Лоеўшчына… Бэзавы рай, песенны край
Выдавец: Сож
Памер: 471с.
Мінск 2007
Чобат перакідаюць чэраз вароты. Се ж галодная куцця, а се ж будзе шчодра куцця. Се ж первая куцця посная. Нада куццю вымаць із печы і несці рукавічкамі, а каб рукі не апекла, каб жа ўсё добра було, шоб куркі вяліся і ўсё шоб було.
Мароза клікалі. Як селі есці куццю, дак ужэ на паследнюю куццю гукаюць: «Мароз, мароз, ідзі куццю есці, а летам не хадзі, не марозь ні кіяхоў, ні гуркоў, бо будзем жалезнымі пугамі біць».
Шчодрыкі былі, эта з 13 на 14. Дзеці хадзілі шчадраваць, песні пелі і хадзілі да каждага. Чэ ў каго було, давалі. А песні пелі не такія, як цяпер, а тады ж пелі так: то «Каліну», то «Маліну» - разныя. Якія хош, такія і пелі.
Запісана ў а п. Лоеў ад Краўчанка Любові Фядотаўны, 1927 & н. (раней пражывала ў в. Клубаўка Рэпіцкага р-на Чарнігаўскай вобласці Украіны), 2005 г.
Дзелалі куццю. Первую куццю дзелалі, калі таўклі гушчу. Первая - посная, a втарая - багатая.
Бліны пеклі, сала жарылі, кампот варылі, булкі пеклі.
Зімовыя абрады і штні
83
Атрэцяя-галодная. Даужэ гуіпчутожэварылі, клалі на столсенада вячэралі ўжэ. Кансерву куплялі, рыбу, гупічу палівалі вадой, сахарам саладзілі. Трэцяя куцця - сладкая.
Звалі мароза. Вотужэ гуіпчу нясуцьдык кажуць: «Кох, кох, кох. Кір-кір-кір. Кох-кох-кох». На кут ставяць.
КАЛЯДНЫЯ ПЕСНІ
Маладая Ніначка пшаніцу жала, Святы печарі
Пшанічку жала, у рукавец клала, Святы вечарі
У рукаў сабрала, вяночак віла, Святы вечар!
Віла вяночак, пайшла ў таночак, Святы вечар!
Мы цябе, Нінка, не зневажаем, Святы вечар!
I з Новым годам, Ісусам Хрыстом, Святы вечар!
3 Ісусам Хрыстом, святым Ражаством, Святы вечар!
Святое Ражаство радасць прынясло, Святы вечар!
Святы крэсціцель воду акрэсціў, Святы вечар!
Воду акрэсціў, на весь свет пусціў, Святы вечар!
Мы вас паздраўляем, Штоб жылі вы багата, Штоб усяго мелі, I з Новым годам паздраўляем.
--------н>»*-----------
О-го-го, каза, о-го-го, сера, Дзе рогі дзела? На соль праела. Што, дарагая, наша залатая, На печы авёс, аў хляве парос. На пашы жыта нагамі біта, А ў тым жыце багатыя ліца, Вывела дзеці, люба глядзеці.
Звязду рабілі, казу. Звязду зробяць хлопцы, носяць і пяюць. Казу прыбіраюць. Пяюць шчадроўныя песні. Шчадруюць, хто што дасць: сала, кусок хлеба, бліна, хто скварку. Тады два дні гуляем: п’ём, гуляем. Гарэлку давалі. Сена клалі пад куру.
Запісанаў в. Ручаёука Лоеускага р-на ад Ціханенка Ганны Васільеуны, 1947 г. н., Ціханенка Ніны Іванаўны, 1934 ?. н.
(перасяленкі з в. Вязок Брагінскага р-на), 2005 г.
Шчадравалі з 13 на 14. Варылі куццю з ячных круп, з пярлоўкі.
Першая куцця - калядная або посная. Другая - багатая, скаромная. Трэцяя - га-лодная або посная.
6'
84
Бацька надаяваў рукавіцы і нёс гаршчочак кашы над галавой, ставіў на кутзсе-нам. Затым тое сена клалі ды на кубло. Як кура садзіцца, каб яечак было шмат.
Бацька стукаўу акно і зваў мароз: «Мароз, мароз, хадзем куццю есці».
I «Вішаньку» пелі:
У полі, полі вішавька стаіць, Святы вечарі
На той вішаньцы свечачка гарыць, Святы вечар!
3 тое свечачкі іскарачка ўпала, Святы вечар!
3 тое іскарачкі рэчанька стала, Святы вечарі
Аўтой рэчаньцы сам Бог купаўся, Святы вечар!
Сам Бог купаўся з Ісусам Хрыстом, Светым Ражаством, Святы вечар!
Святое Ражаство радасць прынясло, Святы вечар!
Іван-крэсціцель воду акрасціў, Святы вечар!
Воду акрасціў на увесь свет пусціў, Святы вечар, добры вечар!
Яшчэ во такую песню пелі, «Пава» называецца.
На той гары пава хадзіла, Святывечар!
Пава хадзіла, пер’я згубіла, Святы вечар!
Ой, яна ішла, пер’я збірала,
Святы вечар!
Пер’я збірала, у рукаве склала, Святы вечар!
3 рукава сабрала, вяночкі спляла, Святы вечар!
А я пела іншу «Паву», о то ў нас так пелі:
Калі пава хадзіла,
Пава хадзіла, пер’я згубіла, А за ёю старуха - то шчадруха 3 мужыком, беражком, Святы вечар, святым вечарам!
Упрысядкі пайшоў,
Упрысядкі пайшоў Святы вечар,
Добры вечар вам у хату!
Запісанаў в. Трасцяне'ц Лоеускага р-на адЯшчанкаПараскіАляксандраўны, 1926г. н., Выгляд Іаццяны Максімаўны, 1925 г. н., 2005 г.
В ночь с 18 на 19 января мороза людм потчевалм, ублажалн, восхвалялн его, чтобы он не заморозмл нп худобу, нн людей с дорогн, поэтому варнлась кутья. Кутья варнлась с мзюмом, с чем есть. Вармлось много блюд: баба говорнла,
Зімовыя абрады і песні
85
что двенадцать. А кутья выставлялась на окно. Потом бралн кутью эту н пглн к порогу нлн к окну, говорнлн: «Мороз, мороз, ндм кутью есть! А не прндёшь, мороз. будет rope тебе: кнем ногм подсеку, нугой сіімну натолку!» Раза трн так прнговарнвалн. Потом этукутыо, которуіо прнговармвалн, всюсьедалн, сколько там есть. А та кутья до утра стояла, которая на окне.
Звезды на Каляды не было, была высокая такая палка, краснвая. наверху наматывалн яркнй платок. Тупалн с ней, спрашнвалн: «Есть кто дома?»
Запісанаў в. Дзяражычы Лмўскага р-на ад Кудраўцовай Наталлі Данілаўны, 1972 г. н.
Шчадраваць хадзілі на стары Новы год у нас. Казу з сабой вадзілі, пелі песню:
А ў полі, у полі белая бяроза, Святы вечар!
На той бярозе, залатое воблака.
Святы вечар!
Адкуль узялася дзеўка Іначка Да пазбірала залатое голейка, Пазбірала, вяночак віла, Вяночак віла.
Звіўшы вяночак, пайшла ў таночак.
Тры куцці было: адна посная, другая багатая. Посная - этаперад Крашчэннем. А перад старым Новым годам - то багатая куцця. Мароз клікалі: «Мароз, мароз, ідзі кашу есці!»
Запгсана ў п. Марс Лоеўскага р-на
ад Рудак Ганны Пятроўны, 1923 г. н., Чаюк Любові Пятроўны, 1943 г. н.
Шчадраваць людзі прыходзілі перад старым Новым годам, 14 январа. Веча-рам ходзяць, песні пяюць:
Калядуіо, калядую, Каўбасу чую.
Дай-ка шкуркі, Ато падохнуць твае куркі.
Вадзілі казу.
У нас было тры куцці, усе тры куцці варым. Ну, кажуць, гэту куццю трэба ва-рыць і курам даваць, каб несліся. Клікалі мароз: «Мароз, мароз, ідзі куццю есці. Аў Пятроўку не хадзі, не марозь пашні». Втарая ў нас называецца багатая, перад Новым годам. Увечары глядзіш, ці ё на небе зоры. Гаварылі, што тады грыбоў будзе багата. Еслі на первую куццю зоры, то первыя грыбы будуць. Еслі на втарую куццю неба такое хмарнае, цёмнае, не будзе грыбоў, а калі на трэцюю - не будзе ўсё лета грыбоў.
Первая куцця называлася Сачэлыіік, втарая куцця - сытая, а трэцяя - посная, гэта перад Крашчэннем.
Запісанаў п. Марс Лоеўскага р-на ад Нямлей Вольгі Іванаўны, 1928 г. н.
86
Зімой шчадраваць хадзілі. 1 я хадзіла. Я з сястрою цыганкай налзявалася і
хадзіла. 3 гармошкай хадзілі, казу вадзілі.
Тры куцці е: сытая, багатая і посная. Куццю вару, сена кладу. Куццю ету абычна курам аддаюць, вгтоб куры неслісь. Мароз звалі: «Мароз, мароэ, хадзі куішюесці, аў Пятроўку не хадзі, a то будзем жалезнай пугай біць». Хадзілі раней і сварыліся людзі. Вароты трасуць: «Хай твае вароты трасуцца, а мае куры нясуцца».
Запісанаў п. Марс Лоеускага р-на ад Кулага Валянціны Іосіфаўйы, 1935 г. н.
ПРЫПЕЎКІ НА ШЧАДРУХУ
Шчэдрык-ведрык,
Дай варэнік.
А таго мала,
Дай кусочак сала,
А калі няма сала,
Дай грудачку кашкі,
А наверх каўбаскі.
Запгсана ў в. Сінск Лоеўскага р-на ад Пазняк Ганны Рыгораўны, 1930 г. н., 1993г.
У полі вішня стаяла,
На той вішні свечанька гарэла.
Свечачка ўпала -
Возера там стала.
У тым возеры купаўся
Сам Ісус Хрыстос.
3 Новым Рожаством!
Святы вечар.
Запісана ў п. Пабядзіцель Лоеўскага р-на ад Марозавай Вольгі Пятроўны, 1929 г. н., 1993 г.
ШЧАДРОЎНАЯ ПЕСНЯ
Аў полі-полі вішня стаіць,
Аў полі-полі вішня стаіць.
На той вішаньцы свечачка гарыць.
Іскарка ўпала, возера там стала.
У тым возеры сам Бог купаўся, Ісусам Хрыстом, Святым Ражаством называўся.
Святое Ражаство радасць прынясло.
Святое Васілле нас развесяліла, А Іван Крэсціцель ваду пакрысціў. Паздраўляем з Ражаством да з Новым годам.
Запісана ў г. п. Лоеу ад Трасцян Еўдакіі Іаанаўны, 1931 г. н., 1994 г.
Зшо&ыя абрады і песні
87
Гаданні
Куру заносілі ў хату, насыпалі на нол зерня па горках: сколькі дзевак, столькі горак. Дзе кура дзеўбане, тая, чыя горка была, і першая вьгйдзе замуж.
5 дванаццаць часоў ночы запальвалі свечку і падносілі к зеркалу. Абавязко ва. каб не было ў хаце пастаронніх і не гарэў свет. Чакалі вобраз чаго-небудзь у зеркалі.
Ішлі ў дрывотню і бралі адным ахапкам дровы. Калі парнае чотнае, то ў гэты год будзеш у пары.
Запісана ў в. Мохаў Лоеўскага р-на ад Ілушчанка Еўдакіі Сяргееўны, 1942 г н., 2005 г.
Пяклі бліны, клалі за пазуху на грудзі, выходзілі на вуліцу і пыталі імя першай сустрэўшайся жанчыны. Якое ў яе імя, так і будуць зваць свякруху тваю.
Запісана ў в. Мохаў Лоеўскага р-на ад ГрыбГанны Якаўлеўны, 1923 г. н., 2005 г.
Кідаюць чэраз вароты сапог. Калі пераляціць, то выйдзеш замуж за таго ча-лавека, які жыве ў старане, куды паказвае носік сапага.
3 закрытымі вачамі бягуць на лугавую дарогу і вырываюць ліст падарожніка. Хто первы вырве, той первы выйдзе замуж.
Кладуць сена на кут і стаўляюць кашу. Пякуць бліны, бяруць блін і бягуць пад вокны хат слухаць, што там кажуць. Калі гавораць пра грошы, то будзеш шчы-таць грошы і мець у жыцці дзела з імі. Калі гавораць: «Ідзі», - то ў гэтым годзе выйдзеш замуж, калі «Стой», то не выйдзеш у гэтым годзе.
Запісана ў в. Карпаўка Лоеўскага р-на ад Зязюля Наталлі Пятроўны, 1949 г. н., 1993 г.
Перад заходам сонца на сена, на кут ставяць кашу і хлеб з соллю. Як сцямнее, кажуць: «Мароз, мароз, ідзі куццю есць, а ў Пятроўку не хадзі, майго пасева не марозь, бульбу, гуркі» і г. д.
Бралі кашу і падслухоўвалі ў суседзяў, што гавораць: калІ кажуць пра ежу, то будзеш жыць добра і багата, калі сварка ў хаце, то гэта вельмі дрэнна.
Замыкалі калодзеж ключом і клалі пад падушкі, каб хто-небудзь прысніўся.
Запісана ў в. Карпаўка Лоеўскага р-на ад Карнавушанка Хрысціны Анісімаўны, 1904г. н., 1995г.
Выходзіш у двор і кідаеш чэраз калітку бацінкі: у каго ў якую старану ўпа-дзёт - у таго адтуль будзет і жаніх (нявеста).
Абнімалі забор: у каго парная колькасць штакет, той у етым гаду будзет у пары.
88
Ноччу ішлі ал калодзежа, набіралі наду, чэрпалі столькі, колькі зачэрпнеш вады. Калі ішлі дамой, тонеазіраліся. Дома этай вадойумываліся. ліцо выціраць не нада. Іэта рабілася для таго, каб убачыць свайго сужанага.
Цягнулі ахапку дроў: як выцяпіст парную, то будзеш у гэтым годзе ў пары. а як не - так не.
КНІГІ ОНЛАЙН
