Утроп Літвы
Здзіслаў Сіцька
Памер: 324с.
Баранавічы 2009
А вялеты ў VI - VIII стст. будавалі «ўмацаваныя гарады (civitates)»¹⁸. У вялецкіх, абадрыцкіх гарадах, якія былі племяннымі цэнтрамі, ужо ў VIII сг. збіраліся вядом ыя з лацінамоўн ых хронік pladtum, народн ыя сходы, на якіх прымаліся важныя дзяржаўныя ра-шэнні¹⁹. Арабскі падарожнік Ібрагім ібн Якуб на-зіраў такія сходы ў X ст. Народныя сходы, якія мож-на назваць вечам, адбываліся на зямлі аднаго з ча-тырох галоўных плямёнаў вялецкага звязу - рэда-раў (ратараў), у іх галоўным горадзе Радагошчы на пачатку XI ст.²⁰. Асабліва шматлюднымі ды дзейс-нымі былі, як вядома з «Славянскай хронікі» ня-мецкага святара Гельмольда, вечы ў руянаў (ранаў), якія адбываліся на капішчы Святавітаў Арконе, га-лоўным горадзе Руянскага княства на выспе Руя
(Руяна). На рашэнні гэтага веча вялікі ўплыў мелі Святавіт.
¹⁶ Maly slownik kultury dawnych slowian. Warszawa, 1972. C. 509, 631.
¹⁷ Развнтне этннческого самосознанпя славянскнх народов в эпоху раннего средневековья. М., 1982. С. 198.
¹⁸ Тамсама. С. 201.
¹⁹ Zernack Klaus. Die burgstadtischen Volksversammlungen bei den Ost und Westslawen. // Ciessener Abhandlungen zur Agrar- und Wirtschaftsforschungen des europaischen Ostens. Bd. 33. Wisbaden, 1967. C. 202.
²⁰ Gerard tabuda. Wiece slowianskie. // Kwartalnik Historyczny. Rocznik LXXVI. № 4. C. 916.
21
паганскія святары. Паводле Клаўса Зэрнака, у арконскім вечы ўдзельнічалі і жыхары прадмесця гэтага горада²¹.
Зважаючы на такі высокі ўзровень грамадска-палі-тычнага ладу меклен-бургскіх славянскіх княстваў, выпадае гаварыць і пра вы-сокае ваярскае майстэрства ды абароназдольнасць за-ходніх славянаў. «Падставай вайсковага прагрэсу з’яўляў-ся іх (люцічаў - З.С.) развіты грамадскі лад»²². Абадрыты (бодрычы) і вялеты-люцічы
падчас змагання з саксамі, данамі стварылі, вымушаныя былі стварыць, дасканала навучанае, на еўрапейскі ўзор уз-броенае войска: інакш яны не маглі б цягам некалькіх ста-годдзяў бараніць сваю незалежнасць. Дарэчы, вядома, што абадрыты працяглы час былі хаўруснікамі франкаў. Так, на дапамогу маярдому Піпіну (цягам 752-768 гг. - кароль фран-каў Піпін Кароткі) ў ягоным змаганні з братам Грыфам прыйшло, як падае храніст, «100 тысяч узброеных славя-наў»²³. Абадрыты разам з франкскім каралём Карлам Вялікім ваявалі супраць саксаў, пра што паведамляецца ў «Аналах Эгінхарда» пад 798 г.²⁴. Храніст Саксон Граматык падкрэсліваў асаблівасць абадрыцкага войска: «коннае вой-ска князя Генрыха, сына Готшалка»²⁵. Вядома, што люціц-кае войска выходзіла на вайну падобна рымскім легіёнам -
²¹ Zernack Klaus. Die burgstadtischen Volksversammlungen... C. 224.
²² Клнбанов A. Боевой порядок y древннх славян. // Нсторнческнй журнал. Кннга 1-2 (137-138). М., 1945. С. 81.
²³ Strzelczyk J. Drzewianie polabscy. // Slavia antiqua. T. XV. 1968. C. ill.
²⁴ Annales d’Eginhard. Race des Carlovingiens. // Collection des Memoires relatifs a I'histoire de France. A Paris. 1824. C. 34.
²⁵ В.Д. Королюк. Государство бодрнчей в правленне князя Готшалка. // Slavia occidentalis. Т. 22. Poznac, 1962. С. 188.
22
пад штандарамі, на якіх былі выявы паганскіх бостваў²⁶.1 ў руянаў меліся падобныя штандары-харугвы, у тым ліку і ха-ругва паганскага «боства лесу, плёну, сонца, агню і, верагод-на, вайны»²⁷ Святавіта, называная «Станіцай» («Stanitia»)²⁸. Усе руянскія штандары захоўваліся ў галоўнай вежы замку горада Арконы.
У шэрагах абадрыцкага і вялецкага войска, верагодна, білася з саксонскімі захопнікамі таксама і літва - так маглі называцьасобныя атрады-гуфы прафесійных ваяроў. (Гавор-ка пра іх наперадзе.)
Перасяленне
Але наступ германцаў рабіўся штораз мацнейшым. Як па-ведамляе згаданы нямецкі храніст Гельмольд, першымі мусілі шукаць сабе новы прыстанак тыя плямёны, што жылі найбл-іжэй да саксаў і на чыю зямлю найперш спакусіліся захопнікі. Горкі лёс выгнаннікаў напаткаў, верагодна, смалінцаў (смаль-нянаў), якія жылі на правым беразе Лабы²⁹ і вядомыя як Smekiingiens франкскіх хронік, прыкладам, пад 809 г.³⁰. Смалі-нцы, верагодна, перасяліліся ў край па-над Бугам і Наравам, дзе і знаходзім паселішчы Smolenszczyzna, Smolnik, Smolniki³¹, Smolino, Smolany, Zardany Smoliany³², a таксама i далей на ўсход. Прыкладам, на Беларусі ёсць паселішчы Смаленікі (у Ляхавіцкім р-не), Смаляны (у Пружанскім ды Аршанскім ра-ёнах), Смалічы (у Капыльскім р-не), гарады Смалявічы, Сма-ленск, а таксама горад Смалінінкай у Летуве.
²⁶ Развнтпе этннческого самосознанпя славянскнх народов в эпоху раннего средневековья. С. 204.
²⁷ Maly s+ownik kultury dawnych stowian. C. 382.
²⁸ Bogus+awski W. Dzieje s+owiaiiszczyzny po+nocno-zachodniej do po+owy XIII w. T. III. Poznan, 1892. C. 652.
²⁹ Maty slownik kultury dawnych stowian. C. 361.
³⁰ Annales d’Eginhard. Race des Carlovingiens. C. 62.
³¹ Ketrzyriski W., dr. Nazwy miejscowe polskie Prus zachodnich, wschodnich i Pomorza wraz z przezwiskami niemieckimi. Lwow, 1879. C. LXVI.
³² Pawinski A. Polska XVI wieku pod wzglQdem Geograficzno-Statystycznym. Tom V. Mazowsze. Palatinatus Plocensis. Warszawa, 1895. C. 23, 78, 79.
23
Пазней шляхам сма-лінцаў ру-шылі шмат-лікія роды с у с е д н і х славянскіх княстваў. У нашай краі-не заснавалі свае паселі-шчы абад-рыты, баб-ране, брэжа-не, бытань-цы, вялеты, гліняне, дрэ-вяне, люці-чы, марача-не, ніжане, рачане, ста-д а р а н е , хіжане. На карысць та-
кога мерка- Славянскія плямёны Мекленбургіі. вання свед-
чаць этнатапонімы: Аброва, Бабровічы, Бабры, Беразцы, Бе-ражно, Быцень, Веляцін, Вялешына, Гліняны, Глінь, Дзераў-ная, Дзераўцы, Лютавічы, Лютыя, Морач, Нізаўцы, Нізяны, Рачканы, Старыя Дарогі, Хізаў Хізы.
I на новым месцы шмат каго з навасельцаў, пераважна родавых старэйшынаў, ваяводаў клікалі паводле назоваў іх былых родных паселішчаў. Такія мянушкі пазней сталі про-звішчамі. Для некаторых выяўлены адпаведнікі ў тапанімі-цы Мекленбургіі.
24
1. Беларускае прозвішча. 2. Паселішчаў Мекленбургіі, вя-домае з нямецкіх дакументаў, год. 3. Рзканструяваная М. Ежо-вай аснова слова.
1 2 3
Бадак D. Badeghowe, 1305 *badbkov - II-7, 82
Башко(-ў) D. Banzkow *bo§bkov -? II-8
Брыль D. Bruel *вгу1у?- 1-51,11-46
Віцязь D. Vitense, 1230 *vitedz -11-59
Г'аголя D. Gagelow *gogolev -11-17, 91
Гамолка Gummale, 1265 *gomola -11-46
Гладыш D. Gletzow *gladisev -?
*glazov ---? 11-52
Гневаш D. Gnewitz *gnwitji -11-32
Дамарад D. Dammereez *domaradjb -11-40
Дамель Domelowe, 1248 *domelb -11-74
Дыбоўскі D. Deibow *dybov -1-51
Жыліч D. Seitz *zelKtitji -11-58
Кавалец D. Kowalz *kovalbCb -1-76
Капіца Kempiz, 1267 *kopica- 1-58
D. Kembs
Кіт D. Kieth *kyty -1-52,11-44
Клок D. Klockow *klokov-11-16
Куркуць D. Korkwitz, Kurbkovitji -11-35
Kurkeuitz, (1274)
Ліпень D. Liepen *1іріпь -11-26
Малахаў D. Malchow *malaxov - ?II-10
Маруцік Marutin, 1219 *marutinb -11-23
25
1 2 3
Маслоўскі D. Masslow *maslov 11-19
Нявера D. Ne worn *nevwjb 11-41
Пашута D. Passentin *pasutinb 11-23
Піскун D. Spitzkuhn *piskunjb 11-41
Попель Poppelestorp, (1261) *роре1ь 11-28
Прус D. Priizen *prusy 11-44
Ракуць D. Raguth *rokuty 11-45
Сельмановіч D. Schlemmin *selmenb
Сіцька D. Sietow *sitbkov- ? 11-11
Скарына Scorintin, 1216; *skoretinb 1-63
D. Schorrentin
Скробаш D. Scherpstorp ♦skrobos 1-89
Страмавус D. Strameus ад н.а. Stromoyse I-
48,11-53
Страшук Straze, 1308; D. *strajM 11-45
Strassen
Tutzen, (1287); D. *tunbno?
Туцін Tiitzen *tusinb?
Цяшыла Tessin, 1230; D. *t«b 11-25
Tessin
Цыбуля D. Zibiihl *сеЬй1мІІ-46
Чарнавус Zarnewanz, (1268); *nronovos 1-55, 89
D. Zarnewanz
Чэпік D. Zepkow *®pikov II-8, 82
Шчыт Stitne (1255); *лййьпо 11-28
D. Stieten ____
26
У шматтомным выданні старажытных актаў Мекленбургіі даследніца М. Ежова адшукала шмат славянскіх імёнаў, назваў мясцовасцяў (занатаваных, вядома, нямецкім пісарам па-ня-мецку).Яквыявілася, для некаторыхтыхімёнаўтапонімаўёсць адпаведнік у нашым іменаслове. Для параўнання падаюцца і рэканструяваныя М. Ежовай славянскія словы (асновы).
1 2 3
Сучаснае Імя, мясцовасць, Адноўленая M. Ежовай
беларускае засведчаныя першасная назва асобы,
прозвішча ў Мекленбургскіх актах; дата мясцовасці
Банад Ponat, (1317) *ропм~ь -1-24
Бандэль Bandel, 1289 *bodelb - П-74
Баян Boianewiz, 1209 *bojanowitji, мясцовасць - IT-
34
Бень Benin, мясцовасць, 1174 Ben - П-86
Борыс Borist, 1171 *Ьогікь 1-31
*Ьогіліе - 1-103
КНІГІ ОНЛАЙН
