Лоеўшчына… Бэзавы рай, песенны край
Выдавец: Сож
Памер: 471с.
Мінск 2007
Шчодрыкі, шчодрыкі, пабіліся вёдрыкі, А ты, бабка, не зявай, Ды па рубліку давай.
Хадзіў, пахадзіў месяц па нябу, Святы вечар!
Зваў, перазваў зорак з сабою,
Зімовыя абрады і пгсю
99
Святы печарі
Хадзіце. зоркі, га мною Бога шукаці, Святы всчар!
Бога шукаці, Ісуса Хрыста, святое Ражастпо. Святы псчар!
Святое Ражастпо нам радасць прыпжло, Святы всчарі
Пажадайце: «Добры псчар» Дьі і нам дайце.
Яшчэ пелі такую песню:
Аў полі, полі вішанька стаяла, А ў той вііпаньцы свечачка гарэла, Іскарка ўпала - возера растала. Аў том возеры сам Бог купаўся. Прыйшоў Іван Хрысціцель, Увесь свет пахрысціў Ды на белы свет пусціў.
Пажадайце: «Добры вечар»!
Шчадрую, шчадрую, Каўбасу чую.
Аты, бабка, не зявай, Ды канфеткі нам давай.
Шчадраваць хадзілі ўвечары, а на наступны дзень уранні ўжэ ішлі засяваць. Засявалі звычайна дзеці. Як засявалі? Бралі зерне: жыта, ячмень, а хто дык авёс, калі не было чаго другога. Заходзілі ў хату і раскідвалі зерне па хаце. На Новы год віншавалі ўжо хазяеў так. Калі кідалі, то спявалі: «Сею, сею, засяваю, з Новым годам паздраўляю». Так гаварылі тры разы. Ну, а тады хазяйка давала дзецям. калі пекла блінцы, то блінцы, а так канфеткі, зернаты, калі і сала.
На Новы год гулялі ў розныя гульні. He помню, як называюцца. Абыкнавенна гулялі так, каб хлопец з дзеўкаю разам былі. Хто сабе пару знойдзе, той і замуж выйдзе, а хто не - тая застанецца дзеўка ў гэты год адна.
Запісанаў в. Мохаў Лоеўскага р-на ад Смалянчук Кацярыны Сйяпанаўны, 1921 г. н., 2002 г.
Перш за ўсё да Каляд рэжуць кабана, гатовяць усе прысмакі: калбасы там разныя, хто там сільна так веруюшчы, той пост саблюдае. Песні спявалі:
А ў полі, полі Вішанька стаіць, На той вішаньцы Свечачка гарыць. Іскарка ўпала -Возера стала.
А ў тым возеры Сам Бог купаўся.
3 Ісусам Хрыстом, Святым Раждзяством, Святы ВечарІ
7’
100
А як вадзілі казу? Кажухі выпярнуць другім бокам, маску казліную адаенуць, а хто сажай перамажацца ў чарцсй, і ходзяць пад гюкнамі. шчадруюць. У нас не насілі звязду. Я не помню етага. Сейчас ужэ шчадруюць у асноўным маладыя, яны ніякіх калядных песень не знаюць, ні гаспадару, ні гаспадыні, ні дачцэ, ні сыну, а крычаць, папрашайнічаюць:
Шчадрую, шчадруіо, Каўбасу чую.
Шчадрую, інчадрую, Гарэлку чуго,
Дай усё. Я тожа ніякіх песень калядных не знаю.
Запісанаў в. Пярэдзелка Лоеўскага р-на ад Валасюк Таццяны Аляксееуны, 1952 г. н., 1999г.
Аў полі, полі вішанька стаіць, На той вішаньцы свечачка гарыць. Свечачка ўпала - азярцо стала. Аў том азярцэ сам Бог пакупаўсь 3 Ісусам Хрыстом, святым Ражаством, Святы вечар!
Красна-ясна ў лузе каліна, Святы вечар!
Красней за таго Лена ў таткі, Святы вечар!
Па двару хадзілі, увесь двор красіла, Святы вечар!
А ў хату ўвайшла, паны стаялі, Святы вечар!
Шапкі знімалі, у Лены пыталі -
Святы вечар!
Ці ты папоўна, ці каралеўна?
Святы вечар!
Я не папоўна, не каралеўна, Святы вечар!
Іванава дачка, красна панначка, як ягадачка, Святы вечар!
А пасля спявалі ўжэ, каб дарылі:
Скарэй дарыцё, Нас не барыце.
Кароткі світкі, Памерзлі лыткі.
■’' Запісана ў в. Пярэдзелка Лоеўскага р-ка
ад Равянок Марыі Лдамаўны, 1928 г. н.
(раней пражывала ў в. Першамайск Лоеўскага р-на), 1999 г.
Казу водзяць 13 январа. Пелі навагоднія песні хлопцы, дзяўчаты ў хаце ў хазяіна. Хазяін падорыць, паблагадарыць, што спелі калядную песню. Хлопцы
Зімояыя абрады j песні
101
пераапраналіся ў казу (маскі дзслалі з барадой, кажух навыяарат). 3 палкамі заходзілі ў хату. Каза прыгала, танцавала. Спявалі: «О пно, каза. о-го-го, paraTafl...» Патом шчадруюць і на дварэ гуляюць. Паляць смалу, танцуюць. пяюць. Давалі гасцінцы (семечкі, калбасу, калачы). Гэта сейчас гарэлку даюць, а раней не давалі.
Пад стары Новы год (13 январа) гадаюць дзеўкі. У 12 часоў сабіраюцна ў алну хату і пачынаюць гадаць. Запальпаюцьсвечкуузярпо.убанку і гадаюць на зерка-ла. тушаць свет. У зеркалі каго ўбачаць ці іпто пакажацпа, то ўжэ і судзьба яе.
Паляць бумагу і глядзяць пры свечцы на сцяну. Якое атражэнне ад той бумагі на сцяне, такая і судзьба, што ўжо каму ўвідзіцца.
Курэй бралі ў хату. Насыпаюць кучкамі зярпо каждая дзеўка. 3 чые кучкі ўпе-рад пятух пачне кляваць, тая дзеўка раней замуж выйдзе.
Калі дзеўка лажылася спаць, то казала: «Суджаны мой, ражаньг, прьгдзі і разбудзі мяне».
Галошы кідалі чэраз забор. У які бок носам, у тую сторану замуж пойдзеш. На перакростак хадзілі дзеўкі ў 12 часоў. Стануць і слухаюць, што каму пака-жыцца. Калі сабакі ў якой старане забрэшуць, то ў той край замуж пойдзеш.
Хто прыйдзе первы на Новы год (14 чысла) у хату, таго ацеле карова (калі мужык - то бычок, калі жанчына - то цёлачка).
У хату прыходзілі з засяваннямі 14 январа:
Сею-сею, засяваю, 3 Новым годам паздраўляю. У полі - вядром, У доме - дабром.
21 январа паследні дзень - правод Каляд.
За гарою ў калодца, Гдзе студзёная вада, Вслед за жнейкамі вязала Снопы дзева малада. Ой, вязала дзеўка, пела, Што ў калхозе люба жыць. Еслі чэсна дзела дзелаць, Нада труд свой палюбіць. А вакруг хлеба шумелі, Гаварылі ей а том, Што калхознае багацтва Смела ўходзіт в каждый дом.
Запісанаў в. Пярэдзелка Лоеўскага р-на ад Цімошчанка Ніны Сцяпанаўны, 1944 г. н. (раней пражывала ў в. Новае Места Навазыбкаўскага р-на Бранскай вобл. РФ), 2000 г.
Ідуць шчадраваць хлопцы. Надзявалі на галаву «царскую шапку», надзявалі і «казла», якога вадзілі за сабой ад двара да двара, прыпяваючы:
Хрыстос радзіўся ў Віхліеме,
Прыйшло к яму тры цары,
Прынеслі тры дары:
Злата, ліван і срабро.
102
Taro i мы нам жадасм
Ды з Новым годам паздраўлясм.
Або ў першы дзень старога 1 Іовага года заходэілі ў хату, рассыпалі пшано ці другую крупу, гаворачы:
Сею, сею, засяваю,
3 Новым годам паздраўляю, Каб былі на стале з піражкамі, А на стале з пірагамі.
Насілі «звязду» і спявалі «Вііпаньку»:
А ў полі вішанька стаяла, Натой вішаньцы свечачка гарэла, Іскарка ўпала - возера растала, А ў тым возерцы сам Бог купаўся, Святое Ражаство нам радасць прынясло, Іван Красціцель воду пакрасціў, На ўвесь свет пусціў, Пажадаў добры вечар.
У Каляды калядоўшчыкі падводзілі «казу» к гаспадару, затым да гаспадыні, і тая павінна пакланяцца, каб гаспадары былі добрымі на пачастункі. Прыпявалі:
Дзе каза ходзіць, Там жыта родзіць. Дзе каза нагою, Там жыта капою. Махне хвастом -Зародзіць жыта кустом.
У калядаванні прымалі ўдзел пераапранутыя людзі: цыганка, чорт, мядзведзь, казёл, цар з царыцаю. Збіралася моладзь у якойсці хаце, дамаўляліся і ішлі шчад-раваць з торбай, гармонікам, бубнам. Спявалі:
Ой, смародзіна, ты зялёная, Ой, чаго ж і ты рана расцвіла? Добры вечар, шчодры вечар! Расцвілі мяне люты маразы, Добры вечар, шчодры вечар! Люты мароз, буйныя вятры, Добры вечар, шчодры вечар! У нашага пана двор гароджаны, Добры вечар, шчодры вечар! Двор гароджаны, садам саджаны, Добры вечар, шчодры вечар!
А ў тым садзе хадзіла зверка, Добры вечар, шчодры вечар! Гэта не зверка, маладая дзеўка, Добры вечар, шчодры вечар! Шыла-пашыла шоўкам кашулю, Добры вечар, шчодры вечар! Шчэ й на падолі буйныя арлы, Добры вечар, шчодры вечар! А на рукавах ясны сокалы, Добры вечар, шчодры вечар! Буйныя арлы хочуць сядзець, Добры вечар, шчодры вечар! Ясны сокалы хочуць сядзець, Добры вечар, іпчодры вечар!
Зімовыл абрады і псст
103
А ў пана Іпана нумпая жапа, Бог яму даў вумную жану ў яго даму. Вумная жапа сенсчкі мяла, Бог яму дау пумную жану ў яго даму. Семечкі мяла, кашалск знайшла, Бог яму даў вумную жану ў яго даму. Што первы горад- уссслаўны Кісў, Бог яму даў вумную жану да ў яго даму. А другі горад - славен Чарнігаў, Бог яму даў вумную жану ў яго даму. А трэці горад - усеслаўны Лоеў, Бог яму даў вумнуіо жану ў яго даму.
Запісана ў в. Бывалькі Лоеускага р-на ад Сідарок Т. В., 1969 г. н., 2004 а.
Куцця - гэта ячная крупяная каша, якую абязацельна гатуюць на куццю. Тады трэба гатаваць не толькі куццю, але і іншыя гатункі. У гэты дзень усе адзяваюцца па-святочнаму і мыюцца, вымываюць у хаце, вымаюць новыя набожнікі. Увечары вымаюць куццю, кладуць сена трошкі. Тады садзяцца вячэраць. Ядзяць ладкі з варэннем, суп з грыбамі.
7 студзеня ладзяць скаромнае, разгаўляюцца, бо перад куццёй быў пост, нельга было есці мяса, яйкі, малако, смятану, булкі. Потым дзеляць зярняты квартачка-мі, штоб усім было пораўну. А пасля ўжэ дажыдаюць старога Новага года.
Другая куцця скаромная з салам. Усе ж стараліся нагатаваць паболей страў. Гатавалі смажаныя каўбасы, крывяную каўбасу, сальцысон, халадзец. Стараліся нагатаваць пабольш ежы, каб увесь год быўбагатым.
Бегаюць дзеці шчадраваць. Дзелаюць «звязду», у хванар устаўляюць свячу і хочуць падняць што вышэй і пяюць «Ражаство»:
Ражаство твае, Хрысце Божа наш, Васіяніе міра і свет разумам.
Неба звяздою чакуйся, звяздою служашчай. Табе кланяемся, сонца праўды, У цябе відзім высоты Вастока.
Госпадзі, слава табе!
Слава Айцу і Сыну і Святому Духу.
Ныне і прысна, і ва векі вякоў.
Амінь.
Дзева ва дне спрасцвеннага раждаець. Зямля верцеп непрыступнаму прыносіць. Ангелы з пастырамі слова славяць.
Волхвы жа са звяздой пуцяшэствуюць.
Наш Бог радзіўся.
Апрача прадвечны Бог
Хрыстос рождзён, славіце.
Хрыстос на зямлю вазносіцеся. Пойце Госпадзева і ўся Зямля.
104
Ой, каля сяла грушка ітаяла, Ой, каля сяла грушка стаяла, Шчодры вечар, грушка стаяла. Да тое груіпкі сцсжка тшггана, Шчодры всчар, сцежка топтапа. Хто яе таптаў? - Пані Раечка. Шчодры вечар, пані Расчка. Янатаптала, грушкі збірала, Шчодры вечар, грушкі збірала. Грушкі збірала, у рукавец клала, Шчодры вечар, у рукавец клала. У рукавец клала, дзеткам давала, Шчодры вечар, дзеткам давала. Дзеткі паелі, яшчэ захацелі, Шчодры вечар, яшчэ захацелі.
Хадзіў-пахадзіў месяц па небу, Святы вечар!
Ой, зваў-перазваў зоры з сабою, Святы вечар!
Хадзіце, зоры, услед за мною, Услед за мною Бога шукаці. He найшлі Бога, а Ісуса Хрыста. 3 Ісусам Хрыстом, Святым Ражджаством.
Святое Ражджаство Нам радасць прынясло.
А Іван Хрысціцель Нам воду пахрысціў, На белы свет пусціў, Пажадаў: «Добры вечар».
Ой, смародзінаты зялёная. Ты чаго ж так рана расцвіла? Добры вечар, шчодры вечар! Расцвілі мяне люты марозы, Добры вечар, шчодры вечар! Люты мароз, буйныя ветры, Добры вечар, шчодры вечар! У нашага пана двор гароджаны, Добры вечар, шчодры вечар! Двор гароджаны, садам саджаны. Добры вечар, шчодры вечар! А ў тым садзе хадзіла зверка. Добры вечар, шчодры вечар! Гэта не зверка - маладая дзеўка. Добры вечар, шчодры вечар! Шыла-пашыла шаўком кашулю. Добры вечар, шчодры вечар! Шчэ й на падоле - буйныя арлы. Добры вечар, шчодры вечар! А на рукавах - ясны сакалы.
КНІГІ ОНЛАЙН
