца”, “Рассыпушка”, “Мужской рой” С. Гайдука, “Хоровод” О. Шкляревского, “Крестлны” Н.Волох, “Вечер в Северных Афмнах” Ю. Горулева, “Прлкосновенле” Т. Клракозовой, “Штукарь Емеля лз Хальчл” В. Королева, меня нл на млнуту не покмдало чувство безмерной радостл п гордостл оттого, что с героямл этлх картлн я ммею честь жлть на одной земле в одно л то же время. Онл, как знаменлтые на весь млр памятнлкл культуры, охраняемые законом л государством, такле же святынл.
КНІГІ ОНЛАЙН
