Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Памер: 240с.
Мінск 1994
— дзейнасць Беларускага аб’яднання пралетарскакалгасных пісьменнікаў (БелАПКП).
— масавы выхад сялянаў з калгасаў.
— пастанова СНК БССР ‘Аб увядзенні ўсеагульнага абавязковага навучаннядля малапісьменных’.
— пастанова ЦВК і СНК БССР ‘Аб аб’яўленні БССР краінай суцэльнай калектывізацыі’.
— створаны спецыяльныя палітаддзелы ў саўгасах і машыннатрактарных станцыях (МТС).
— ліквідавана дагаварная сістэма нарыхтовак хлеба і адначасова зацверджаны дзяржаўныя (больш нізкія) цэны на продаж хлеба дзяржаве калгасамі і асабістымі гаспадаркамі.
— пастанова СНК БССР ‘Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу’.
— адкрыцце Дзяржаўнага рускага драматычнага тэатра БССР (у Мінску).
178
1935 г.
1936 — 1938 гг.
1937 г., ЛЮТЫ
1939 г„ ЧЭРВЕНЬ
ГАЛАДЗЕД МІКАЛАЙ МАЦВЕЕВІЧ (1894 — 1937)
ШАРАНГОВІЧ
ВАСІЛЬ ФАМІЧ (1897 — 1938)
ГАМАРНІКЯ.Б. (1894— 1937) ГЕЙ К.В.
(1896 1939) ГІКАЛА М.Ф. (1897— 1938)
БЕРМАН
ЦАНАВА
НАСЕДКІН
РАПАПОРТ
АЛЕКСАНДРОВІЧ А. (паэт), АХРЭМЧЫК I. , (мастак)
— пачатак стаханаўскага руху на Беларусі.
— новая хваля масавых арыштаў і рэпрэсій.
— XII (надзвычайны) з’езд Саветаў БССР. Прыняцце 3й Канстытуцыі БССР ('перамогшага сацыялізму’).
— прыняцце Пленумам ЦК КП(б)Б рашэння аб ссяленні двароў калгаснікаў з хутароў у калгасныя пасяленні.
II.
— са снежня 1925 г. па май 1927 г . другі сакратар ЦК КП(б)Б. У 1927 — 1937 гг. — старшыня СНК БССР. Член ЦВК СССР і БССР (1924 1937). Рэпрэсіраваны.
— намеснік наркама юстыцыі БССР (1921 — 1926 гг.).У 1930 — 1934 гг. — другі сакратар ЦК КП(б)Б. 3 сакавіка 1937 г. першысакратар ЦК КП(б)Б. Рэпрэсіраваны.
— першыя сакратары ЦК КП(б)Б у канцы 20х — пачатку 30х гг., пры якіх пачаліся і дасягнулі масавых маштабаў беззаконныя рэпрэсіі (арышты, расстрэлы, высылкі). Самі яны былі таксама потым рэпрэсіраваны.
— наркамы ўнутраных спраў, начальнікі АДПУ БССР (актыўна арганізоўвалі і праводзілі кампаніі барацьбы з т.зв. ‘ворагамі народа’, ‘нацдэмамі’ і г.д.
— творчыя дзеячы культуры Беларусі, плён творчай працы якіх найбольш яскрава праявіўся ў 30я гг., усе яны пазбеглі сталінскіх рэпрэсій.
179
ГЛЕБКА П. (паэт) ЛЫНЬКОЎ М. (празаік), ГЛЕБАЎ А. (скульптар), ПЛАТОНАЎ Б. (акцер) ГАЛАВАЧ П. (празаік), АСТРЭЙКАС. (паэт), ДУДАРА. (паэт), КЛЯШТОРНЫ Т. (паэт), ВОЛЬНЫ А. (паэт), ЧАРОТ М., (паэт), ЗАРЭЦКІ М. (празаік), ГАРЭЦКІ М. (празаік) і шмат іншых
— літаратары Беларусі, закатаваныя і забітыя сталінскім рэжымам у 30я іт.
111.
ТАТАЛІТАРЫЗМ — агульная назва палітычных (дзяр
(таталітарны рэжым) жаўных) сістэм, якія вызначаюцца
поўным (татальным) кантролем з боку органаў дзяржаўнай улады над усімі сферамі жыцця грамадства. Характэрная рыса таталітарных рэжымаў — канцэнтрацыя ўсёй улады ў дзяржаве ў руках асобнай групы (звычайна палітычнай партыі). Тыповай таталітарнай дзяржавай з’яўляўся СССР у 30я гг.
СТАЛІНІЗМ — тэорыя і практыка арганізацыі дзяр
(сталінская сістэма) жаўнай улады і палітычных дзеян
няў, якія злажыліся ў СССР у 20 — 30я гг. (у перыяд знаходжання І.В. Сталіна на пасадзе Генеральнага сакратара ЦК ВКП(б)). Адметныя бакі сталінскай сістэмы — абсалютная ўлада партыі (і ў першую чаргу яе лідэра), адзяржаўленне ўсіх структур грамадства, фізічны і духоўны тэрор, абмежаванне дэмакратычных свабод, адмаўленне ўсялякай індывідуальнасці, масавыя рэпрэсіі супраць сваіх жа грамадзян і г.д.
КАЛЕКТЫВІЗАЦЫЯ — аб’яднаннс аднаасобных сялянскіх гаспадарак у калектыўныя. Стварэнне калектыўных гаспадарак (калгасаў) у розных формах пачалося ў першыя паслякастрычніцкія гады. Аднак да канца 20х гг. калгасны рух шырока не распаўсюджваўся. У 1928 — 1929 гг. у БССР пачаўся пераход да масавай, суцэльнай калектывізацыі, якая праводзілася ў асноўным шляхам насілля над
180
сялянамі (т.зв. ‘раскулачванне’), ліквідацыя хутароў. Зафіксавана мноства выступленняў супраць такіх метадаў калектывізацыі. ‘РАСКУЛАЧВАННЕ’ — гвалтоўныя, у большасці несправядлівыя дзеянні ў дачыненні да заможных сялянаў і сераднякоў. Спачатку. да канца 20х гг., палітыка “хутарызацыі” аб’ектыўна спрыяла з’яўлснню даволі багатых адасобленых гаспадарак сялянаў (хутароў). Аднак з 1928 — 1929 гг. пачаўся пераход да ліквідацыі ‘кулацтва як класа’. Пры гэтым кулакамі часам называлі ўсіх не згодных з суцэльнай калектывізацыяй.
‘НАЦЫЯНАЛ — пад ‘нацыяналдэмакратызмам’ ра
ДЭМАКРАТЫЗМ’ зумелі ‘варожую ідэалогію і практы
ку, контррэвалюцыйную плынь’ у многіх установах, якая мела сваей мэтай ‘рэстаўрацыю капіталізму у рэспубліцы. ‘Нацыяналдэмакратаў (нацдэмаў) параўноўвалі з ‘нацыяналфашыстамі’. Супраць бязвінных людзей была сфальсіфікавана кампанія, распачатая ў канцы 20х гг. у БССР. Вяршыня кампаніі супраць 'нацдэмаў’ — сфабрыкаваная справа ‘Саюза вызвалення Беларусі’ (СВБ), па якой было арыштавана ў 1930г. 108 чалавек (у асноўным беларусаў).
‘САЮЗ ВЫЗВАЛЕННЯ — справа так званай ‘наодэмаўскай БЕЛАРУСГ (СВБ) контррэвалюцыйнай, антысавецкай
арганізацыі’. Восснню 1930 г. начальнік АДПУ БССР Р. Рапапорт аб’явіў аб выкрыцці ‘СВБ’ у Наркамасветы, АН БССР, розных ВНУ (у тым ліку БДУ). У 1931 г. за прыналежнасць да ‘СВБ’ асуджана 90 чалавек, сярод якіх Жылуновіч, Ігнатоўскі, Баліцкі, Прышчэпаў і інш.
КУРАПАТЫ — месца масавых расстрэлаў і захара
ненняў савецкіх грамадзян у 1937 — 1941 гг. ва ўрочышчы Курапаты каля г. Мінска. Органамі НКУС БССР было расстраляна (па даных следчай групы Пракуратуры БССР) не менш 30 тыс. чалавек. Памяць бязвінных ахвяр ушанавана стварэннем мемарыяла.
IV.
П: Вядома, што Сталін праводзіў у 20 — 30я гг. палітыку ‘закручвання гаек’. У каго ён узяў гэтую ідэю?
А: У Троцкага — прыхільніка ‘казармавага сацыялізму’ (такой мадэлі дзяржавы, дзе ўсе сферы жыцця грамадства рэгламентаваны і
181
знаходзяцца пад няспынным кантролем органаў улады).
П: Сталін прапанаваў праводзіць індустрыялізацыю (развіцце прамысловасці) на аснове палітыкі ‘даніны’. Што гэта азначала?
А: Для жыхароўсялаў пачатку 30х гг. быўуведзены ‘звышналог’, або нешта накшталт даніны’ (па выразу Сталіна). Бухарын назваў такую палітыку ваеннафеадальнай эксплуатацыяй сялянства.
П: Гвалтоўная суцэльная калектывізацыя выклікала пратэст заможнага і сярэдняга сялянства. Колькі было ў БССР сялянскіх хваляванняўу 1930 г.?
А: Каля 500.
П. Як праводзілася раскулачванне’? Якія яго вынікі?
А. Пры сельсаветах былі створаны спецыяльныя камісіі па раскулачванню, якія праводзілі вопіс і канфіскацыю маёмасці сялянаў (часцей за ўсе сераднякоў). ‘Раскулачаныя’ сяляне падвяргаліся арыштам і высяленням у Сібір. Да мая 1930 г. у БССР было раскулачана 15629 гаспадарак.
П:Якіяорганывыносіліабвінавачванні‘ворагамнарода’без усялякага суда і следства?
А: Так званыя ‘тройкі’ у складзе трох чалавек (сакратар райкама партыі, старшыня райвыканкама і начальнік мясцовага аддзялення ДПУ). Гэтыя несудовыя органы пачалі дзейнічаць у 1929 г.
П: Якія прадпрыемствы пераважалі ў Беларусі v часы індустрыялізацыі?
п’ nPMJWeMCTEH легкай прамысловасці, дрэваапрацоўкі і інш.
П: У 1937 г. была сфабрыкавана ‘справа аб аб’яднаным антысавецкім падполлі на Беларусі. Да якіх вынікаў гэта прывяло?
А:. У выніку чыстак і рэпрэсій колькасць партарганізацыі рэспублікі скарацілася амаль напалову. У той жа час было арыштавана (па няпоуных даных) 90 членаў Саюза пісьменнікаў БССР, з якіх звыш 50 загінула ў сталінскіх турмах і лагерах.
П: Калі і хто ўпершыню паведаміў грамадскасці Беларусі пра грагедыю ў Курапатах? н
А: Вынікі апытанняў мясцовых жыхароў і праведзеных археалагічных ?ооо°пак былі абагУльнены ў газетнай публікацыі (‘ЛіМ’, чэрвень
8 г.) журналістам Я. Шмыгалевым і супрацоўнікам Інстытута псторыі АН РБ Зянонам Пазьняком.
П: Якія групы беларускага насельніцтва найбольш пацярпелі пры разгроме ‘нацдэмаўскага руху’ у БССР?
А: У асноўным пісьменнікі, навукоўцы, настаўнікі, адказныя pa
182
ботнікі розных устаноў.
П: Вядома, што па справе ‘СВБ’ асуджана 90 чалавск. Колькі сярод іх было беларусаў?
А: 89
П: Хто з беларускіх літаратараў ужо ў 30я гг. напісаў кнігу, у якой яскрава адлюстраваны тэорыя і практыка сталінскага таталітарнага рэжыму?
А: Ф. Аляхновіч.
П: Калі ў БССР (паводле афіцыйных пастаноў) была завершана суцэльная калектывізацыя?
А:У 1932г.
П: Назавіце прыкладную агульную колькасць ахвяр сталінскага тэрору ўСССР.
А: Па некаторых падліках 60 млн. чалавек.
Борев Ю.В. Сталнннада. М., 1991.
Дубянецкі Э.С., Дубянецкі С.Ф. Перашкоды на шляху нацыянальнакультурнага адраджэння Беларусі. Мн., 1992.
Вышынскі У.І. Індустрыялізацыя БССР // Актуальныя пытанні гісторыі БССР. Савецкі перыяд. Дапаможнік для настаўнікаў і вучняў старэйшых класаў. Мн., 1991. С. 64 — 73.
Ігнаценка I., Кароль А. Усевалад Ігнатоўскі і яго час. Мн., 1991.
Кузнецов Н.В. Коллектнвнзацня: трудные путм // Страннцы нсторйн Компартмн Белорусснн: суждення, аргументы, факты. Мн., 1990. С. 122— 136.
Осмоловскнй В.П. Мндустрналнзацня республнкн: некоторыс аспекты нсторнн. Там же. С. 101 — 122.
По следам дополннтельного нзучення матерналов, связанных с репресснямн, которые нмелн место в пернод 30 — 40х н начале 50х годов. Там же. С. 387 — 430.
Правда нсторнн: память н боль. Мн., 1991.
Страннцы нсторнн советского обіцества. Факты, проблемы, людн. М., 1988.
Тарнавскнй Г., Соболев В., Горелнк Е. Куропаты: следствне продолжается. М., 1990.
183
ТЭМА № 32: ЗАХОДНЯЯ БЕЛАРУСЬ У СКЛАДЗЕ ПОЛЬСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ (1921 — 1939 гг.)
1921 1937 гг.
1923 г„ КАСТРЫЧНІК
1925 г., ЧЭРВЕНЬ — ЛІПЕНЬ
1927 г., ЗЛЮТАГА
1927 г., СНЕЖАНЬ —
1930 г.,ЖНІВЕНЬ
1928 г„ ЛЮТЫ — МАЙ
1928 г.,26ЛЮТАГА
1928 г., КРАСАВІК
МАЙ
1928 г., ЧЭРВЕНЬ
ЛІПЕНЬ
1929 г„ ЧЭРВЕНЬ
1931 г.,САКАВІК
I .
— дзейнасць у Заходняй Беларусі ‘Таварыства беларускай школы’ (ТБШ).
— 1 я (устаноўчая) канферэнцыя Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (у Вільні); утварэнне Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (КПЗБ).
— пачатак дзсйнасці ў Заходняй Беларусі Беларускай сялянскарабочай грамады (БСРГ).
— расстрэл польскімі ўладамі дэманстрацыі працоўных у м. Косава (Косаўскі расстрэл).
— дзёйнасць рэвалюцыйнадэмакратычнай арганізацыі ‘Змаганне’ (Беларуская дэпутацкая фракцыя ‘Змаганне за інтарэсы сялянаў і рабочых’).
— суд над 56 дзеячамі БСРГ ('працэс 56ці’ у Вільні), арганізаваны ўладамі Польшчы.
КНІГІ ОНЛАЙН
