Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
раёна З.м.'ГусналоСавай. гіа Фронт яна папала ў красавіку 1942 г., дза аоабісза вынасдЧ з поля бою 128 паранзных. У лкгнм ±943 г. на тарыторыі Курскай вобласці патрыётка была цяжка паранана, абмарозіла рукі і ногі, якія прыйклося вмнутазаць. Але Зіна на выйшла оа строю, выступала па радыё, у друку, прызчвала зэмлякоў ачагацца з ворагам да поўнай псрамогі. На рронце бйлі самалёты, танкі, гарматы і мінамёты з надпісэм "За Зічу Тусналобаву". Удастовна звання Героя Савецкага Оаюза. Діжнародны Камітэт Чырвонага Крыка ўзнага^одзіў З.м.Туоналобаву медалём Фларэнс Еайцінгайл.
Нры вызвалвнні акуніраванай тэраторыі таксама былр здзЗЙснзна нямала подзвігаў ураджэнцамі Беларусі. Пры ліквідацыі КорсуньШаўчэнкаўскай групоўкі ворага гераічна праявіла оябе танкавая брыгада пад камандаванням брэстчаніяа налкоўніка Д.В. Хоцімскага: "S незвычайную варьаоць і зыкдючныя заслугі, пра~ яўланыя пры вядзенні баявых аперацый" нрэзідэнт ЗМ Ф.Рузвальт узнагародзіў м.В.Хоцімскага ордэна.м ,:Лагіён гонару афіцэрскай ст.упані". Пры фарсіраванні ракі Жымын, прыток Прута, праславіўся клімаўчанін, куляметчак Д.Н.Ь.іуроўскі. Калі яго кулямёт быў внвадзаны са строк, адваяны сталок гранатамі дадавіў разлік праціўніка і захбплеяым ў нго кулямётам забяопечыў поопах настушіанЕЯ оваай роты. за што бйў удастоены звалня Гарся Савацкага Саюза. Выхадцы з і«агілёўскай вобласці таякісты, палкоўнікі С.Ф.Еутаў, і.І.Гуоакоўскі і І.І.Якубоўскі за драяўланыя імі мужнасць і адвагу, умелаа кіраўніц?ва баявымі дзеяннямі ііадначаланых палкоў атрымалі высокг.е званна Героя Саведкага Саюза двсйчы. Двончы гзтага гонару ўдастоіўся таксама і былы столяр Гомельскага дрзваапрацоўчага камбіната лёгчык II. /і. Галавзчоў.
За межамі Радзіма, яа завяршальннх этапах вайны яскрава вызначыліся воіныбаларусы А.А.Зук, А.м.Дулеба родам з міншчыны, А.й.Ліпуноў і Д.Н.ІІіньзнкоў з гомелыпчыны; А.А.Мінін
• 59
э лолаччычы, й.РЛшчзніі з. лабааьш'Л'ны,. А.К.Шмяхуя з Бабруйска, й.А.Барысевтч з Беразінс. црч фароіраванні рэк Нзйсе, Шпрзі, штурма Барліна і вазвалвнні Прагі ^раолавіліся танкісты роты старшага лсйтэнанта А.А. Лдімзназа, урадкэнца в. Кучкн Карм інскага раёна, якому тексама было прысвоена ззанна Гзроя Савецкага Саюа.
У штурмзрЛлзтага такоама ўдзелыіічала кямала воінаўбзлрусаў. Нершым праз дзпутацкія вароты з чырвонкм сцягам да будынка рэйхстаіа прарзгўсн малодіш сяржаат Петр Пятніцк:. родам з г&ара. На шляху да завзтяай мэты ён быў забіты варожая кулнй. У ліку першых уварзаўся ў рэйхстаг отармы сердант Л.ілірыгожы, былы рабочы з г.п. Баіушэўск. У сахым будынку ён знішчнў 8 оалдат праціўніка і гранатамі вывзў са строю 6 ручных кулямётаў. Сувяанря 756га с тралковага палка радавы й.Я.лугач, селяьін Дружанскага раёна, разам з р.адавым Ф.Д.Нрвом, урадюнца..: Бчрозаўскага раёнэ Брэсцкай вобласці, аператыўяа наладзілі сувазь штурцуючай групы з качаядаваннем палка, нто станоўча адбілася а хуткаоці націска атаку чых. Раза^ яны былі ўзнагародна ш ордэ амі лйчыннай вайны II ступені.
На заклачным зтапе другой русвзтнай вайны, калі баі вядіся ка Далёкім Усходзз, сыны Бвларусі уаксама праявілі мугаасць і адвагу. 12м марскім штурмавым авіядывіз.іёнам камачда.ваў ураджэ,чац Жлобіна аалкоўнтк «.У.Барташоў. Лзтчыяі яг ^іядывізіі датапілі Б2 японскіх караблёў. Атрада.м марской jxotu камандаваў іомельчаяія Ц.А.Пачтароў. У ліку дэсантнікаў ;..4ў і яго зймляк капітан В.А.Кочт, які ў йі замяніў параяенага кадачдзіра і сзаім прыкдадам натхніў байцоў на штурм варсулх умацазані. .у. Усз троз сталі Героямі Саяецкага Саюза,
Ээлатой Зоркай Героя быў адзяачавы водззіг на.чесніха начальаіка аператнўпага аддзела штаба 15іі ар.міі дадлалкоўніла М./.Ласнупсва, былога саляніна Сірацінскага раёна Яіцабснай вобласці. лоштам овалго жыцця ён забяспзчаў своечасовую дастаўку' загада войокам, якія падрыхгаваліся да штурму горада гўчдзін. 203й оібалковай дывізіі, якая здзвнсніла па. ўтаратчспчны бзя.чь’ лераход па .аанжурокаму плата і йнлікаму Хінгангу камавдаваў 'йчвралмвёр Г.С.Здановіч, ураджэнвц Наваградскаге рзёна. п:^ —нсама бало прысвоена звзяве Героя Савзйкага Саюза.
Як эазначалася вышзй, баларусяі варод у гадц мінулай вайяы пад ружво паставіў зьыж мілоёпа сваіх сйноў і дачок. Сярод іх был:
60
і такія славутыя йалдаводцы, стаўшыя «огым маршаламі,. Е.Д.Сакалоўскі, і.і.йкубоўсні, С.А.лраооўсні, генвралемі арміі А.У.Антспаў, і.і .Гусакоўскі, генвралпалкоўнідамі А.Р.Бацюня, У.П. Хамвра, Ф.і.Куэняцоў, контр і відзадміраламі В.Е.Апаніч, В.Ц.Дрозд, усяго 217 гзнвралаў і адміралаў. У складзе вакнейшых радоў войск, цапрыклад, авіяцыі, з ворагам змагалаоя 5305, у брсдзіанкавых і мвханізаваных войсках 2490 афіцэраўбзлзрусаў.
йз гараізм і мужнасць, праяўленыя ў гады Вялікай Азчынлай вайны, звыш 300 2ЫС,. воіяаўбвларусаў і ўрадкэнцаў рзспублікі ўзнагародканы баявымі ардэчамі і мадалямі, 441 з іх прысудтана высокае ьваяна Гвроя Савацкага Саюза. 65 чалавак сталі поўяымі кавалвра.мі ордэна Славы.
У той жа час і:а беларускай зямлі, і ў суровым 1941 годзе, a таксама і ў час вызвалоння, ў радах партызан і падпольшчыкаў самааддана змагаліся тызячы прадстаўнікоў шмаглікіх нацый і цероднаоцей бьлога Оазацкага Саюза. Сярод каыандзіраў партызанокіх атрадаў і брыгад былі рускія й.Г.Варанянскі, А.Ф.. Данукалаў, л.С. Заслонзў, В.і .Лівзнцаў, У.і .Нічыпаровіч, Я.Ф.Філіпскіх, украінш ХХ.Балач, Алі.Брынсяі, О.С.Бычск, «.Ф.Каауста, грузіны І.Г. Шубітыдза, в.М.’йлаквадав, армянін В.В.Агадканнн, карачаавец А. Касаеў, прадстаўпікі іншых нацыяаальнаоцей. Эа ўдзел у партызансклй і паддольнай сіарацьбе на тэрі'.торыі Беларусі званна Героя Савацкага Саюза было прысвозна 46 Заларуоам, 34 рускім, 3 украхнцам і іншым.
Беларуокі народ па сенняшні дзень добра ламятае і ўшаноўваа тых, хто аддаў сваё жыццё за выззалзянз Ееларусі. Як оімвал зечнай славы всіна.м Савецкай Ар.міі, партыэанам і падпольшчыкем узвынаецца ў цэнтры Мінска велічны помнікабеліск. На 21м кіламзтра Ааскоўскай мшм сімвалам вачнай удзячнасці бзларускага народа воінамвыэваліцелям узняўсй к'урган Славл.
Фрбнт барацьбы з ворагам праля гаў і за мажамі Радзімы. 11лячс ў плячо з замавжмі антыфашаста.мі змагалася 40 тыс. грамадаян СССР, нкія ўняклі з каацэятрацыйных лагераў і фашысцкай катаргі. Оярод іх былі і пр лстаўніні Бзларусі — ваеннаслужачыя, партыЗсіві і дадцольшчакі, што трапхл: ў палоп, а таксама мірння грамадгянв, прымусова вывазвяыя ў варонуу няволю.
Бнлі і байцы вябачаага «мронту. Далека за мвкамі Бацькаўшчшіы апдсма імя оавецкага развадчыка ўрамнца Чавуоаў лагілёўскаі вобласці Л.й.ланевіча. Ёв шмат зрабіў для нврамогі. Ііасля арылту ў начальзаў услед sa легевдарвым А..«.азр&іаавьім падпольяую ар
61
ганізацыю ў гітлераўокім лагеры смерці Маўтхаўзене.
Цякка паранеяым у варожым палона апынуўся генерал Д.Ф.Цумараў, ураджэнвц Балынічскага раёна. Намцы вывезлі яго ў Рзгенсбурскі канцлагер, дза ён укл?очыўся ў падпольную барацьбу. За арганізацыю лабегаў і антыфашноцкую агітацыю Цумараў вясной 1944 г. быў пврапраўлзны ў канцлагер ійаўтхаузвн і там растраляны.
Актыўным антыфашыстам, рэдактарам рукапіснай газеты падпольнай арганізацыі "іокра" у .йаўтхаўэвна быў селянін паоёлка Выса ■ чаны П.Д.Шаўраў. У іэтай на арганіэацыі знаходзіўся і брзочанін, былы пагракічнік У.^раў’ёў. Устанавіўяы оувязь з яамцаміаатыфашыотамі, патрыёты арганізавалі пабегі з канцлагзра, дабытай вжай дэяліліоя э хвсрымі і зняоілвнымі.
У фашсцкі канцлагвр, які быў размзйчацы ў прыіарадзз Мкнхвна, ў 1943 г. прыіезлі групу баларуоаў. У іх ліку знаходзіўся і былы партызан Васіль Грынь. Хутка ён уключыўся ў падпольную барайьбу. Разам з аамцем антыфаныстам Эенам ён дабйваў зброю, медыкамалты, харчаванне і рыхтаваў вялікую ірупу вязнеў для ўцёку ў лас. Алв здэайоніць задуманае яе ўдалооя: падаоланы правакатар выаедаў план і выдаў патрыётаў; Грынь і Завен. загінулі пакутнай смерцю, але нікога з сваіх таварышаў не ввдалі ворегу.
Сыны Баларуоі. змагаліся з праціўнікам і ў радах італьянскіх партызан. У правінцыі Алаксандрыя адным з лапшых памочнікаў камандзіра 16й гарыбальдыйскай дывізі* "Вагано" быў 19гадозы . отудент з Мінока Алякоавдр. У памяці партызан заотадооя толькі яю дмя. Сам Алякоандр загіяуў у снекні 1944 г. На італьянская зямлі загінуў таксама А.л.Кісялёў, ураджэнац в. Стары Стан Клімавіцкага раёна, .які змагаўоя ў гарыбальдэійокай партызанскай брыгадза "Латтэоці". 16гадовым адаком быў адпраўлены на прымусовыя работы М.С.Фралоў з вёокі Сідаровічй Лагілёўсаага раёна. Апынуўшыоя ў Італіі, ён уцёк да партызан. Паоля вызвалання Італіі атрымаў "ііасвадчаянв патрыёта". ІяжыЕзр з Дзяржынска А.В.Варанкоў, уцёкшы ў 1948 г. з фашыоцкага канцлагеря, быў начальнікам штаба партызанскага атрада, а потым брыгады, якая дзайнічала на тэрнторні Бальгіі» ііасля выгнання намцаў сн у л,'~ яу 30 іншкх савацкіх граыадзян быў уэнагароджаны вышэйшнм вааняым ордэнам Бальгіі.
Змат працоўных Галарусі лрьшала ўдзал у французокім руху супраціўлвняя. Ураджэнаа Счарі'оні Ф.й.заранішча (іыў удзалы.ікам барацьбы ў Бардо. йа зедааню ^ранцузскіх кзыуйістаў ён аргані
62
імя лвйтэнанта
ьаьэў уцёкі савецкіх.ваанналалонных з лагвраў. 47 раваў патрыёт у пар.тызанскія атрады Францыі.
На Бацькаўшчыне і ₈Я яз межамі добра вядока і Савацкай Арміі ЗЛ.Норцка, які стварыў лагарны і . з раёнаў ПадэКала. Яго сувязнымі бчлі мінскай падпольшчы^ 7°^ ^* ³ Ж°ДЗІНа* ДаПамОГ* a«a³Ba^ ™™ выхадць з Маладзачаяскага раёна'У.я. і С.І.ЛІхотаКіоель * ўрадкэнвц лііерскага раёна А.Д.Панізчхк.
чалавек накі
каштат у адным
У дэпартаманце Марбілы вясной 1944 г. у Рд Супраціўлання Улілаоя груяа ваанналалонных, я^ кіраваў лайтзнаят Ллажзмя‘ ™1 УРауз'<вй «гілёўскай вобласці. У адным ₃ йёу у вараоні ■ • ен загінуў счарцв гароя. ііас яротна быў узнагароджаяы .«к ^^, фргшй! ₀№яад п,яар ”™"Х “ ЭльзасЛатарынгіі гараічка змагаўся атрад "Смарць фашыэму”, ствоГ^ГуТп^ падлол“амі * *^ ЯГО Кіраўнікоў былі і'іХ ЛК⁰“ ^ У'⁵МЬК⁰’ ^™⁰*^ ^Карапанаў '
I. ІНШЫЯ.
^ РУху Супраціўлення прымалі актыўны ўдзал х 3 уцёкшых ’■ ■“і т■■''•'•
іш жаночы
. х дочкі Беларусі.
у маі 1944 г. з канцлагвра Эрувдль канчын быў ствсра„ „ "^³⁸”⁰^ этрад "Радзіма", якім кіравала жыхарка
шнска Н І.Ліоаввц. Атрад чрымаў удзвл у шматлікіх баявых апз
V ” ЬЗН⁰Й aaMa!«³W а*Рада, а таксама Р.З.СямёнавайФ
КНІГІ ОНЛАЙН
