Лоеўшчына… Бэзавы рай, песенны край
Выдавец: Сож
Памер: 471с.
Мінск 2007
Запісанп ў г. п. Лпп
ад Шумігай Залпнціньі Лаўрэмцмуны, 1933 г. н.. Шумігал Міхаіла Пят/ювіча, 1929 г. н., 2005 і
На Каляды варажылі: уносілі трэскі, заплюшчвалі вочы, неслі іху хату, шчьг талі: у пары ці не? Калі чотнае, то будзеш у пары.
Яшчэ на зеркала свечку палілі. Еслі пакажацца хто, той будзе сужаны. а калі страшнае пакажацца, то зеркала кідалі.
Запгсана ў г. п. Лоеу
ад Язікавай Зіновіі Калінікаўны, 1924 г. н., 2005 г.
6 январа - першая посная куцця. Рыхтавалі на вадзе. Нужна, штоб была пшанічная крупа.
Аўжэ на 13 январа збіраліся на багатую куццю. На Шчадруху ўжэ тут расшчэ-дрывалісь на ўсё: хто парасёнка зарэжа, хто што.
19 январа - галодная куцця. Галодная, таму што, калі Ісус Хрыстос пай-шоў па зямлі, дак ён спаткаўся з сваімі вучнямі. Патом в этат дзень едзят до асвешчэнія вады, а яно дзе-та ў час начынаецца. Ядзяць усё поснае, нічога не дабаўлялася.
Хадзілі калядаваць, пераапраналіся. У асноўным спявалі «Вумную жану» і хадзі-лі па знаёмым. Напрымер, заходзім (там Іван ілі Раман, як яго завуць) і пяем:
У нашага Івана вумная жэна,
Бог даў яму вумную жэну в ево даму, Вумная жэна сенячкі мяла, Бог даў яму вумную жэну в ево даму.
Сенячкі мяла - золата найшла,
Бог даў яму вумную жэну в ево даму.
Да купіла ж яна да 3 горада,
Бог даў яму вумную жэну в ево даму.
Первы горад славен, славен Кіевам, Святы вечар.
Втары горад славен, славен Чарнігавам, Бог даў яму вумную жэну в ево даму.
Трэці горад славен, славен Лоевам, Бог даў яму вумную жэну в ево даму.
Я пераадзявалася ў цыгана. Казу не вадзілі. Звязду кагда-та даўно насілі. Яна сімвалізавала раждзеніе Ісуса Хрыста.
Потым ужэ ж пайшло Крышчэніе: вадзічку акрэшчвалі, красіва было.
На багатую куццю звалі мароза: «Мароз, мароз, хадзі кашу есці». А падходзіш к яблыне з тапорыкам да кажаш: «Не будзеш пладаносіць - ссяку цябе». Глядзіш, на следушчы год усё добра.
Зімовыя абрады і wcні
79
5 нас пад куццю ложаць сена. Саломулажылі кагда-та, длйнгую такую, на ўвесь стол. Скацерцю закроют, ну і ставяць куццю. А патом хазяйка ўжо выцягвае, перакрэсціцца і выцягвае. Калі длінную выцяне - длінны лён будзе. Салома ляжала на стале, яе цягнулі на багатую куццю. 11у, хазяйка перакрэшчываецца і кажа: «Пашлі, Божа, лён высокі».
Аў нас ставілі куццю на сена, таму што Ісус Хрыстос радзіўся, в яслі палажыўся на сена. Вот мы і куццю ставім на сена.
Куццю ставілі ў кут на сена перад іконамі. А патом, када ўжэ ўсцілалі сенам стол на вячэру, дык ставілі на стол куццю. Усе па 3 ложкі куцці далжны былі ўзяць, таму што празнуем мы Ражджаство 3 дня, Пасху - 3 дня, Троіцу - 3 дня, крэсцімся-то мы трыма пальцамі.
Спачатку куццю пачыналі есць радзіцелі. Яны ўжо на Шчадруху збіраліся сваім сямействам кажды дома. А потым сабіраліся ўжо ў якую хату і дапазна гулялі.
Запісанаў г. п. Лоеў ад Кардаш Вольгг Мікітаўна, 1931 г. н., 2005 г.
Усяк гулялі. I з падарожнікам варажылі, гаварылі: «Падарожнічак, падарожнічак! Ты стаіш ля дарогі, усё бачыш: і старога, і малога. Скажы імя сужанага майго».
Варылі на Каляды куццю, усё варылі. Потым накрывалі стол скацеркай, ста-навілі куццю і ўсю піпгчу. А пад куццю сена лажылі. Уся маладзёж закрывала глаза і выцягвала сена. Значыць, дліннае сена - длінны лён будзе, кароткае - кароткі лён.
Куццю гатавалі з ячменнай крупы. Абычна на Каляды пераапраналіся і ў казу, і цыганкамі былі. А я абычна цыганкай была.
Таксама на куццю запрашалі мароз. Аяк запрашалі, у акно стане ацец ілі кто і крычыць: «Мароз, мароз, прыходзь куццю есці!» А патом сабіралі яду і неслі ў рэку кідалі. А я ўжэ не знаю, чаго так рабілі. Мароза трэба было карміць, каб ён быў большы, штоб ураджай быў лучшы.
Казу на Каляды вадзілі, вядом яе з гармошкай, мужчына казу вёў з бубнам. Спявае, танцуе казёл, брыкаецца, па хаце бегае. А і звязда была абязацельна. Звязда сімвалізавала празнік.
Потым да каго-небудзь у хату заходзяць, паздраўляюць з Новым годам.
Казу вадзілі па ўсёй дзярэўні і калядавалі, а потым пакалядуюць дзяўчаты, а потым ужо встречаюць Новы год, гуляюць. А на каляду давалі (гэта ж пасля вайны) хлеб, там яшчэ чаго давалі: сала кусок, хто мяса дасць, хто сала дасць, хто калбасы дасць, хто капеек дасць.
Запісана ў а п. Лоеў ад Пожык Мар’і Сяргееўны, 1929?. ц„ 2005 г.
Помню, хадзілі, пелі хлопцу адну песі-ію, а дзеўкам - другую. Эта ў каго няма дзяцей, дак пелі:
А ў полі, у полі
Дрэвы стаялі.
Дрэвы стаялі, Свечы гарэлі.
80
Іскра ўпала, Рэчанька стала. А ў той рэчанькі Сам Бог купаўся. Сам Бог купаўся, 3 Ісусам Хрыстом.
3 Ісусам Хрыстом, Святым Ражаством. Свята Ражаство Радасць прыпясло.
А ўжо вот як дзеўцы, дык пелі:
Маладая Марусенька Пшанічку жала, Святы вечар!
Пшанічку жала, У снапкі вязала.
I прыйшло да яе Тры сваты яе. He сватайце мяне У чысценькім полі, А сватайце мяне У таткавым доме, Так, каб за сталом, 3 півам і з віном.
А матка ў парозе Падаркі рэжэ, -Падаркі рэжэ.
А братка на дварэ Коні сядлае, Коні сядлае, 3 двара выязджае. Этым словам: «Бывайце здаровы».
Было тры куцці. Варылі спачатку посную куццю. Аўжэ потым багатую гатавалі, дак кідалі сала, масла. А посную гатавалі на вадзе. Варылі з пярлоўкі. Накрывалі і прыходзілі госці свае ўжэ. Паміналі мёртвых. Пазбіраюцца свае, ужэ сядуць, павячэраюць. Казу вадзілі, як шчадруюць. Кажух выварачуюць і хадзілі. Прыдам пад акно і шчадравалі.
Варажылі на Каляды. Мы вочы пазаплюскваем, бяжым, сколькі схвацім тыну, глядзім: ці ў пары будзеш, ці не.
Скідалі з ног тапкі ці што і перакідалі цераз плот. Куды ўпадзе носам, у тую сторану пойдзеш замуж.
3 блінамі бегалі пад хату. Хто скажа: «Заходзь у хату», - значыць, выйдзеш замуж, а еслі: «Не», дык будзеш сядзець.
Запісана ў в. Вулкан Лоеўекага р-на адЖураўскага Сяргея Адамавіча, 1910 г. н., Рагознік Марыі Сяргееўны, 1938 г. н.
(нарадзіліся ў п. Кірава (раней Зарэзаў) Лоеўскага р-на), 2005 г.
Гадалі. Тухлі нада кідаць чэраз вароты.
Вынасіць нада смецце і слухаць, дзе сабака брэшыць, адтуль і суджаны.
Зімовыя абрады і песні
81
Калісь я бегала з блінам. Мама іспекла першы блін, а я яго схапіла і пабегла. Іду і нікога не страчаю. Бегла, ідзе мужчына: «Дзядзечка, скажьше, як вас зваць?» Дык ён кажа: «Іван». Ды я і вышла замуж за Івана.
Кірпічыны кусочак, кусочак хлеба, гарошыну, а тадьг соль, ваду. а талы іголка на суровай ніткі - усё гэта ложаць на стале. Ложаць крэсцікам. А тады тая нітка будзе ўжэ ў старану круціць.
Прыйдзеш назаўтра ў хату і стой ля парога. Маўчаць, і ты стой. Скажа: «Пра-ходзь», дзвярамі ляпнуў - значыць, пойдзеш замуж. А скажа: «Ідзі, садзіся», - то ўжэ ўсё, у гэтым годзе не пойдзеш замуж, то будзеш сядзець дома.
Кашу варылі. Абыкнавенную кашу із пярлоўкі звараць ды ўсё.
Было 3 куцці. Посная была куцця 6-га, a то такая багатая - ета перад шчадру-хай, а тады трэцяя, гэта ўжэ тады хрэст пішуць на дзвярах у Ражаство.
На посную куццю ставілі картошачку посненькую, сена кусочак, гаршчо-чак кашы. Сена нада, каб на яго хлеб палажыць, соль паставіць, гэта карове аддавалі - гэта рабілі даўней.
Звалі мароз на Крышчэнне: «Мароз, мароз, Ідзі к нам вячэраць. Летам не хадзі, грэчкі не марозь». I так 3 разы. Этаўжэ на Крышчэнне.
Хадзілі шчадраваць. Пелі «Вумную жэну». Падходзяць звечара пад акно, дзе жылі мужык і жонка :
Аў нашага Івана была вумная жэна, Вумная жэна сенечкі мела, Сенечкі мела, шэлежок нашла.
За той шэлежок свечачку купіла, Свечачку запаліла. Святы вечар!
А тады і зноў начынай.
Када-та хадзілі з казой, казу вадзілі: «Казе паскакаць, а нам паспяваць. Святы вечар».
Мы калісь на шчадруху (матка дае нам сумку) чэраз плячо яе павесім, як цяпер вешаюць еты рукзак. Хто што дае: хто кусочак сала, хто блінца, хто калбасы. A тады мы ўжо ідзём у адну хату і начынаем вячэраць. Ходзім можа да поўначы. можа, болей шчэ.
Запісана ў а п. Лоеў ад Ніцко Ніны Пятроўны, 1921 г. н. (раней пражывала ў в. Бывалькі Лоеўскага р-на), Прыцэп Галгны Іванаўны, 1934 г. н., 2005 г.
На Каляды пяюць песні і пляшуць. На Каляды вадзілі казу, са звяздою хадзілі.
Дзелалі кашу-куццю, Калісь жа не так, як цяпер, а таўклі, ну, така ступа была. Пшана купіў, рыса, і каша гатова.
Першая куцця, наверна, жырна, а друга -такая абікнавенна, а паследняя - га-лодна. I на ту галодну куццю такая прыказка есць: нельзя нічога садзіць, не на саму куццю, а во быў вторнік, дык во запісала, памеціла сібе, значьхць, у вторнік не будзе расці. А ў калхозе садзяць, не глядзяць на тое, што галодная ці якая другая,
На куццю мароза звалі: «Мароз, мароз, мароз! Ідзі куццю есці, а летам не пры-ходзь, не марозь, а цяпер прыходзь, еш з намі куццю, а летам шоб не прыходзіў».
Хадзілі, шчадравалі, пелі: «Шчодрык, Петрык, дайце варэнік...»
6 Зак,1526
82
Я шчэ дзеўкай була, дык во гадалі.
Вот к забору падбягаеш, расстаўляеш рукі так, тады шчытаеш. колькі пгта-кецін. Да пары - значыць, харашо, нс да пары - не.
А патом шчэ бегалі: пад акно падбяжыш, як там знаеш такую сям'ю, шо дзя-цей багата. Дзед да баба сядзяць ціха, а дзеці крычаць, да пачуеш пад акном: *Да сядзь, да пасядзі, не балуйсь!», - то будзеш сядзець і замуж не выйдзеш. Скажа: «Ідзі», - ну шо, дак пойдзеш замуж.
Так ужо на босу ногу нарошна абуешся. Ежалі цераз забор кідаеш, а хлопцы падсочаць ды ўкрадуць, тады ўжо босы дадому ідзеш.
Запісанаў г. п. Лоеў ад Велігорскай Ганны Акімаўны, 1930 г. н. (раней пражывала ў в. Вялікая Весь Рэпіцкага р-на Чарнігаўскай вобласці Украгны), 2005 г.
Каляды, бачыце, як былі. Каляды былі на Ражаство скрозь. Аў нас ужэ было на савецкі на Новы год. Усе дзеці ўжо на санках, там на канях па сялу ездзілі, па кожнай хаце, шо ў каго было, тым частавалі. Ну, і пляшку ж трэбавалі.
На сон закладала адна баба. Заклала мне на сон. Так мне і прыйшло. Я шла спаць, і сніцца мне такі парань, як у ваенным картузе, ваенна сарочка. Я ўстала і кажу: «Дурніца такая». Ну, аж я как-та была, не знаю, сколькі, і прыехаў мой хазяін, парэнь сей. I ён у хату зайшоў, я ж глянула - той хлопец, што сніўсь. Ужэ ён тут пабуў у мяне і жэніцца.
Куццю варылі. Було 3 куцці. Варылі із ячнай крупы куццю. Зварыцца тая куцця - нада рукавіцы. Як вынялі із печы, нада рукавіцы. Нада куццю браць рукавічкамі і несці да стала. Там на стале сянцо, і ўжэ куццю паложыш. А тады ўжэ ўвечары елі яе, і дзеўкі на куццю тады і варожаць.
КНІГІ ОНЛАЙН
