Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
еў Хамёнак зпад коўдры. — Ты думаеш, што мне яе не шкада. Такая, ліха ім, кабыліца!..
— Пайшоў ты к чорту! — сказала яна і палезла на печ.
Хамёнак маўчаў не доўга.
— Агаа! — пачуўся ў цемры яго зларадны голас. — Дык ты па ім, па гэтым шыбеніку! Ну, паглядзім!..
Ён і тады яшчэ страшыў, ужо ў канцы панавання чужынцаў, ужо напярэдадні вызвалення.
...За акном пачынае світаць. Вялікі, поўны месяц восьвось пабялее, закончыць дзяжурства над полем, перадасць яго сонцу.
А трактар гудзе і гудзе...
«Зайдзі, зайдзі, Сярожа, яшчэ раз. Апошні разок!..»
Галя глядзіць удаль, успёршыся рукамі і грудзьмі на падаконнік.
А гул усё, здаецца, набліжаецца. Так, ён бліжэй, штораз бліжэй!.. «Ідзі, ідзі адтуль, дарагі мой, куды ты пайшоў пад песню свайго гармоніка на вуліцы, пад цокат падкоў на дарозе, — з той яснай стараны, адкуль ты не вяртаўся гэтак доўга!..»
Збылося!
Трактар спыніўся. Рокат замоўк.
Галя ўстала і адышла ад акна. Міжвольнымі рухамі рук яна адразу паправіла валасы, пасля — таксама міжвольна — закрыла рукамі твар.
Сяргей ідзе. Яшчэ ўсё малады, як і ў той час, толькі цяпер — у сінім заплямленым камбінезоне, з пшанічным чубам над блакітнымі вясёлымі вачыма, з кепкай у левай руцэ. Восьвось зашалясціць пад яго ботамі росная трава, захрупае жвір каля прызбы, працягнецца да шыбы родная рука, застукае ціхенька ў шкло і — кончыцца ўсё, што было... Ідзі, ідзі, я чакаю даўно... ой, даўно!
Ды што гэта!..
Ну, а ты думала — што?..
Трактар гудзе зноў. I гэты гул цяпер штораз — далей. Як гэта проста ўсё, як зразумела, што ён завярнуўся, — і як гэта страшна!.. Сядзь і сядзі каля акна. Хочаш — крычы, а хочаш — маўчы, пазірай. Ёсць і яшчэ адно, што табе засталося, — заплач.
I Галя выбрала апошняе. He выбрала — яно прыйшло само. Прыпаўшы тварам да гарачых рук на падаконніку, яна заплакала — горка, наўзрыд. Плакала доўга, як дзіця, калі яго пакрыўдзяць і пакінуць у такой вось чужой і цёмнай хаце. А потым, як дзіця, стамілася ад слёз. Вярнулася стома на вочы, мякка, уладна, асела на душу...
Жняя заснула.
А трактар гудзе і гудзе...
...За садам — пшаніца. Багаты хлебны прастор. Над калоссем — густая парная імгла, праз якую спакойна глядзіць на зямлю негарачае сэрца. Сёння, у нядзелю, яно нібы адпачывае само і хоча даць выхадны ад спёк і ўсяму, што жыве.
Такога мора пшаніцы не бачылі тут, на месцы нядаўніх палосак ды межаў, ніколі. Прыгнешся трохі — амаль зусім не варушыцца цяжкае ды непахілае калоссе, цёплавільготнае ў імгле, нібы спацела... Харошая пшаніца. Так і трэба! Над шчоткай меднага калосся — шэрыя, няўрымслівыя.вераб’і. Дажылі да раскошы. Так і лётаюць, так і шчабечуць, так і садзяцца на каласы, нібы пчолы на кветкі. Толькі тыя заўсёды працуюць, гудуць сваю песню сур ёзна, а вераб’і цяпер шчаслівыя, без клопату. Зусім легкадумны народ.
А трактар яшчэ ўсё гудзе і гудзе...
Хто там змяніў гарманіста Сяргея?
Каля студні мыецца Галін хлопец Антось. Нацягаў у карыта сцюдзёнай вады, зняў кашулю і на ўвесь двор чуваць, як ён фыркае ды пакрэхтвае ад здавальнення. Харошы хлопец, жывы, працавіты. Добра, што цягне яго да людзей, да вучобы, да працы. Ён разумее
646 ЯНКА БРЫЛЬ
ўжо, што за бацьку няма чаго і няма на каго злаваць. «Злуйся, дурань стары, на самога сябе. Яшчэ і сыну праз цябе брыдка. Маці — іншая справа». Антось выціраецца свежым кужэльным ручніком. I зноў, здаецца, на ўвесь двор чуваць, як аж рыпіць яго загарэлы твар, моцныя рукі, што заслужылі і сёння на адпачынак.
Галя вельмі любіць Сонечку. Галі ў маленстве ніхто не здымаў. Якія там маглі быць здымкі! Добра хоць, што люстэрка было ў Батрачыхі. Ды Галя глядзіць на Сонечку сваю, як у люстэрка. Такою, мусіць, толькі такою была яна сама калісьці, — з вялікімі вачыма, чорненькая шчабятушка...
Сонечка стаіць на пасцелі ў кароткай чысценькай кашульцы. Яшчэ ўсё сонная, ды ўжо з усмешкай на прыплюшчаных карых вачах, яна працягвае да Галі тонкія загарэлыя ручкі. Мама надзявае на іх маленькі крэмавы станік, потым зашпільвае яго, спрытна перабіраючы пальцамі белыя гузікі. А тонкія цёплыя ручкі малой ужо абвіліся за Галіну шыю. Чорнавалосая галоўка сама схілілася на маміна плячо. Ой, як прыпала б яна да падушкі!.. Ды нічога. Сонечка ўстане таксама ахвотна. Яна ведае, што цяпер, у жніво, ёй трэба замяніць Антося — пастуха. У садзе ўжо ходзіць па роснай траве яе сяброўка, ласкавая спакойная Падласка. У жоўтым чысценькім збанку стаіць на стале каля кубка цёплы сырадой.
— Ты, мамка, спала са мною?
— 3 табою. To ж мы разам з табою заснулі.
— Сёння, мамка, нядзеля?
— Нядзеля. Сукенку ты надзенеш новую, дачушка. Гэтую.
— А ты, мамка, пойдзеш у поле. Жыта дажалі, дык трэба ўжо авёс. I авёс, і пшаніцу. Антось таксама пойдзе.
— Ен паспіць. Ён малаціў усю ноч.
— Антось наш вялікі. Ён у нас, мамка, харошы.
— Харошы, дочка, харошы.
— I я харошая, мамка. Я цябе слухаю.
— Ты — таксама, дачушка. Ты лепшая за нас усіх.
Галя падцягвае малой таксама, як і станік, свежыя гладкія трусікі, а потым туліць да грудзей усю яе — такую родную, цёплую. «Сонейка маё! Чаму ж я не нарадзіла цябе ад Taro, хто быў мой?!.»
А за акном — чуваць — гудзе, ракоча нястомны рабацяга трактар... Хто там сядзіць за рулём? Хто там змяніў Сярожу?
— А я ўчора думаладумала, думаладумала, — шчабеча Сонечка, — і ўспомніла: спекулянт! А што гэта, мамка? Што?
— Вырасцеш, дочка, яшчэ трохі і тады зразумееш, тады я скажу. Ты — харошая, ты больш не будзеш пытацца?
Небуду.
...Галя ідзе па pace каля пшаніцы, туды, дзе дарога ў поле.
«Не, ён — не толькі спекулянт, — у думках гаворыць яна, нібы яшчэ ўсё размаўляючы з дачкой. — Ён — баязлівец, злосны, плюгавы, шкодны чалавек. Ён ніколі не быў тваім бацькам, дачушка мая, не быў маім мужам. Ніколі!..»
Яна ўспамінае яго бараду. Кудлатую, рыжую, з пчоламі. Назаўтра пасля таго, як забралі Каштанку, ён доўга скроб тупою брытвай гэтую бараду, — крахтаў, стагнаў перад аблезлым трохкутнікам люстэрка, а ўсё ж такі скроб. I кожны тыдзень галіўся, да самага прыходу нашай арміі, штоночы чакаючы тых, што абяцалі прыехаць праверыць. Яны, вядома, не прыехалі, а ён, вядома, не змяніўся. Пайшоў на фронт. Ну, прастрэлілі трохі руку Куды ён толькі не тыцкаўся з гэтай рукой, каб давесці, што ён за Савецкую ўладу! Куды ён толькі не ездзіў па дрожджы — і ў Стоўбцы, і ў Мінск...
I вось даездзіўся. Сядзіць.
Можа, нядобра гэта, што яна не шкадуе яго? To ж бацька дзецям, пражылі столькі год... Ды не, не шкадуе, ні разу нават не падумала.
А трактар гудзе...
Хутка знікне імгла, і за пшаніцай, за лёнам адкрыецца чорны прастор свежай, духмянай раллі, стане відаць, колькі за ноч узняў зямлі яе Сярожка. А можа, гэта ён яшчэ сядзіць за рулём? He, не ён. Нават трактар ракоча не так, — даходзіць у сэрца яго несціханы, бязлітасны, добры, любімы гул. He, не ён.
Нехта ідзе па дарозе...
Божа мой — ён!..
Галя хацела рвануцца, пабегчы туды, але спынілася — глядзіць... Сярожа ідзе без
_________ЯНКА БРЫЛЬ _ 647
шапкі, у сінім расхрыстаным на грудзях камбінезоне — такі самы, якім яна бачыла яго праз акно.
«Не, ён не ўбачыць мяне!.. He, не цяпер!..»
Яна сышла са сцежкі ў пшаніцу.
Сяргей ідзе і не бачыць над калоссем яе галавы ў белай хустцы, пад колер імглы. Ды ён сюды і не глядзіць... Толькі на яго, услед яму глядзяць Галіны карыя, сумныя вочы...
«Вярніся ты хоць якнебудзь назад, мая харошая, мая загубленая маладосць! Вярніся, заспявай мне вясёлую песню пра чорную галку, якая яшчэ ўсё твая, зірні мне ў вочы, і я сама падпалю гэты хутар, вазьму дзяцей, пайду за табой усюды, куды скажаш!..»
А пшаніца, якая пшаніца навокал! Густая, чыстая, высокая. Так і трэба!
Галя яшчэ не думае пра гэта: толькі адчувае. Мазольная спрытная рука жняі пайшла па каласах, і пяшчотныя дотыкі іх разбудзілі ў душы пачуцці светлай, харошай палёгкі...
«Іван СцяпанавічІ Дзядзька Іван! Памажыце мне, дзядзька!»
Галіны вусны шэпчуць гэта, як даўно завучаныя словы. I дзядзька Іван, разумны Іван Сцяпанавіч, той самы Іван Чарнагрэбень падпольшчык і гарманіст у мінулым, цяпер — старшыня іх калгаса, глядзіць на Галю зпад густых, ужо як быццам з сівізною брывей.
«Што ты хочаш, Галіна?» — пытаецца ён.
«Дзядзька Іван, я не хачу там жыць, вазьміце вы мяне назад у нашу вёску. Зрабіце мне хатку, і мы з Антосем адробім, за ўсенька адробім. Здыміце з мяне яго прозвішча, дзядзька Іван. To ж вы і самі ведаеце ўсё хто ён, хто я і хто мае дзеці...»
«Не плач, Галіна, не трэба. Уладзім».
А Галя плача. Ідзе па дарозе і плача. Праз імглу і праз слёзы, што засланілі ад яе гэты пракляты, яшчэ ўсё не зраўнаваны з зямлёю хутар, працягваюцца тонкія загарэлыя ручкі, цёпла кладуцца на шыю яе і каля самага вуха чуваць:
«Ты харошая, мамка мая!»
He, гэта ты харошая, ты, маё сонейка, ты лепшая за ўсіх! I доля твая будзе не такон, як у мамы. Ніхто не насмяецца з твайго жыцця...
А трактар гудзе і гудзе...
Там — не Сярожка. Ды гэта нічога. Ноччу будзе зноў ён. Зноў будзе балець па ім яе душа, да самага світання...
Няхай сабе! абы толькі гудзеў.
1953
MEMENTO MORI
Позняй восенню сорак трэцяга года на адным з самых спакойных перагонаў Беларускай чыгункі ўзарваўся нямецкі вайсковы эшалон.
Праз дзень, халодным, золкім досвіткам, бліжэйшую да месца катастрофы веску абкружылі карнікі. Жандары ў касках і стракатых плашчпалатках і мясцовыя здраднікіпаліцаі ў чорных, прамоклых шынялях прыехалі з райцэнтра на пяці машынах. Веска была вялікая, але «накрыць» яе ўдалося хутка і спраўна. Як высветлілася значна пазнен, уцалела толькі двое: хлапчук, які выпаўз баразной у загуменныя кусты, і дзед, што якраз заначаваў у сваяка на дальнім хутары.
Усе іншыя жыхары сагнаны былі ў той канец вёскі, дзе стаяла старая вялізная адрына, — усё, што ўцалела ад калгаснай фермы.
Зондэрфюрэр, начальнік экспедыцыі, разважыў, што прымусіць «бандытау» капаць сабе яму доўгая гісторыя. Значна прасцей спаліць іх у гэтай адрыне. Пакуль яго падначаленыя заганялі вёску ў трое шырокіх варот драўлянай будыніны, ён стаяў трохі збоку, на ўзгорачку, і непрыемна моршчыўся ад дзікага крыку і плачу...
Побач з ім амаль непрыкметна ўздрыгвала ад пранізлівай слаты маладая збялелая перакладчыца. , . „ . „
— Мы хутка скончым гэтае швайнэрай1, і тады, фронлянн Вэра, паедзем дахаты. Будзе зноў цёпла... О так!..
Свінства.
648_________ЯНКА БРЫЛЬ______________
Істота ў скураным паліто і белай вязанай хустцы выклікала на твар крывое падабенства службоваінтымнай усмешкі.
Так бы ўсё і было, як часта бывала, аднак, зірнуўшы ў натоўп сваіх ахвяр, што набліжаліся да крайняй ад яго чорнай
КНІГІ ОНЛАЙН
