КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
—2000; П а ш к о в Б.Г. Русь. Россня Росснйская нмперня: Хроннка событнй, 862—1917 гг. М., 1994; Россня н страны блнжнего зарубежья: нсторня н современность. М., 1995; Отечественная нстормя, XX в. М., 1997; Йсторяя русской лнтературы. Т. 1—4. Л., 1980—83; йсторня русской лятературы XI—XX вв.: Краткнй очерк. М., 1983; йсторня советской лнтературы: Новый взгляд. Ч. 1—2. М., 1990; йсторня русской лмтературы, XX в.: Серебряный век. М . 1995; Нефагнна Г.Л. Дннамнка стнлевых теченнй в русской прозе 1980—90х гг. Мн., 1998; Агеносов В.В. Лнтература russkogo зарубежья [1918—1996], М., 1998; Александровіч С. Старонкі братняй дружбы Мн., 1960; Старонкі літаратурных сувязей. Мн., 1970; Семашкевіч Р.М. Беларускі літаратурнаграмадскі рух у Пецярбурзе (KaHeu XIX — пачатак XX ст.). Мн., 1971; К a валенка В.А. Вытокі. Уплывы. Паскоранасцв. Мн., 1975; Адамовіч А. Здалёк і зблізку. Мн., 1976; Б я р о з к і н Р.С. Звенні: Творчая індывідуальнасць і ўзаемадзеянне літаратур. Мн., 1976; Рагойша В.П. 1 нясе яна дар...: Бел. паэзія на рус. і ўкр. мовах. Мн., 1977; Яго ж. Кантакты. Мн., 1982; Б у к ч н н С. ...Народ, нздревле нам родной. Мн., 1984; К л і м у ц ь Я.І. Жыццёвасць традыцый: Якуб Колас і рус. сав. паэзія. Мн., 1985; Коваленко В.А. Обшность судеб н сердец: Бел. проза о Велнкой Отеч. войне в контексте рус. н другнх лнт. Мн., 1985; К к селев Г. Разыскмвается классяк... Мн., 1989; Верабей А.Л. Беларускарускі паэтычны ўзаемапераклад 20—30х гг. Мн., 1990; Журавлев А.М., ХанМагомедов С.О. Советская архмтектура. М., 1968; Советское нзобразнтельное нскусство я архмтектура 60—70х гг. М., 1979; Кнрнченко Е Н. Русская архнтектура 1830—1910х гг. М., 1982; Мсторня советского нскусства: Жмвопнсь, скульптура, графяка. Т. 1—2. М., 1965—68; Васнленко В.М. Народное нскусство. М., 1974; Лебедянскнй М.С. Становленяе н развнтне русской советской жявопнсн 1917 — начала 1930х гг. Л., 1983; Глезер А.Д. Современное русское яскуество. М. н др. 1993; Нсторяя русской музыкн. Т. 1—10. М., 1985—97; Ac а ф ь е в Б.В Русская музыка, XIX н начало XX в. Л., 352 расіян 1968; Л е в а я Т. Русская музыка начала XX в. в художественном контексте эпохн. М., 1991; Русская музыка н XX в. М., 1997; Pana ц к а я Л.А. Йсторня русской музыкн: От древней Русн до «серебряного века». М., 2001; Русская художественная культура конца XIX — начала XX вв. (1895—1907). Кн. 1. М., 1968; йсторня советского драматнческого театра. Т. 1—6. М., 1966—71; йстормя русского драматнческого театра. Т. 1—7. М., 1977—87; йстормя советского кнно. Т. 1—4. М., 1969—78; Блейман М.Ю. О кнно. М., 1973; Кнно н время. Вып. 1—4. М., 1977—81; Мудрость вымысла: Мастера мультнплнкацнн о себе н своем нскусстве. М., 1983; Н е ч а й О.Ф. Основы кннонскусства. М., 1989; 3 а й ц е в а Л.А. Эволюцня образной снстемы советского фнльма 60—80х гг. М., 1991; Власов М.П. Советское кмнонскусство 50—60х гг. М., 1993; Кннематограф оттепелн. М., 1996; Домашняя сннематека: Отечественное кнно 1918—1996. М., 1996; Фрейлнх С.й. Теормя кнно: От Эйзенштейна до Тарковского. М., 1992; Абецедарскнй Л.С. Белорусы в Москве XVII в. Мн., 1957; Грмцкевмч В.П. От Немана к берегам Тнхого океана. Мн., 1986; Грмгорьева Р.А. Белорусская дмаспора в Россмм // Новые славянскне днаспоры. М., 1996; Белорусы в Снбнрм. Вып. 1—2. Новоснбнрск, 2000; Степанов В. Белорусы н Россня // Жнвопнсная Россня. 2000. № 5; Хто ёсць Хто сярод беларусаў свету: Энцыкл. давед. Ч. 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах. Мн., 2000. Л.І.Рогач (прырода, насельніцтва, гаспадарка), Ю.А. Блашкоў (гісторыя да 1917), І.А.Літвіноўскі (гісторыя з 1917), ВП.Алавяннікаў (узброеныя сілы), Н.І.Марозава (асвета), АЛПлаўнік (друк, радыё, тэлебачанне), А.Р.Жакаў, М.І.Мішчанчук (літаратура), Э.А.Летэрсон (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўнапрыкладное мастантва), ТА. Шчарбакова (музыка), В.СЛваноўскі (тжтр), В.Ф.Лячай (кіно), Г.ГСяргеева (беларусы ў Расіі). РАСІЯН АСТРАВЫ, нізінныя каралавыя астравы ў архіпелагу Туамоту ў Ціхім ак. Уладанне Францыі. Адкрыты рас. мараплаўцамі О.Я.Кацэбу (1816), Ф.Ф.Белінсгаўзенам і М.П.Лазаравым (1820). Асобныя атолы названы Белінсгаўзенам імёнамі выдатных рас. дзеячаў: Кугузава (Макема), БарклаядэТолі (Рараія), Крузенштэрна (Тыкехау), Лазарава (Матаіва), Румянцава (Тыкеі) і інш. PACK (Rask) Расмус Крысціян (22.11.1787, каля г. Одэнсе, Данія — 14.11.1832), дацкі мовазнавец; адзін са стваральнікаў параўнальнагістарычнага мовазнаўства; заснавальнік навук. мовазнаўства ў Скандынавіі. 3 1825 праф. Капенгагенскага унта. Упершыню ў мовазнаўстве выкарыстаў параўн.гіст. метад пры вырашэнні пытання аб паходжанні ісландскай мовы і даказаў роднасць герм. моў з балтаслав., грэч. і лац. («Даследаванні ў галіне старажытнапаўночнай мовы, або паходжанне ісландскай мовы», нап. 1814). У 1818 адкрыў рэгулярную адпаведнасць паміж індаеўрап. і герм. шумнымі зычнымі, якая пазней была сістэматызавана Я.Грымам (т.зв. закон Грыма). Вывучаў таксама параўн.гіст. граматыку балтаслав., фінаугорскіх і іпдаіранскіх моў. А.Я.Міхневіч. РАСКА (Lemna), род кветкавых раслін сям. раскавых. Каля 10 відаў. Пашыраны амаль усюды. На Беларусі 3 віды Р.: гарбатая (L. gibba), маленькая (L. minor) і трохдольная (L. trisulca), нар. назва жабіна дзяружка. Трапляюцца ў азёрах, старыцах, канавах, часам утвараюць суцэльнае покрыва на паверхні стаячага вадаёма. Шматгадовыя водныя травы ў выглядзе авальнай або падоўжанай лістападобнай зялёнай пласцінкі (наз. лісцец, або фронд) даўж. да 1 см, з карэньчыкам або без яго і з бакавой кішэнькай. Свабодна плаваюць на паверхні вады ці ў яе тоўшчы адзіночна або ў групах па 2—10. Размнажаюцца пераважна вегетатыўна — пупышкамі, якія закладваюцца ў кішэньцы, часам развіваецца суквецце з 2 тычьшкавых і 1 песцікавай моцна рэдукаваных кветак. Плод (калі ён угвараецца) — мяшочкаладобны, 1—7насенны. Зімуе Р. на дне вадаёма. Увесну з вегетатыўных пулышак утвараюцца новыя расліны і ўсплываюць на паверхню вады. Кармавыя расліны для рыб і вадаплаўных птушак. В.М.Прохараў. РАСКАТКА ў металаапрацоўц ы, 1) кавальская аперацыя для павелічэння вонкавага і ўнутр. дыяметраў кольцападобнай загатоўкі (цыліндра з адтулінай) пры павелічэнні яе даўжыні за кошт памяншэння таўшчыні сценкі. Выконваецца прэсавай ці молатавай коўкай на апраўцы. 2) Кавальскі інструмент, які перадае ціск ад верхняга байка молата (рабочай часткі прэса) на загатоўку, каб паменшыць яе таўшчыню або стварыць паглыбленні. 3) Аперацыя ў трубапракатнай вьггвсці, ішо ажыццяўляецца на станах вінтавой пракаткі з мэтай павелічэння дыяметра трўбы, выраўноўвання і памяншэння таўшчыні сценкі, а таксама павелічэння даўжыні Схема кавальскай раскаткі на апрацоўцы. таўстасценных гільзаў на станахпадаўжальніках. РАСКАТЫ, у беларусаў чатырохколавы воз без кузава для перавозкі лесу. Пярэднія і заднія ходы з нізкімі падушкамі злучаліся рухома дышлем, на канцы восі задняга ходу насаджваліся дугіжэрдкі (багулы, палонікі), скрыжаваныя паміж сабою канцамі. Пры пагрузцы лесу Р. разводзілі на даўжыню бярвён, паверх бярвён клалі багулы, якія служылі для трываласці ўкладкі і рэгулявання ходу на паваротах і ўхабах. У сял. гаспадарцы Р. шырока бытавалі ў канцы 19 — пач. 20 ст., пераважна на У Беларусі. В.С.Цітоў. РАСКІДВАЛЬНІКсельскагаспад а р ч ы, машына (агрэгат, прыстасаванне) для раскідвання і раўнамернага размеркавання на полі, лугах і ў садах арган. і мінер. угнаенняў, атручаных прынад (для барацьбы са шкоднікамі), вапны, гіпсу і інш. Адрозніваюць гноеі тукараскідвальнікі, Р.^сеялкі, Р. вадкіх угнаенняў, універсальныя машыныР. і прыстасаванні для мех. ўгнаення глебы. Бываюць прычапныя і навясныя, агрэгатуюцца з гусенічнымі і колавымі трактарамі, аўгамабілямі. На Беларусі выпускаюцца здам «Бабруйскаграмаш». РАСКІН Віктар Ільіч (н. 30.1.1933, в. Ачоса Гомельскай вобл.), бел. вучоны ў галіне біяфізікі. Др біял. н. (1985). Скончыў БДУ (1965). У 1969—90 у Інце фотабіялогіі АН Беларусі. Навук. працы па пытаннях фотабіялогіі раслін. Тв Фотовосстановленме протохлорофнллнда. Мн., 1981. РАСКЛАДАННЕ НА МНбЖНІКІ, тоеснае пераўтварэнне ліку ці мнагаскладу ў здабьгтак некалькіх сумножнікаў. Вядзе да спрашчэння матэм. выразаў. Р. на м. цзлых лікаў важнае пры вывучэнні іх падзельнасці: любы састаўны лік можна пераўтварыць у здабытак простых лікаў, напр., 396 = 2233 11. Мнагасклад ад адной пераменнай над зададзеным полем Р не заўсёды можна паказаць у выглядзе здабытку мнагаскладаў больш нізкай ступені над тым жа полем (непрыводны мнагасклад). Кожны іншы мцагасклад ад адной пераменнай адназначна раскладаецца на здабытак непрыводных мнагаскладаў з дакладнасцю да ларадку іх нумарацыі, а таксама да пастаянных множнікаў. Напр., калі мнагасклад Р(х) ступені п Р(х) = а0 + atx + ... + аохп, мае карані хг Xj, ..., Хн, то справядліва Р. на м. Р(х) = ап(х Xj) (х Xj) ... (х хп). РАСКЛАДАЎ ТЭОРЫЯ, раздзел аперацый даследавання, дзе будуюцца і аналізуюцца матэм. мадэлі каляндарнага планавання (упарадкавання і ўзгаднення ў часе пэўнай сукупнасці дзеянняў, падзей, аперацый, работ і інш.). Асн. мэта Р.т. — распрацоўка метадаў рашэння аптымізацыйных задач, што ўзніклі пры гэтым (гл. Аптымізацыі задачы і метады). У задачах Р.т. зыходныя даныя звычайна дэтэрмінаваныя, у адрозненне ад задач масавага абслугоўвання тэорыі. Таму разглядаецца клас задач абслутоўвання канечнага мноства РАСКУЛАЧВАННЕ 353 патрабаванняў адной ці некалькімі прыладамі ў дэтэрмінаванай абслуговай сістэме. Вывучаюцца таксама выліч. складанасць задач, магчымасці пабудавання набліжаных алгарыгмаў рашэння, устойлівасць рашэнняў, многакрытэрыяльныя задачы. Выкарыстоўваецца ў кіраванні вытв'сцю, распрацоўцы графікаў руху транспарту, праграмнамэтавым планаванні і кіраванні буйнымі праектамі, пабудаванні раскладаў заняткаў у навуч. установах, дыспетчарызацыі інфармацыйнавыліч. працэсаў і інш. На Беларусі даследаванні па праблемах Р.т. вядуцца з 1960х г. у Інце матэматыкі і Інце тэхн. кібернетыкі Нац. АН, БДУ і інш. Літ:. Танаев В.С., Гордон В.С., Шафранскнй Я.М. Теорня распнсаннй: Одностадайные снстемы. М., 1984; Танаев В.С., Сотсков Ю.Н., Струсев н ч В.А Теормя распмсаннй: Многостадмйные снстемы. М., 1989; іх жа. Мате.матаческне моделн н методы календарного планвровання. Мн., 1994. В.С.Танаеў. Раскідвальнік a — арганічных угнаенняў (1 — падкатная цялежка, 2 — самазвальная секцыя, 3 — асноўная секцыя, 4 — раскідвальнік); б — жыжкараспырсквальнік (I — помпы, 2 — трубаправод, 3 — цыстэрна, 4 — рукавы). РАСКОЛ р э л і г і й н ы, рэлігійнаграмадскі рух у Расіі, у выніку якога адбылося аддзяленне ад рус. правасл. царквы самаст. рэліг. плыні — стараабрадства. Зачэпкай для Р. з’явіліся рэформы 1653—60, праведзеныя патрыярхам Ніканам з мэтай павышэння аўтарытэту царквы і патрыяршаства і ўсталявання аднастайнасці ў царк. службе. Рэформа ліквідавала адрозненні паміж рус. і грэч. чынамі богаслужэння і прадугледжвала выпраўленні розначытанняў у