Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
Ён прыйшоў у нашу палату ў той дзень, калі да мяне наведаўся маёр са штаба ПВО, каб павіншаваць з узнагародай — ордэнам Чырвонага Сцяга. Маёр прынёс два экземпляры газеты, дзе вельмі недакладна і залішне ўзнёсла апісваўся наш бой. Адна газета пайшла па шпіталі. I вось ён зазірнуў таксама, каб павіншаваць. Дагэтуль я не бачыў яго. Ён прыйшоў на мыліцах, ледзь кранаючыся падлогі забінтаванымі ступнямі. Сеў на ложак, горача, пасяброўску загаварыў, працягваючы мне руку:
— Давай, зямляк, пацісну тваю мужную руку. МалайчынаІ Так і трэба нішчыць іх, погань фашысцкую.
Тут, у шпіталі, часам «земляком» называем разанец — астраханца, адэсіт — растаўчаніна, чэлябінец — хабараўца. Але па гаворцы я зразумеў, што перада мной сапраўдны зямляк, і ўзрадаваўся. Для пэўнасці спытаў:
— Вы беларус?
— Калі там, — паказаў ён на газету, — правільна пішуць, што ты гамяльчанін, дык я з Хойнік. Ведаеш? 3 Палесся.
— Дык гэта ж побачі У мяне жонка ў Рэчыцкім раёне. Я пехатою хадзіў да Хойнік, — яшчэ больш узрадаваўся я. — А з якога вы фронту? Дзе вас параніла?
— Я? — ён неяк дзіўна ўсміхнуўся. — Я адтуль.
— Адкуль?
— 3 Палесся.
— Ды не, дзівак, я пытаюся, дзе ваяваў?
— Там і ваяваў.
— Там? Як гэта зразумець?
— Так і разумей...
Мабыць, у мяне ў тую хвіліну быў такі выраз твару, што ён не мог стрымаць вясёлага смеху.
— Але, браце, там, у партызанах. А потым накіравалі мяне для сувязі ў Маскву. Ішоў цераз лінію фронту, праваліўся ў нейкім гнілым балоце. Ногі абмарозіў. I вось качаюся два месяцы. Проста злосць бярэ. Плакаць хочацца. Там у нас, я ведаю, з вясной хлопцы так разгарнуліся... што горача гітлераўцам... А я вось тут...
Я глядзеў на яго... Немагчыма выказаць словамі, як я глядзеў на яго. Як на прышэльца з іншага свету. He, глядзеў з радасцю, гонарам, захапленнем, бо ён прыйшоў адтуль, дзе асталося маё шчасце, з той зямлі, за якую я паміраў і гатовы паміраць зноў... Ён сведка ўсяго, што робіцца ў родным краі, захопленым ворагам. Быццам баючыся, што ён пойдзе, знікне, нічога не расказаўшы, я схапіў яго за руку, хоць, перавязанаму бінтамі, мне нялёгка было зрабіць гэта — кожны рух прычыняў боль...
Так пачалася наша дружба. Праўда, у партызана сяброўскія пачуцці да мяне з’явіліся не адразу. Але я прывязаўся да яго з той першай размовы. Я палюбіў Кастуся. Тады, калі я не мог яшчэ ўставаць, для мяне быў пакутлівым, нешчаслівым той дзень, калі ён не прыходзіў у нашу палату. Я выдумляў розныя прычыны, каб яго паклікалі. Ён, мабыць, адчуваў гэта і нейкі час ставіўся да мяне як дарослы да малога. Але я не крыўдзіўся. А калі пачаў падымацца і хадзіць, то не адступаў ад яго ні на крок. Увесь час — удзень, увечары — мы былі разам, і ён пачаў ставіцца да мяне таксама пасяброўску. Мы бясконца гаварылі.
638
ЯНКАБРЫЛЬ
Пра што мы толькі не размаўлялі! Успаміналі родныя мясціны і дарагіх людзей, марылі, спрачаліся на палітычныя і ваенныя тэмы.
Нарэшце ў нейкі дзень я выказаў яму сваю мару, якая з’явілася бадай што адразу ж пасля першай нашай сустрэчы, але я доўга таіў яе не толькі ад яго ці ад каго іншага, але нават ад самога сябе. Я гарэў жаданнем, думаў пра гэта, але, разважыўшы, заўсёды са смуткам прыходзіў да вываду, што ажыццявіць гэта цяжка. Аднак калі дружба наша стала такой, што можна было даверыць адзін аднаму патаемныя думкі, я адкрыў сваю мару.
— Кастусь, зрабі так, каб і я паляцеў з табой у тыл.
— Ты? — ён сур’ёзна задумаўся, а потым, відаць, вырашыў падражніць мяне: — А што ты ўмееш рабіць?
— Як што? Страляць...
— Страляць цяпер усе ўмеюць.
— Я артылерыст.
— Артылерыі ў нас пакуль што няма.
Тое, што ён гулліваспакойна адмаўляў усе мае якасці, давяло мяне да шаленства. Я крыкнуў:
— Дарогі ўмею будаваць, масты! Мала з цябе?
— Нам будаваць не трэба. Нам іх узрываць трэба...
— А калі я ўмеў збудаваць, то змагу і ўзарваць!
Мой «мучыцель» зноў сур’ёзна задумаўся.
— А вось гэта правільна. Будаўнік павінен ведаць, дзе слабое месца... Каб меншым зарадам — больш шкоды. He, ты сур’ёзна хочаш у партызаны?
— Сур’ёзна! Ды я не ведаю, што зрабіў бы, каб апынуцца там.
— Шкада, што ты не радыст. Нам радысты патрэбны. Але нічога. Калі выпішуся, я пагутару ў Партызанскім штабе. Я дакажу, што ты патрэбны чалавек.
Я ледзь не пацалаваў яго за такое абяцанне. А потым усе наступныя дні ў нас была адна гаворка: сотні варыянтаў яго размовы ў штабе, дзесяткі варыянтаў маёй заявы з просьбай накіраваць у тыл, да беларускіх партызан.
I вось сёння камандзіра разведкі партызанскага атрада «За Радзіму» Кастуся Гаманка выпісалі са шпіталя...
4Чэрвеня
Ура! Я лячу ў Беларусь!
1958
ЯНКА БРЫАЬ
(Нарадзіўся ў 1917 г.)
ГАЛЯ
Калісьці, пры панах, гэта быў хутар. 3 шасцю дзесяцінамі добрага поля адразу за садам, з новым вялікім гумном, двума хлявамі і малой старасвецкай хатай. Без шчыта яна, наўкруг пакрытая саломай, зялёнай ад моху, нізка насунутай на малыя прыплюшчаныя вокны. Так і глядзела на свет, як сам гаспадар, заўсёды зажмураны Данька, стары Хамёнак, бязлобая галава якога нібы ўрасла ў зімовую шапку — аблезлы, раней, ші верыць старому, гарадскі каракулевы каўпак.
Цяпер гэты каўпак недзе яшчэ ўсё валяецца на гарышчы, а сам Данька Хамёнак ляжыць на ўзгорку пад хвойкамі і муравой. Ад хутара застаўся толькі сад, скрыпучы журавель над зрубам студні і тая самая хата.
У хаце ад усёй Хамёнкавай сям’і ўцалела толькі нявестка Галя з дзецьмі, хлопцам і дзяўчынкай.
Спакойны жнівеньскі вечар. Сонца зайшло. Галін хлопец, падлетак Антось, пайшоў у по
ЯНКА БРЫЛЬ
639
ле да малатарні. На верхавіне старой ліпы заагародам пагасла чырвань на лісці; шпакі ўзняліся з голля і ілнеслі свой кірмаш у вёску. Пад паветкай за сенцамі, аддаўшы вячэрні ўдой, лягла на свежым падсціле карова. У хаце за сталом сядзіць чарнявая Сонечка, на поўны рот запіваючы хлеб сырадоем. Тонкія загарэлыя ножкі яе, як і ва ўсіх пастушкоў, папораны ржышчам. Сонечка памыла іх каля студні халоднай вадой, і ногі садзеюць да самых каленак. Яна то пацірае іх адна аб адну, то проста стрыжэ імі пад высокай лавай. Сонечка хоча гаварыць.
— Мамка, — кажа яна, — а сёння Лёня Сцяпанаў смяяўся з мяне. Ты, кажа, пані. Ты, кажа, хутаранка. А чаму? Чаму ён смяецца?
Галя стаіць, прыпёршыся да шафкі з посудам, амаль прысеўшы на яе. Над галавою Галі, на сцяне — стары гадзіннік. На запыленым цыферблаце яго напісана не нашымі літарамі нейкае слова. За ўсе гады, пакуль гадзіннік тут вісіць, ніхто не пацікавіўся нават, што яно азначае. Наогул па гадзінніку разбіраліся толькі мужчыны і Галя. Свякруха пражыла свае семдзесят год, ні разу не падумаўшы аб тым, якое сёння чысло... Даўжэйшая стрэлка гадзінніка адламалася яшчэ ў вайну, кароткая стаіць на адным месцы тыдні ўжо, мусіць, са тры. Жніво. Галіны рукі, загарэлыя да лакцёў, гудуць ад стомы. Галя яшчэ ўсё як быццам не дома. У памяці бясконцым ланцужком ідуць ідзін за адным вузлы перавяслаў, закручаныя спрытнымі пальцамі, адзін за адным кладуцца на пожні цяжкія снапы. У вушах яшчэ цокат жняяркі, паасобныя словы, абрыўкі песень, смех, шум збажыны і шоргат іржышча...
— Мамка, чаму?
Галя прыпамінае словы дачкі.
— Чаму? — перапытала яна, яшчэ не гатовая да адказу. I Сонечка адказвае на пытанне сама.
— Мы, кажа, у вёсцы жывём, — гаворыць яна, жуючы, — а вы на хутары. I дзед твой быў пан, і тата пан, і ты таксама паненка.
— А ты скажы яму, што ён яшчэ дурны, — гаворыць Галя нейкім млявым, бяссільным ад стомы голасам.
Яна хацела гаварыць яшчэ нешта, але раптам змоўкла. Слых яе зноў улавіў той самы, на момант згублены гул. У хаце, пад старым гадзіннікам зноў засталася яна не ўся, нібы не ўся яшчэ вярнулася з поля.
— Ты еш, дачушка. Еш ды лажыся. Годзе.
— А ты куды пойдзеш?
— Я хутка прыйду.
Галя стаіць за вішняком, успёршыся рукамі і грудзьмі на шэрую жэрдку старой агароджы. Галя глядзіць у поле. Ногі ў церпкай, халоднай pace, вочы — недзе далёка, далёка... У пшаніцы, якая даходзіць да самага вішняку, сакочуць конікі. Далей недзе — лён стаіць у пучках; таксама многа, многа льну. Яшчэ ўсё цёплы, не астыў ад спёкі, пахне, — смачна пахне, нібы прысмажаны алей... А над пшаніцай, над лёнам, над хлебнай, спакойнай зямлёй — высока ў небе поўны, усім задаволены месяц.
Ды ўсё гэта так сабе, усё гэта — дзеля таго, каб далёка над полем разносіўся гул, грукатанне трактара. Там, дзе ён, дзе сядзіць за рулём той адзіны ва ўсім гэтым свеце, каму ад болю сэрца, ад цяжкай журбы хочацца крыкнуць:
— СярожааІ Сярожкаа!!
Ен даўно ўжо Сяргей, а не Сярожа, ён даўно ўжо забыўся, — відаць, выцер з памяці ўсё, што калісьці было. А ты крычы, ты ўспамінай, раздзірай сваю душу, дурніца, хоць да крыві...
А то ж было яно, было, калі ён быў і для яе Сярожка. Ох, як даўно гэта было! He, не даўно, здаецца, толькі ўчора.
Галя толькі яшчэ на дзеўку бралася, калі ў іх вёску, Гаросіцу, прыйшлі з Касцюкоў краўцыкажушнікі, два здаравенныя панурыя браты. Абодва ў доўгіх кажухах, нібы ў доказ таго, што не заўсёды шавец ходзіць без ботаў, абодва ў вялізных шапках, нібы па цэлай авечцы ў іх на галаве, абодва ў лапцях і вусатыя.
— Дзеўкі, глядзіце — Торбы ідуць! — заўважыла іх праз акно адна з дзяўчаткудзельніц.
Кажушнікі і сапраўды так называліся — Торба. Цімох Торба і Ціхан Торба. Мала ведаючы іх — не пазнаеш, каторы Ціхан, каторы Цімох.
— I нейкі хлопец з імі, дзеўкі, гвалті Дальбог, харошанькі! 3 гармонікам!
I праўда — з кажушнікамі ішоў дзяцюк... Ну, проста хлопчык! У кароткім кажушку, у ботах, з гармонікам за плячыма. Адна з дзяўчат пастукала галоўкай верацяна ў акно. Ён, вядома, пачуў, азірнуўся. Узмахнуў рукою і стаў, засмяяўся: «Добры дзень!» Можа, нават, зайшоў бы ў хату, ды вось адзін Торба, што ішоў з драўлянай планкайметрам у руцэ,
640
ЯНКАБРЫЛЬ
азірнуўся таксама, нешта сказаў, і хлопец пайшоў. Дзіўным здалося дзяўчатам, а потым і ўсім у Гаросіцы, што ў аднаго з гэтых Торбаў ды можа быць такі сын. Такі беленькі, спрытны... Зусім нібы чужы каля тых двух вусатых здаравілаў.
Ён быў іхні пляменнік, сірата з далёкай вёскі. Завуць Сяргей, а прозвішча таксама дзіўнае, як у дзядзькоў, але прыгожае — Юрачка. Вельмі ж да твару яно Сяргею. Так яго і завуць: хто — Сярожа, хто — Юрачка.
Ну, спрытны быў, вясёлы Юрачка, харошы! Дзядзькі
КНІГІ ОНЛАЙН
