Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
— гэта праўда, што добрыя салдаты трапляюць у адпачынак. Але тады на трасе ён думаў не пра адпачынак, а пра тое, што ад яго адзнакі залежала адзнака падраздзялення.
— Колькі табе служыць засталося. Ужэ і без водпуска даслужыш. Лепш от кніжкі чытай, каб экзамены здаў да ў інстытут паступіў, — умяшалася маці.
— Я не забыла, Валодзя, я табе прышлю новы даведнік па фізіцы, — падтрымала мацеру Аксана.
Гаворку далей з Аксанаю вяла маці.
Валожын не лез з успамінамі. Потым пілі каву, глядзелі тэлевізар, і яму трэба было праводзіць Аксану, бо яна павінна ўспець дадому да дванаццаці гадзін. Усё проста, звычайна, як часам гавораць, пасямейнаму. I маці Валожына радавалася сыну, Аксане.
Толькі пад канец гаворкі, калі маці расказала ўсё сваё, Валожын, не думаючы нават, пачаў:
— Ехаў я ў вагоне дадому... Правадніца мне расказвала...
Ён раптам успомніў усё, як учора было, нават пах пачуў хвойнае галінкі. I здалося, што гэта правадніца расказвае пра ўсё, што зараз робіцца за сталом, а не сам Валожын бачыць гэта і чуе...
— Што яна расказвала? — запыталася Аксана.
— А глупства... — Валожын спахапіўся, што нічога ён не зможа расказаць.
На развітанне Аксана пацалавала маці, і яна стаяла ў дзвярах, пакуль маладыя сыходзілі ўніз па прыступках.
На вуліцы вільготнае мроіва, здавалася, яшчэ пагусцела, памацнеў вецер. Валожын прытрымліваў Аксану пад руку, і яна паслухмяна тулілася да яго, нібы гэтак можна было сагрэцца. Яна крыху зачырванелася ад выпітага, і гэтая чырвань не астудзілася і на холадзе. Імгла асядала на яе пухнатым каўняры, і кончыкі шарсцінак паблісквалі ў святле ліхтароў.
Людзей на вуліцы было не многа, як і звычайна ў гэткае надвор’е.
Валожыну захацелася пацалаваць Аксану. Аксана ўсё ж азірнулася па баках, быццам цяпер вялікі сорам цалавацца на вуліцы ці ніколі раней не цалавалася пры людзях. Яшчэ школьнікамі цалаваліся на лаўках у парку сярод белага дня. Аксана адказала кароткім пяшчотным пацалункам, сама ўзяла Валожына пад руку, прытулілася да яго, але не прыцішыла кроку.
Валожын успомніў, што яна спяшае да дванаццаці дадому падумаў, што даўно ўжо не школьніца і не баіцца маці. Сама прыдумала гэты прынцып і ўпэўнена, што інакш нельга. У Валожына ўспыхнула вясёлае хлапчукоўскае жаданне прыдумаць, вытварыць нешта, каб сёння яна спазнілася, каб прахадзіць цэлую ноч па горадзе, цалавацца на вуліцы ці ў чужых пад’ездах...
Але і на гэту задуму, і на самога яго ўсё яшчэ глядзеў разумным староннім вокам нейкі другі, Валожындвайнік, той, што жыў у казарме, той, што сядзеў за рулём баявое машыны на праверцы, той, які ехаў у цягніку і піў чай у цесным купэ з незнаёмаю правадніцаю... I невядома толькі, чаму гэтак сумнавата і гаркава глядзеў гэты Валожындвайнік.
Валожын нічога не прыдумаў, і яны не спазніліся. Яшчэ пастаялі на лесвічнай пляцоўцы. Аксана плакала і абяцала прыслаць Валожыну даведнік па фізіцы, згадзілася з ягонымі довадамі, што ёй не трэба заўтра ехаць чуць свет на вакзал праводзіць яго...
Як выйшаў з пад’езда, Валожын нібыта адчуў палёгку. Можа, таму, што на лесвічнай пляцоўцы было душнавата ад непамерна гарачае батарэі. Зірнуў на гадзіннік — тры хвіліны на першую. Ён нават паднёс да вуха, паслухаў, ці ідзе гадзіннік. Гадзіннік ішоў.
Дадому Валожын ішоў доўга. Сумна і спакойна было на душы, нібыта думаў пра нечае, вельмі падобнае на ягонае жыццё. Каб гэта не позна, ён бы зайшоў у кафэ ці рэстаран,
АЛЯКСЕЙ ДУДАРАЎ
951
дзе іграе музыка, і дзе можна спакойна пасядзець самнасам, і дзе крышку цяплей, чым аднаму сярод горада.
III
Раніцою Валожына да цягніка правялі маці з бацькам, хаця ён і адмаўляўся: таксі прыйшло па заказу, і ён бы даехаў адзін. А праз паўтара сутак яфрэйтар Валожын перасеў у той самы цягнік, які на тры хвіліны ноччу спыняўся на маленькім паўстанку.
На гэты раз у купэ разам з Валожыным папалі тры хлопцыэлектрыкі, грашовыя, здаровыя, якія ў сваю пару адслужылі ў войску, салдата раэумелі... Валожыну ледзьве ўдалося адгаварыцца ад іхніх шчырых пачастункаў, якіх у хлопцаў прызапашана было, што і ўсю ноч баляваць хопіць.
Валожын, не прызнаючыся самому сабе, каго шукае, прытвараючыся, быццам хоча збавіць час, пакуль весяляцца спадарожнікі, прайшоў па ўсім цягніку, прыглядаючыся да правадніц, хаця ведаў, што Ліды быць не можа, што іхняя брыгада зараз, магчыма, на другім канцы краіны, невядома, нашто яна яму і што ён ёп скажа. Ды ці пазнае яна яго...
I ўсё ж нечага пуста стала на сэрцы, калі вяртаўся да свайго вагона.
Дзверы ў ягоным купэ былі толькі чуць прачынены. Там ужо ішла вясёлая гамана. Між хлопцаў сядзела і пасмейвалася рэдзенькая, як вышчыпаная, бландзінка ў чыгуначнай форменцы — правадніца — і паводзіла павольнымі каровінымі вачыма на хлопцаў. Яшчэ сядзела адна канарэйка ў пушыстым стракатым джэмперыбезрукаўцы і паношаных джынсах, коратка астрыжаная. Памужчынску прыжмурана глядзела на субяседнікаў і выпускала з рота цыгарэтны дым, скрывіўшы вусны.
Валожын пастаяў на калідоры, потым здагадаўся, дзе дзецца, пайшоў да вагонарэстарана, заняў месца ў кутку, заказаў вячэру, піва і сядзеў, пакуль не зачыніўся рэстаран. Лейтэнанты, якія занялі непадалёку столік, весела падморгвалі Валожыну — давай, яфрэйтар. Лейтэнанты падвесяліліся ўжо, і Валожын толькі ўсміхаўся ў адказ. Сумна і шчымліва было ў яго на душы. He, не толькі таму, што вяртаўся пасля адпачынку і нельга не сумаваць... I думалася чамусьці пра нічым не адметную правадніцу з яе востраю тугою па вялікім, незвычайным каханні, нечага шкада было Аксану, тым шкадаваннем, якім шкадуюць блізкага, але няроднага чалавека.
Выйшаў з цягніка Валожыц адзін, сярод ночы, і перад тым як рушыць у дарогу да свае часці, пастаяў, правёў вачыма цягнік, пакуль не патухлі слабыя чырвоныя агеньчыкі апошняга вагона, на пуцях засталіся толькі свяціць сінім, незямным святлом агні на стрэлках...
1976
ААЯКСЕЙ ДУДАРАЎ
(Нарадзіўся ў 1950 г.)
ВЕЧАР
ДРАМА Ў ДЗВЮХ ДЗЕЯХ
(Скарочана)
Д з е й н ы я a с о б ы:
М у л ь ц і к, 80 год.
Г a н н a, 76 год.
Га с т р ы т, 78 год.
Найіы дні. Усходняя Беларусь.
952 АЛЯКСЕЙ ДУДАРАЎ
ДЗЕЯ ПЕРШАЯ
Вуліца сучаснай неперспектыўнай вёскі. Хата, яе фасад. Пад вокнамі лавачка. Злева, каля плота, стары рыпучы журавель. Наадпым яго канцы ледзь пагойдваецца абшарпанае драўляпае вядро, на другім — груз. Чаго тут толькі не панавешана! I шчарбатая шасцяронка ад камбайна, і доўгая мядзяная гільза ад снарада, і кавалак гусеніцы ад трактара, і нават іржавая прабітая каска. Калі набіраюць ваду, праз тужлівы рып жураўля чуваць перазвон гэтых жалязяк.
Толькітолькі пачынаецца дзень. Шэрая раніца. Сонца яшчэ спіць. Недзе далёка самотная зязюля лічыць некаму гады. Нястройны і яшчэ нясмелы птушыны хор і смелы ўрачысты покліч <кукарэкуууу» абвяшчаюць усёй вёсцы, што падыпюў новы дзень. Павольнапавольна зза вугла сваёй хаты выходзіць М у л ь ц і к з вядром. Высокі, худы, петаропкі ні ў рухах, пі ў словах, пі ў думках. Павесіў на калок вядро, пачаў адчыняць варотцы з вуліцы на двор сваёй хаты.
М у л ьц і к (пазіраючы на сад). Уставай, уставай ужо... I сёння трэба жыць. 3 табой, з зямлёю і з людзьмі... Людзі добрыя ўсе, мо толькі забыліся пра гэта... Бягуць, едуць, ляцяць... Ці то ўцякаем ад некага, ці то даганяем — ліха нас ведае, якая нам галавешка ў штаны трапіла... (Падыходзіць да калодзежа, пачынае даставаць ваду.) Як у чыгунку жывём! Як быццам нас на агонь паставілі... Аж бурбалкі, аж пара прэ... Немаведама хто толькі гэту поліўку сёрбаць будзе, калі яна ўрэшце зварыцца... (Дастаў вядро, пераліў у сваё, аднёс у бок ад калодзежа, выліў на зямлю.) Гэта на тваю хату, Сёмка... (Вяртаецца, зноў пачынае даставаць ваду.) Як паспакайнець? Няма спакою, і дабрыні не знойдзеш... Дабрыня ціхая... (Дастаў вядро, пераліў, аднёс, выліў.) А гэта на тваю хату, Іван... (Вяртаецца, зноў дастае ваду.) Думаеш, глупствам займаюся? Няма каму ваду з калодзежа браць... Раз'ехаліся ўсе... А калодзеж жывы павінен быць... 3 яго чэрпаць трэба, каб вада ў зямлю не пайшла, каб не застаялася, каб свежай была... Во я і выбіраю яе штодня... За былых сваіх суседзяў за дзяцей іх і за свайго сына... (Аднёс вядро, выліў.) На тваю хату, Пятрок... Ах, дзеткі, дзеткі... Такія вы ў нас грамацеі выраслі! Яны табе і пра космас адбарабаняць, і бога налапаткі пакладуць, і, калі захочуць, дакажуць, што Іуда некалі добрую справу зрабіў... Усё могуць. Толькі сваіх дзяцей не хочуць на свет пускаць... Ці то баяцца, ці то лянуюцца, ці то хочуць, каб ніхто жыць не замінаў... Дык ты сам жывеш, дык і другому дай... Ненароджаныя дзеткі — гэта ж усё адно як памершыя... Слухаеш? Ну, слухай, слухай... Холадна, мабыць, там і цёмна... Дзе там? У космасе, канечна... Дзе ж яшчэ? Я во падумаюпадумаю, а што, калі б мае бацькамаці ўзялі дый не нарадзілі мяне?! Га? Ды я б ім гэтага ніколі не дараваў! Салодкага, праўда, мала з’еў: тры вайны адпляскаў шабляй махноўцы секлі, кулакі ў трыццаць другім цвікамі на кладзішчы да крыжа прымалацілі, на фінскай ногі адмарозіў, у партызанах немцы расстрэльвалі, потым ваяваў — два разы параніла, тры разы кантузіла. I гэта яшчэ не ўсё! Двух дзетак за вайну пахаваў, і нішчымніца пасляваенная была, і хату пярун паліў, і карова здыхала, і жонка памерла, і сын апошні гадоў пяць пісем не піша... Толькі паўспамінаць, дык язык забаліць, расказваючы... Слухаеш? Слухай, слухай... I прачынайся... Пеўні ўжо ахрыплі, цябе гукаючы...
Разам з Сонцам прачнулася і радыё. Са старэнькага дынаміка, што стаіць на падаконніку, паліліся пазыўныя, а затым бадзёрарадасны голас дыктара.
Голас дыктара. Добрай раніцы, таварышы!
М у л ь ц і к. Здароў...
Голас дыктара. Сёння аўторак, трыццаць першага ліпеня!
М у л ь ц і к. Што ты кажаш! А я думаў — трыццаць другога...
Да калодзежа падыходзіць Га н н а. Такая ж, як і Мульцік, старэнькая, белая. I яна ні куды не спяшаецца. Спынілася, паслухала.
Г а н н а. Чаго й та ты, Васіль?
М у л ь ц і к. Што?
Га н н а. Бубніпі нешта сам сабе... Маліўся, ці што?
М у л ь ц і к. Размаўляў... з Сонцам размаўляў...
Га н н а. Ашалеў пад старасць... 3 богам, з богам трэба размаўляць, аты немаведамаз кім...
АЛЯКСЕЙ ДУДАРАЎ 953
М у л ь ц і к. Немаведама... Вунь свеціць... I грэе ўсіх... Усё на зямлі ад цяпла і святла... Калі душа ў чалавёк
КНІГІ ОНЛАЙН
