М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі
Мінск 1997
После г. Клрова Н.Н.Улаіцйк осел в йваново. Туда же по стеченмю обстоятельств после повторного осуждення был сослан на поселенне н А.Г.Анмховскнй. Вот почему прн первой же случайной встрече в Нваново с Аннховскнм Н.Н.Улашмк нерв-ннчал н торопллся вновь сменнть место жнтельства. АТ.Аннховс-кого он опасался как человека, с появленнем которого в его жнзнь вторгалась беда.
Возможно, в свонх субьектнвных предположеннях н предчувст-внях он ошмбался.
122
Павел Козловскнй (Мннск)
Мой друг м учнтель Ннколай Ннколаевнч Улаццнк
В 1968 г. рукопнсь моей первой монографнн "Крестьяне Бе-лоруссші во второй половнне XVII—XVIII вв." была передана на научное рецензнрованне доктору нсторнческнх наук Ннко-лаю Ннколаевнчу Улаіцнку. В 1969 г. кннга вышла в свет.
Так началось наше знакомство, вскоре перешедшее в нс-креннюю дружбу.
В дальнейшем Ннколай Ннколаевнч был научным редакто-ром последуюіцнх монх монографнй, в том чмсле н вышедшей в 1982 г. кнмпі "Землевладенне н землепользованне в Белорусснн в XVIII — первой половнне XIX века".
Редактарованне Ннколай Ннколаевнч пронзводал очень вннмательно. Его замечання былн строгнмн, но корректнымм н справедлнвымн. Так, напрнмер, положнтельно оценнвая мою кннгу о магнатском хозяйстве Беларусн во второй пловнне XVIII в., он отметнл, что следовало бы ее дополннть подразде-лом с почвенно-клнматнческнм обзоро.м.
Монм путеводателем в научном понске была кнпга Ннколая Ннколаевнча "Предпосылкн крестьянской реформы 1861 года в Лмтве н Западной Белорусснн", вышедшая в 1965 г. в Москве. Этот фундаментальный труд является первым в белорусской науке комплексным нсследованмем судеб крестьянства нашей Роданы в XIX в. Он охватывает полностью соцнальную струк-туру сельского населення, землепользованне крестьян н поме-шнков, детально рассматрнвает все отраслн сельского хо-зяйства. Нмколай Ннколаевнч скрупулезно нзучает развнтае товарных отношеннй, рост наемного труда, обосновывает нсто-рнческую закономерность крестьянской реформы 1861 г.
Раскрытая Ннколаем Ннколаевнчем картнна стнмулнровала н мой понск по более раннему перноду, в результате которого было выявлено двнженне к капнталнзму уже во второй половн-не XVIII в.
123
Успехл учлтеля л ученлка былл достлгнуты прлмененлем статлстлческой методлкл.
Нлколай Нлколаевлч первым в белорусской лсторлческой науке псрешел к массовой статлстпке. Тысячм прлведенных лм цлфр далл возможность делать неопровержлмые выводы.
Вслед за нлм м я стал стролть свол лсследованля на массо-вой статлстлке.
Нлколай Нлколаевлч был п молм судьей как оппонент на зашлте докторской длссертацлл. Требовательный к себе л дру-глм в вопросах наукл, он был вссгда доброжелателен к людям.
Богатое творчество Нлколая Нлколаевлча включает л труды по белорусско-ллтовскому летоплсанлю, бслорусской архсо-графмн л лсточнлковеденлю. Н.Н.Улаіцпк раскрывает многлс малолзвестные ценные документальные лсточнлкл, учлт. как с нлмл работать. Он отмечает л ошлбкл летоплсцсв, л необьек-тлвность некоторых лсторлографов, прлнлжавшлх роль бело-русского народа в лсторлл.
Очень горько отмечать, что Нмколай Нлколаевлч, открыв-шлй лсторлческую лстлну, работал в условлях адмлнлстра-тлвного нажлма, подвергался нсобоснованным репресслям.
Встрсчн на слмпозлумах н друтлх научных конференцлях, a также задушсвные беседы прн посеіценлях друг друга укреплялм нашу дружбу. Меня радовалн большле научные достлженпя Нлколая Нлколаевлча. Я сочувствовал ему, сслл он был чем-то опечален.
Нлкогда не забуду встречу в Гродно, когда там проходнл очередной снмпознум. В перерыве между докладамн мы шлн по улнце Ожешко втроем: Ннколай Ннколаевнч. Екатернна Носн-фовна Нндова — нзвестный московскнй нсторнк, н я. Мороснл холодный осенннй дождь. Ннколай Ннколаевнч был озабочен м грустен. Ему необходнмо было ехать в Польшу, чтобы порабо-тать в архнвах. Выдача разрешенмя на эту поездку затянулась, н он был обеспокоен. У меня шеммло сердце. Обндно за Нпколая Ннколаевлча, большого ученого, поставленного в такле усло-вля. Насколько мнс лзвестно, разрешенле позже было по-лучено.
124
Н.Н.Улаіцнк был, еслн можно так выразмться, ученым "до мозга костей". Рада наукн он уіцемлял себя, мнрнлся с трудно-стямм в быту. Он очень хотел возвратнться с Мннск, жнть н работать в нашей родной Беларусн. Прн этом он даже не пре-тендовал на высокнй научный пост. Этот вопрос обсуждался где-то в верхах, но не получпл положнтельного решення.
Горько, что наш народ не всегда мог сберечь самое дорогое — свонх талантлнвых сыновей. Так н ушел Ннколай Ннколае-внч Улаіцнк нз этого мнра за пределамн Роднны, которую он так любмл.
Я очень тяжело пережнваю уход Ннколая Нмколаевнч. В его лнце я потерял любнмого н духовно очень блнзкого мне человека.
125
Іван Драўнійкі (Мядзельскі раён, в. Камарова)
Мікалай Улашчык на Мядзельшчыне
Да сакратара парткома саўгаса "Канстанцінава" Мядзельскага раёна Аляксавдра Пятровіча Гарцуева пазванілі з РайАНА і па-ведамілі, што прыехаў з Масквы турыст, які хоча наведаць Аль-шэўскую сядзібу Хамінскіх і пабываць на Блакітных азёрах. Сустрэча была прызначана пасля абеду ля канторы саўгаса. Мя-не прадставіў АП.Гарцуй маскоўскаму госцю, які назваў сваё прозвішча — Улашчык. На ім былі звычайныя чаравікі, штаны клёш, світар цёмна-сіняга колеру і блакітная паркалёвая кепка з велікаватым брылём. 3 ім была жанчына ў спартыўным касцюме і белых кедах. Ад Камарова да Альшэва 6 км нялепшай дарогі. Зручнага транспаргу, каб пад'ехаць, не было — ішла касавіца. А.П.Гарцуеў прапанаваў свой паргоргаўскі пікап-масквічок. Жанчыну пасадзіў поруч з сабой, а мяне і госця ў "будку", у якой месцам для сядзення служылі дзве скрынкі, накрытыя па-ношанымі ватоўкамі. Будка была без вокнаў і закрывалася толькі звонку, каб госці, як казаў "гаспадар", не згубіліся. Пікап быў не новы, праз шчыліны пападаў пыл, але госць не выказваў незадавальнення.
Я папярэдзіў госця з Масквы, што ў размове асабліва, калі пачну апавядаць пра свае мясціны, магу збіцца на беларускую мову. На маё здзіўленне, "маскоўскі госць" на чыстай беларус-кай мове сказаў, што я магу не турбавацца і яму як суразмоўца буду і зразумелым і пажаданым.
А.П.Гарцуеў высадзіў нас каля Альшэўскага палаца. Дамо-віліся, што праз 3—4 гадзіны забярэ нас ва ўрочышчы Бындра. Палац Хамінскіх яшчэ стаяў, але пранікнуць у сярэдзіну не ўдалося, усюды былі замкі (у той час у палацы была школа, клуб, біблятэка і крама). Мой суразмоўца сказаў, што яго вельмі цікавяць звесткі пра гаспадароў Альшэва, іх бібліятэку і паве-даміў, што ён змясціў у 35-м томе поўнага збору рускіх летапісаў "Альшэўскі летапіс", які датуецца 1500 годам. Гэтая яго фраза мяне заінтрыгавала, я адчуў, што маю справу не са звычайным
126
аматарам прайсціся па сцежках-дарожках старасветчыны, ва-коліцах Блакітных азёр. Але распытаць у яго, хто ён, я не асмельваўся, і не было магчымасці, бо я ледзь паспяваў "адбівацца" ад яго пытанняў. Яго цікавіла ўсё: і звесткі пра ста-рую рэзідэнцьпо ў Бакштах, Альшэўскія забудовы, гаспадарку, адносіны Хамінскага да слуг, бібліятэку, стайню, звесткі пра асабістыя адносіны ў сям'і Хамінскіх. Пра некаторыя з іх я ведаў ад пакаёўкі Хамінскіх — Нескаромнай. 3 вялікай увагай ён слу-хаў легенды пра рэдкую кветку — старчык (Венерын чаравік), пра белую лілею ў сажалцы Амежа, пра дзявіцу ў Грымучым ручаі.
Мы прайшліся дамбамі каля сажалак Сцякліца, Амежа, Рударэі і ўзабраліся на гару да "панскай дарогі", адкуль добра відаць Глубля і Глубэлька, пакаштавалі крынічнай вады і бера-гам Глублі падышлі да Бындры, перабраліся па кладцы праз Страчу і выйшлі на гасцінец Лынтупы—Свір. Тут нас чакала грузавая машына, абсталяваная будкай пад хлеб. Шафёр, мой сусед Часлаў Міхайлавіч Позныш сказаў, што яго паслалі за-браць нас. Але забедаваў, што ў кабіну ён можа пасадзіць толькі аднаго чалавека, бо ў Камарове круцяцца гаішнікі і прыйдзецца рабіць аж тры рэйсы, а з улікам таго, што мы ўжо ад Альшэва адышліся — гэта 8 км. Мой госць кажа:
— А там, у будцы, месца няма?
— Есць, але ўлезці можна толькі праз шчыліну, праз якую ўсоўваюцца латкі з хлебам, і сядзець прыйдзецца на блясе, бо дно кузава абабіта бляхай, і нічога няма, на што сесці, — адказ-вае шафёр.
Я запытальна паглядзеў на госця.
— Я не супраць, — адказаў госць.
Жанчыну пасадзілі ў кабіну, а мы праз шчыліну ледзьве ўціснуліся ў кузаў, даехалі да Камарова і якраз паспелі на аўтобус Вільнюс—Мядзель, на які яны разлічвалі. Па дарозе М.М.Улашчык сказаў, што ўзяць мяне гідам яму параіў Міхаіл Мяфодзьевіч Чарняўскі — дырэктар Нарацкай СШ.
На развітанне госць прапанаваў мне арганізаваць фатаграфа-ванне забудоў Альшэўскіх і першай рэзідэнцыі ў Бакштах. М.М.Улашчык меў намер напісаць артыкул пра Альшэва з фо-
127
таілюстрацыямі. Я сам добрыя здымкі зрабіць не ўмеў, а знайсці добрага фатографа не змог. Так прапанова павісла ў паветры.
Пазней, калі я пачаў збіраць матэрыялы пра Хамінскіх, Аль-шэва, вельмі шкадаваў, што ўпусціў шанц атрымаць ад М.М.Улашчыка ў гэтых пошуках дапамогу. Дарэчы, М.М.Улаш-чык падараваў М.М.Чарняўскаму 32-гі том "Поўнага збору рускіх летапісаў", з якога я ад рукі перапісаў "Альшэўскі лета-піс", які і зараз захоўваецца ў мяне і нагадвае пра сустрэчу з гэтым знакамітым вучоным.
128
Леанід Побаль (Мінск)
М.М.Улашчык — даследчык археала-гічных помнікаў на берагах Свіслачы
У 1973 г. М.М.Улашчык надрукаваў успаміны пра Сяргея Сяргеевіча Шутава, памёршага 12 верасня 1972 г. у Ленінградзе, з якім у 1926 г. ён праводзіў пошукавыя археалагічныя работы на берагах Свіслачы. Імі было адкрыта цяпер шырока вядомае ў археалагічнай навуцы Банцараўскае гарадзішча ля Мінска, на левым беразе р.Свіслачы, за 3 км ад сучаснага населенага пунк-та Ждановічы. Помнік узнік у жалезным веку больш за 2 тыс. гадоў таму. Перад пачаткам работы на пляцоўцы гарадзішча быў зроблены фатаздымак удзельнікаў археалагічных работ і вяско-вага насельніцтва, якое тут прысутнічала. Гэты здымак надрука-ваны'. У раскопках удзельнічалі практычна ўсе беларускія ар-хеолагі і краязнаўцы. Сярод іх - М.Доўнар-Запольскі, К.Палікарповіч, М.Шчакаціхін, С.Дубінскі, З.Даўгяла, М.Улаш-чык, А.Каваленя, П.Харламповіч, І.Паноў, С.Шутаў, А.Мель-нікаў і інш. Удзельнічаў у работах таксама і вядомы беларускі даследчык І.Сербаў. Даследаванні па вывучэнню гарадзішча праводзіліся і ў наступныя гады, а таксама і ў пасляваенны час. Матэрыялы шырока ўведзены ў навуковы зварот. Аўтар гэтых радкоў таксама займаўся вывучэннем старажытнасцяў гарад-зішча, у тым ліку ў 1975 г. з удзелам члена-карэспандэнта АН СССР, доктара гістарычных навук, прафесара П.Н.Траццякова, доктара гістарычных навук, прафесара Б.А.Шрамко (Харкаў). На жаль, у сучасны перыяд пляцоўка помніка, часткова ста-ражытныя валы, блізкае наваколле забудаваны насуперак зако-нам аб ахове помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Няма тут і адпаведнага "Ахоўнага знака" Міністэрства культуры Беларусі. Частка ж матэрыялаў гарадзішча VI—IX стст.н.э. стала своеа-саблівым старажытным эталонам для ўмоўнага вызначэння ў Сярэдняй і Паўночнай Беларусі старажытнаэтнаграфічнай (археалагічнай) культуры пад назвай "банцараўскай". Гарадзішча ў мінулым — адзін з радавых цэнтраў (якіх у жалезным веку ў
КНІГІ ОНЛАЙН
