Гісторыя эканамічнай думкі

Анры Дэні

Выдавец: Тэхналогія, Беларускі Фонд Сораса

Памер: 733с.

Мінск 1996

685.77 МБ

Анры Дэні ГІСТОРЫЯ ЭКАНАМІЧНАЙ ДУМКІ ТЭХНАЛОГІЯ БФС Серыя Беларускага Фонду Сораса. Заснавана ў 1995 г. Henri Denis HISTOIRE, DE LA PENSEE ECONOMIQUE 10e edition Presses Universitaires de France 1993 Анры Дэні ГІСТОРЫЯ ЭКАНАМІЧНАЙ ДУМКІ Дапаможнік для студэнтаў Мінск Незалежная вьшавецкая кампанія «Тэхна/іогія» Беларускі Фонд Сораса 1996 ББК 65.02 Д 94 УДК 330.8 Каардынатар серыі Алесь Анціпенка Кніга выдадзена паводле дамовы з Presses Universitaires de France, 108, boulevard Sain-Germain, 75006 Paris Навуковы рэдактар Тацяна Паваліхіна Пераклалі з французскай мовы Алесь Лагвінец, Карэн Акопаў Пераклад зроблены з выдання: Denis, Henri Histoire de la pensee economique. - 10* ed. - Paris: Presses Universitaires de France, 1993. - 739 pp. © Presses Universitaires de France, 1966 © Пераклад. Беларускі Фонд Copaca, 1996 © Знак серыі. Ю. Герасіменка-Жызнеўскі, 1995 ISBN 985-6022-18-5 © Вокладка. В. Масцераў, 1996 ПРАДМОВА Палітычная эканомія нарадзілася ў XVIII ст. у выніку шматлікіх спробаў тлумачэння пэўных сацыяльных з’яваў з дапамогаю прыкладна тых жа метадаў, якімі карыстаюцца і ў прыродазнаўчых навуках. На сённяшні дзень гэтая навука шырока распаўсюдзілася і знаходзіць сваё практычнае дас-тасаванне ў шматлікіх краінах, у тым ліку і ў краінах Усход-няй Эўропы, дзе апаратам вытворчасці і размеркавання матэрыяльных сродкаў цалкам кіруюць дзяржаўныя орга-ны¹. Аднак, як нам здаецца, нельга сцвярджаць, што паліт-эканомія — “такая ж навука, як і ўсе астатнія”. Яна займаец-ца аналізам фактаў чалавечай дзейнасці і не можа прэтэн-даваць на тую поўную незалежнасць ад філасофскіх вучэн-няў, на якую (зрэшты, магчыма, празмерна) прэтэндуюць “дакладныя навукі". Тлумачэнне сацыяльнай арганізацыі вы-творчасці і яе эвалюцыі на працягу гісторыі — гэта задача, якая абавязкова павінна быць звязаная з палітычнай філа-софіяй. Менавіта таму мы адвялі пэўнае (досыць сціплае, на нашу думку) месца разгляду асобных аспектаў значных фі-ласофскіх вучэнняў Захаду. Хоць некаторыя з гэтых вучэн-няў ужо састарэлі (перш за ўсё вучэнні Плятона і Арыстотэ-ля), аднак яны настолькі паўплывалі на эвалюцыю заходняй думкі ва ўсіх яе аспектах, што без ведання зместу гэтых вучэнняў нельга зразумець навачасных навуковых спрэчак эканамістаў. Пададзім толькі адзін прыклад. Нагадаем, што Жан Жак Русо, на вучэнні якога шмат у чым грунтуецца сучасны сацыялізм, многія свае ідэі чэрпаў у “Законах” Плятона. Больш за тое, філосафы старажытнасці задоўга да з’яў-Кніга рыхтавалася да выдання, калі яшчэ існавалі краіны так званага сацыялістычна-га лагера. — Заўвага перакладніка. 6 П Р АД M O B A лення палітэканоміі апісалі тагачаснае эканамічнае жыццё і суаднеслі яго з уяўленнямі аб прыродзе і мэтах грамадска-га жыцця. Такім чынам, мы мусім разгледзець першы этап гісторыі эканамічнай думкі, калі яна была данавуковай у тым сэнсе, што не існавала навукі, якую мы сёння называ-ем палітэканоміяй. На гэтым першым этапе дамінавалі кан-цэпцыі, што бяруць пачатак у грэцкім ідэалізме. У эпоху Адраджэння на Захадзе сцвердзілася натураліс-тычная канцэпцыя чалавека, згодна з якой чалавек — жывё-ла, але толькі больш высокага кшталту. Гэтую канцэпцыю ў значнай ступені перанялі навукоўцы XVIII—XIX стст., якія заклалі асновы палітэканоміі. Вучэнням гэтых мысляроў супрацьстаяла пазіцыя Карла Маркса, якая насуперак свайму дэклараванаму матэ-рыялізму шмат узяла ад ідэалізму Канта, Фіхтэ і Гегеля. Гісторыя эканамічнай думкі другой паловы XIX ст. сцісла зводзіцца да разнастайных спрэчак паміж лібераламі, якія працягвалі адстойваць канцэпцыю натуральнага парадку фі-зіякратаў, і марксістамі, якія лічылі, што чалавецтва знахо-дзіцца на шляху да дасканалага грамадства. Цікавасць да тэарэтычных спрэчак не перашкаджае нам аддаць найбольшую ўвагу ў нашым даследванні эвалюцыі ўласна палітэканоміі. Перадусім нас будуць цікавіць аўтары, якія зрабілі сапраўды арыгінальныя адкрыцці ў гэтай галіне; мы будзем старацца як мага ясней выкласці гэтыя адкрыц-ці, разглядаючы іх у гістарычным кантэксце. Зразумела, што сёння навуковыя ідэі, выказаныя ста-годдзе ці два таму, часта могуць нам здацца досыць ба-нальнымі, аднак праца гісторыка якраз і палягае ў тым, каб паказаць, як выпрацоўваліся гэтыя ідэі, бо найчасцей ім папярэднічалі вострыя навуковыя спрэчкі. Праз гэта, без-умоўна, мы здолеем лепей зразумець сучасны стан экана-мічнай навукі. ЧАСТКА ПЕРШАЯ 0 ПАЛІТЫЧНЫ I ЭКАНАМІЧНЫ ІДЭАЛІЗМ У ГРЭЦКАЙ ФІЛАСОФІІ I ЯГО ЗАНЯПАД Угрэкаў палітэканоміі не існавала, бо для грэцкіх філоса-фаў эканамічнае жыццё было толькі элементам сямей-нага, поліснага або палітычнага жыцця. Мы ж мусім пака-заць, як з разрыву з грэцкай канцэпцыяй чалавека нарадзі-лася палітэканомія. Тым нс мвнш, даслвдуючы палітычнаб жыццё, грэцкія філосафы разглядалі эканамічную арганіза-цыю ў тым сэнсе, які ў гэты тэрмін укладаем сёння мы; яны вялі гутарку пра ўласнасць, грошы, гандаль і г.д. Мы павін-ны ўважліва прасачыць за іхнымі меркаваннямі, гэта дапа-можа нам лепей зразумець эканамічную думку, якая дамі-нуе сёння ў заходніх краінах і якая ў значнай ступені сфар-мавалася праз крытыку поглядаў старажытных грэкаў. Мы разгледзім вучэнні двух вялікіх грэкаў — Плятона і Арыстотэля. Менавіта гэтыя філосафы, якія прысвяцілі сваё жыццё пошуку стройнай тэорыі Сусвету і чалавека, займа-ліся вывучэннем “поліса”, уважаючы яго за адзіную вартую, найвышэйшую форму палітычнага жыцця. Плятон - вялікі папярэднік і адзін з галоўных натхняль-нікаў хрысціянскай канцэпцыі чалавека — бачыў у полісе сродак выратавання чалавечых душаў. Гэтая канцэпцыя по-ліса прывяла яго да прапановы забараніць уласнасць для вышэйшых класаў грамадства. Арыстотэль, наадварот, абараняў уласнасць, і ўжо тады ўпершыню паўстае праблема камунізму. Супярэчнасці па-між дактрынамі гэтых філосафаў усё ж вельмі адрозніваюц-ца ад навачасных спрэчак паміж лібераламі і марксістамі, бо Плятон і Арыстотэль — ідэалісты, тым часам як сучасная заходнеэўрапейская дыскусія пра камунізм адбываецца ў грамадствах, якія ў значнай ступені засвоілі натуралістыч-ную канцэпцыю чалавека. Раздзел I ПЛЯТОН: ЭКАНАМІЧНАЯ АРГАНІЗАЦЫЯ - СРОДАК ВЫРАТАВАННЯ ЧАЛАВЕЧЫХ ДУШАЎ § 1. Сацыяльны і інтэлектуальны крызіс у Афінах у IV ст. да н. э. Афінская дэяржава была ўтвораная ў выніку задзіночання чатырох плямёнаў, якія жылі на тэрыторыі Атыкі. Старая арганізацыя, у аснове якой ляжала сістэма родаў (y^vo^) і плямёнаў, паступова знікла з развіц-цём прыватнай уласнасці на зямлю, гандлю, ужываннем грошай’. У першую эпоху афінскай дзяржавы грамадзяне падзяляліся на тры класы: эўпатрыды, ці родавая арыстакратыя, геаморы, ці сяляне, і дэмі-ургі, ці рамеснікі. Палітычная ўлада належала арыстакратыі нашчад-кам правадыроў родаў. I менавіта з іх ліку выбіралі архонтаў — кіраўнікоў поліса. (Дарэчы, поліс быў яшчэ вельмі маленькі, ён складаўся з некаль-кіх сотняў тысяч чалавек). Арыстакратыя завалодала большай часткай найлепшых земляў, а простыя сяляне бяднелі, вымушаныя пазычаць, а ў выпадку нясплочвання доўгу станавіліся рабамі. Між імі і арыстакратыяй разгарнулася барацьба. Паўстанне збядне-лых сялянаў прывяло ў VI ст. да н. э. да скасавання запазычанасці Салёнам (архонт пры канцы VI ст.). У 594 г. Салён даў дзяржаве новую канстытуцыю. Полісам з гэтага часу кіраваў арэапаг з 400 чалавек^ Грамадзяне былі падзеленыя на чатыры класы ў залежнасці ад памераў прыбытку, які яны мелі з зямлі. Па-ранейшаму найважнейшая роля належала вышэйшым класам. Пасля Салёна збяднелыя сяляне далучыліся да рамеснікаў і гандля-роў, роля якіх няўхільна расла. Гэтая кааліцыя забрала ўладу ў арыстак-ратыі, і перамога народа была замацаваная рэформамі Клісфэна (508 г. да н- э >- « „ „ „ 3 гэтага часу дзяржаваю кіравалі народны сход і выоарная рада з 500 чалавек. Грамадзяне падзяляліся на 100 “дэмаў” у залежнасці ад месца жыхарства. Ужо тады ў афінскім полісе налічвалася 120 000 грамадзян пры насельніцтве 400 000 чалавек, куды таксама ўваходзілі рабы і іншазем-цы (метэкі). Самай шматлікай катэгорыяй грамадзян былі дробныя сяля-не, якія апрацоўвалі сваю зямлю, часам з дапамогай аднаго ці двух рабоў. Іх становішча часта было незайздроснае, і вялікія групы грэкаў пакідалі бацькаўшчыну, засноўваючы калоніі на іншых марскіх узбярэж-жах. Адначасова адбываўся няспынны рост гандлю з замежжам. Каб падтрымліваць гэтую палітыку экспансіі, афінскі поліс прыкладаў вялікія ¹ Безумоўна, тут, як і паўсюль, паступова перайшлі ад плямёнавай уласнасці (суполь-ныя паляўнічыя абшары і палеткі) да родавай уласнасці (частку ворнае зямлі дзялілі на ўчасткі, якія на пэўны час аддавалі супольнікам роду). Потым ажыццяўляўся пераход да прыватнай уласнасці, калі старшыны сем'яў атрымалі магчымасць распа-раджацца сваімі ўчасткамі, гэта значыць прадаваць ці здаваць іх у арэнду. ПАЛІТЫЧНЫ I ЭКАНАМІЧНЫ ІДЭАЛІЗМ У ГРЭЦКАЙ ФІЛАСОФІІ вансковыя намаганні, уступаючы ў хаўрусы з іншымі полісамі. У IV ст. да н.э. разгарнулася зацятае суперніцтва паміж Афінамі і Спартай і ў выніку Пэляпанэскай вайны (431-404) Афіны канчаткова пацярпелі паразу, 3 тае пары эканамічная і сацыяльная раўнавага ў полісе ўсё больш і больш парушалася. Гандаль нараджаў нуварышаў, адбываўся працэс кан-цэнтрацыі зямельнай уласнасці, многія збяднелыя сяляне мусілі пакідаць зямлю. Яны не знаходзілі сабе занятку, бо наёмнай працай займаліся рабы, колькасць якіх няспынна расла. Адначасова з фармаваннем бес-працоунага плебсу ішоў працэс канцэнтрацыі вялікіх багаццяў у руках вельмі абмежаванага кола асобаў. Паміж багатымі і беднымі ўвесь час была варожасць, якая выклікала глыбокі разлад у дзейнасці дэмакратыч-ных інстытуцым; поліс слабеў і ўваходзіў у стадыю агульнага заняпаду