М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі
Мінск 1997
140
чем в начале XIX в. To обстоятельство, что не все помеіцнкл перешлл на новые слстемы, нлсколько не меняет положенля 9.
Жесткость Н.Н.Улаіцлка — это не лдеологлческая "дублнка", а мненле лсторлка, вооруженного глубоклм знанлем лсточнл-ков л свободного от догматнческлх подходов в своей работе.
Логлка лсторлческого лсследованля прлвела к появленлю на странлцах лсторлческлх трудов Н.Н.Улаіцлка новой флгуры — белорусского предпрлнлмателя. Эта сторона экономлческого развлтля Беларусл XIX ст. показана лм в основном в моногра-флл "Предпосылкл крестьянской реформы 1861 г. в Ллтве л Западной Белорусслл" (главы "Влнокуренле", "Другме влды помешлчьего предпрлнлмательства") л в орлглнальной статье "Заметкм о черной металлурглл Белорусслл в начале XIX в. 10.
Н.Н.Улаіцлк достаточно полно раскрыл основные черты лс-торлческого тлпа помеіцлка-предпрлнлмателя, его роль л место в слстеме каплталлстлческлх отношенлй. Напрлмер, владенля помешлка Пусловского, по меткой оценке ученого, "представ-лялл собой своего рода комблнат, где получаемое сырье (зерно, картофель, шерсть, руда) перерабатываллсь в готовую продук-цлю, сбываемую далеко за пределамл губернлл (сукна Пуслов-ского продаваллсь в Влльно, Млнске, Влтебске)"11.
Новым по сравненлю с трудамл предшественнлков было внлманле, которое уделлл в сволх работах Н.Н.Улаіцлк про-блемам внедренмя в экономлку Беларусл новой технлкл н тех-нологлл л соцлально-экономлческлм последствлям этого про-цесса.
Однако прн всей шмроте охвата рассматрнваемой проблемы вне вннмання Н.Н.Улашнка оказалнсь уснлня отдельных круп-ных росснйскнх сановннков создать эффектавные эконо-мнческне хозяйства на базе новых белорусскнх нменнй. Такне попыткн предпрннммалнсь Потемкнным, Чернышевым, Ново-снльцевым, Толстым. Налболее удачным опытом по превраше-нлю своего поместья в многоотраслевое экономлческое пред-прлятле можно счлтать деятельность графа Н.П.Румянцева в Гомельском лменлл12.
Между тем, данный сюжет служлт дополнлтельным аргумен-том в ряду прлчлн, которымл Н.Н.Улашлк обьясняет спад про-
141
лзводства л соцлально-демографлческле лзмененля в середлне 40-х годов XIX в. Экономмческле эксперлменты этого русского "нового магнатства" конца XVIII — первой третл XIX в. не пе-режллл свойх лнлцлаторов л потерпелл окончательный крах после смены поллтлческлх (восстанле 1830—1831 гг.), соцлаль-но-демографлческмх (эплдемлл, неурожал, неэффектлвность крепостного труда), флнансовых (крлзлс кредлтно-денежной слстемы Росскйской лмперлл) л технлко-технологлческлх условлй (внедренле парового двлгателя л прелмушества ма-шлнного труда над ручным).
В последнее десятллетле одной лз налболее стойклх тенден-цлй современной белорусской лсторяческой наукл стало стре-мленле "очеловечмть" лсторлю, вводлть в лсторлческлй мате-рлал блографлческле данные, показывать ход лстормческлх событлй в преломленнн людсклх судеб. В западной лсторло-графлл такое направленле называет себя "нсторней повседнев-ностл , ллл лсторлей снлзу"13. Прл этом подходе внлманле лсторлка сосредоточено не только на аналлзе крупных соцл-альных л экономлческлх проблем, не только на лзученлл госу-дарственной полятлкл л глобальных обіцественных процессов, но л на лсторлл повседневной жлзнл обыкновенных людей.
Что же касается отечественной лсторлческой наукл, то, даже понлмая необходамость "очеловечмть лсторлю, каждый совет-склй лстормк довольно ясно влдел бесперспектлвность такого подхода с точкл зренля его собственной научной карьеры. В рамках советской лсторлографлл, где человеческое сообіцество рассматрлвалось не лначе как в масштабах обіцественно-экономлческлх формацлй л классов, не было места для "мсторлн повседневноста". Едлнственная легальная возмож-ность для локальной лсторлл — краеведенле — подверглось разрушдтельному лдейному л адмлнлстратлвно-репресслвному разгрому еше в 30-е годы. йменно тогда в БССР прекратлло свое сушествованле Центральное бюро краеведення л был за-крыт журнал "Наш край".
Положенле суіцественно лзменллось за последнее десятллс-тле. Ослаб лдеологлческлй пресс, пошел процесс юрлднческой реаблллтацлл незаконно репресслрованных л на долгле годы
142
вычеркнутых мз нсторнн людей. В свонх работах мсторнкм про-должают "реабнлнтнровать" как нсторнческне эпохн, так н нс-торнческнх деятелей. Начата работа по ожнвленню в памята народа тех ранее безымянных участнмков нсторнн, которые былн потеряны в тенн фундаментальных нсторнческнх трудов. Нанболее яркмм прммером в этой областа является нзданне у нас кнмг нсторнко-документальной хронмкм "Памяць".
й все же очеркн Н.Н.Улаіцнка о жнзнн его родной Внцков-іцнны, позднее собранные в кннгу "Была такая вёска"14, выгля-дят весомей многнх томов сернм "Памяць". Есть какая-то снм-волнка в том, что нздатель белорусскнх летопнсей стал первым летопнсцем родных мест. К его "энцнклопеднн сельской жнзнн" еіце неоднократно будут обрашаться нсторнкн, этнографы, краеведы, просто люда, неравнодушные к прошлому своего народа. Будет продолжена н работа по созданню "нсторнн по-вседневноста" Беларусн. Поэтому хотелось бы особо подчерк-нуть прнорнтет Н.Н.Улашнка в этой областа.
Такмм образом, нз творческого наследня н всего многообра-зня нсторнческнх взглядов Н.Н.Улашнка мы выбралн трн на-правленмя: теоретаческнй посыл "Беларусь — не отсталая окрамна" н его обоснованне; новая тема — предпрнннматель-ство Беларусн н предпрннятые ученым первые шагн в нзученнн его нсторнн, н, наконец, новый внд нсторнческого нсследова-нля н роль Н.Н.Улаіцнка как пнонера белорусской "нсторнн повседневностм".
Может лн мсторнческое нсследованне нсчерпать поднятую проблему? Способен лм нсторнк блестяншм трудом "закрыть" тему? В чем вообіце состомт ндеал нсторнческой работы? К сожаленню, современная методологня белорусской нсторнм такова, что она не готова не только обсуждать, но даже н ква-лнфмцлрованно ставнть такме вопросы. Для нх решенмя необ-ходнм не только соответствуюіцнй уровень теоретнческой рабо-ты, но н добротная основа в внде нсторнческнх трудов. На наш взгляд, в творческом наследнн Н.Н.Улаіцнка такая основа есть. Дело за теоретнкамн.
143
Яўген Насытка (Мінск)
Пытанні гістарычнай дэмаграфіі ў працах М.М.Улашчыка
Навуковая спадчына М.М.Улашчыка рознабаковая і шмат-гранная. Лдным з галоўных накірункаў яго даследаванняў была сацыяльна-эканамічная гісторыя Беларусі дарэформеннага часу. Таму аўтар ніяк не мог абысціся без асвятлення ў той ці іншай ступені звязаных з тэматыкай пытанняў народанасельніцтва. Як вядома, гістарычная дэмаграфія вывучае гістарычны працэс уз-наўлення насельніцтва, яго рассяленне, шчыльнасць, дынаміку колькасці, складу, міграцыі, а таксама дэмаграфічную палітыку і ролю дэмаграфічных фактараў у гісторыі. М.М.Улашчык дасле-даваў блок праблем, звязаных з дынамікай колькасці і складам асноўных катэгорый сельскага насельніцтва Беларусі канца XVIII — першай паловы XIX ст. Трэба сказаць, праявіў ён сябе ў гэтай справе здольным і таленавітым навукоўцам. Перш за ўсё хацелася б адзначыць яго ўдумлівы, усебаковы падыход да ха-рактарыстыкі гістарычных крыніц, шматлікага статыстычнага матэрыялу. Асноўнай крыніцай для вывучэння насельніцтва для М.М.Улашчыка паслужылі матэрыялы V—X рэвізій, якія былі праведзены на далучаных да Расіі беларускіх землях у 1795, 1811, 1816, 1834, 1850 і 1858 гг.
М.Улашчык быў адным з першых гісторыкаў, які даў харак-тарыстыку такой важнай гістарычнай крыніцы, як справаздачы губернатараў. Параўноўваючы дэмаграфічныя дадзеныя апошніх з матэрыяламі рэвізій, ён прыйшоў да шэрагу высноў. Для аналізу падатных саслоўяў ён прапэнуе звяртацца да рэвізскіх матэрыялаў, таму што губернатары ў сваіх справаздачах за гады правядзення рэвізій выкарыстоўвалі, як правіла, звесткі менавіта гэтых, т.зв. народных перапісаў. Справаздачы губернатараў неабходны даследчыкам у асноўным як крыніца аб непадатных саслоўях (дваранстве, духавенстве і інш.), звесткі аб якіх збіраліся гарадской і павятовай паліцыяй. У рэвізскіх матэрыя-лах непадатныя саслоўі прадстаўлены далёка няпоўна: адны
144
рэвізіі фіксавалі іх "для одного только счета" і то часткова, другія звестак не давалі зусім. Статыстыка насельніцтва адроз-нівалася сваёй паўнатой і ў рэгіянальных адносінах. Так, па VII рэвізіі (1816 г.) у Віленскай губ. улічана шляхта, хоць, магчыма, і не ўся, у Беластоцкай вобласці — толькі чыншавыя, а па Грод-зенскай губ. звестак аб шляхце няма ўвогуле, гэтак жа, як і па IX рэвізіі (1850 г.)
М.Улашчык заўважыў, што не ўсе губернатары бралі пад ува-гу матэрыялы рэвізій, а праводзілі свой самастойны падлік, абапіраючыся на звесткі, атрыманыя ад чыноў паліцыі аб наяўных жыхарах і ад духоўных кансісторый аб колькасці на-роджаных і памерлых. Гэта значыць, што галоўным крытэрыем вызначэння колькасці насельніцтва пры адміністрацыйным падліку на той ці іншы год быў яго натуральны прырост. Трэба сказаць, што для першай паловы XIX ст,, калі міграцыйны рух фактычна адсутнічаў, такі падыход цалкам апраўданы. Дадзе-ныя, атрыманыя такім шляхам, у шэрагу выпадкаў могуць быць нават больш сапраўднымі за рэвізскія. Так, згодна са справаз-дачай гродзенскага губернатара за 1817 г., колькасць насель-ніцтва губерні пераўзыходзіла лічбу VI рэвізіі, якая толькі што адбылася, на 13%. Даказаўшы ўскосным шляхам, што дадзеная рэвізія была праведзена нядбайна, М.Улашчык выказаў думку, што губернатарскія падлікі больш блізкія да сапраўднасці. Разам з тым нельга пагадзіцца з меркаваннем аўтара, што "такая з'ява, відаць, адбылася ў выніку якой-небудзь выпадковасці, таму што цяжка ўявіць, — піша М.Улашчык, — каб пры рэвізіі, калі пе-рапісвалася ўсё насельніцтва, улік аказаўся горшым, чым пры штогодным падліку, заснаваным на ўліку нараджэнняў і смер-ЦЯў".
У гэтым выказванні, відаць, адлюстравалася недастатковая распрацаванасць у 60-х гадах праблемы ўзнаўлення насель-ніцтва, нявывучанасць і нават недавер да такой важнай дэма-графічнай крыніцы, як метрычныя запісы. Даследаванні апошніх гадоў сведчаць аб іх адноснай паўнаце і дакладнасці, асабліва ў адносінах да хрысціянскіх веравызнанняў, таму патрабуюць увядзення ў навуковы зварот.
145
М.Улашчыкам выяўлены апублікаваныя зводкі ўсіх рэвізій — з V na X. Разам з тым ён звярнуўся і да архіўных першакрыніц. Супастаўленне гэтых паказчыкаў, а таксама суаднясенне іх з гістарычнымі рэаліямі першай паловы XIX ст. дазволілі аўтару зрабіць важныя назіранні. Зыходзячы з апублікаваных дадзеных, насельніцтва Віленскай губерні з 1795 па 1811 гг. скарацілася на 24,4%, Гродзенскай — на 9,3 %, а з 1816 г. па 1834 гг. у тых жа губернях павялічылася адпаведна на 76,1 і 67,8 %. "У са-праўднасці, — пісаў М.Улашчык, — такога быць не магло. Да вайны 1812 года на Беларусі не было ні значных неўраджаяў, ні эпідэмій, ад чаго насельніцтва магло пацярпець, таму праведзе-ная ў 1811 г. у спешцы VI рэвізія не далічыла значную частку насельніцтва". Акрамя таго, ён звярнуў увагу на шэраг асаблівасцяў правядзення рэвізій на Беларусі. Перш за ўсё — гэта непадрыхтаванасць мясцовага дзяржаўнага апарату ў пер-шыя дзесяйігоддзі да такога новага і важнага мерапрыемства, таму што ў Рэчы Паспалітай праводзіўся перапіс не жыхароў, a дымоў (гаспадарак). Дрэнная арганізацыя першых для Беларусі рэвізій, а таксама ўхіленне насельніцтва ад нязвыклага для яго акта, прыводзілі да таго, што лічбавыя паказчыкі рэвізій былі далёкімі ад ісціны. Асабліва шмат ухілялася ад уліку мяшчан. Па-за ўлікам аказвалася і шляхта як непадатнае саслоўе. Збег-лыя, тыя, хто ўхіліўся, прапушчаныя пры перапісе былі па ўсёй Расіі, таму паводле распараджэння ўрада звесткі аб т.зв. прапіс-ных асобах збіраліся аж да пачатку новай рэвізіі, а вынік за-носіўся ў папярэднюю. Паколькі вайна 1812 года і яе на-ступствы нс дазволілі правесці праверку VI рэвізіі, то яе дадзе-нымі, як вельмі прыблізнымі, М.Улашчык справядліва прапа-ноўваў увогуле не карыстацца.
КНІГІ ОНЛАЙН
