М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі
Мінск 1997
233
торнн ВКЛР (М.КЛюбавскнм51, Б.Н.Флорей52) н выдвннут тезнс о том, "что в тексте этого памятннка нашлн свое отраже-нне ннтересы рода Гаштольдов"53. Такмм образом, текст "Хроннкм" непосредственно подготавлнвает воспрнятне даль-нейшнх событмй. йзучая саму замятню 3\ целесообразно срав-ннвать указанный памятннк с Супрасльской летопнсью, содер-жашей орнгннальные погодные нзвестая за 1432—1446 гг., за-пмсанные, судя по ряду прнзнаков, в смоленском Спасском монастыре55. йз прнведенных текстов следует, что на разных этапах восстанне преследовало разлнчные цслн. В выяснсннн характера первого этапа выступлення "черных людей" в Смо-ленске (до прнзвання Юрня Лугвеньевнча) следует отметнть, что аналмз запнсей прмводнт к мыслн о попытке восстановлс-ння восставшнмн пошатнувшегося обіцннно-вечевого права, в особенностн вопроса о назначеннн воевод. Скорее всего в не-дошедшем до нас смоленском прнвнлее 1404 г. содержался прннцнп согласовання с вече кандадатуры назначаемого на-местннка. Вмдамо, в случае с А.Саковнчем этот порядок был нарушен. Горожане м жнтелн бллзлежашей окрупі попыталнсь закрепнть обычай вечевого нзбранмя. Характерно, что местные бояре взялн сторону ставленнлка велнкого князя, нарушнв бы-лое еданство. Этому есть вполне удовлетворнтельное обьясне-нме. Прнвнлей 1434 г. опосредованно направлен на разрушенне былой обшлнностм, прнобретенне господствуюшнм княжеско-боярскнм слоем сословной кастовостн. "Эволюцнонное двнже-нне, совершавшееся в жнзнн лнтовско-русскнх областей ... по-ражало былое нх сдннство, выражавшееся в двух основных нн-стнтутах древнерусской жмзнм — вечах н удельных князьях , — пнсал Ф.Й.Леонтовнч56. Конечно, не следует преувелнчнвать стспень внедрення т.н. "немецкого права (магдебургского пра-ва) в обшественные отношення восточнобелорусскнх земель середаны XV в., но н не замечать отдельных проявленнй этого процесса также нельзя.
Прежде чем охарактернзовать второй этап "замятнн", необхо-дамо отметать разночтенне "Хронлкн" с Супрасльской летопн-сью в отношеннн отьехавшнх смоленскнх бояр. Составнтель "Хронлкн" пересказал этот факт как посольство "до велнкого
234
князя Казнмнра бнта чолом, што простым люде обралн собн в Смоленску воеводою без волн нх Андрея Дорогобужского"57. Орнгннальное же супрасльское нзвестне повествует в этом мес-те о том, что "рада же лмтовская велнкого князя, князн н пано-ве н вся земля, дорадавшнся н взяша нз ляхо Казнмера короле-внча на велнкое княженне Ллтовское"58. Такнм образом, здесь, внднмо, все же нмсла место поездка верхушкн смоленского боярства на нзбранне н прнсягу велнкому князю.
Аналнзнруя событая второго этапа восстанмя, мы прнходам к мыслн, что к этому временм онн, во-первых, вышлн за рамкн одной землн ( князь Юрьн Семеновнч... возгордевся засяде Смоленск, й Полтеск н Вндбеск"59), а, во-вторых, князь Юрнй Мстнславскнй был обьявлен не воеводой, как его предшествен-ннк, а "господарем". Налнцо повторенне снтуацнн с образова-ннем "велнкого княжества Русского" в 1432 г., что делает "замятню" фактнческн последнмм этапом гражданской войны в ВКЛР. В мзложеннн Супрасльской н Слуцкой летопнсей его заключмтельные событая оказалнсь недосказаннымн (нет осен-него похода Казнмнра на Смоленск). "Хронмка" же, напротав, дает полную картану ("Казнмнр, собравшм всн свон снлы лн-товскнн, тое ж осенн прнде сам своею головою ко Смоленску, н Смоленск отмет"60), что делает ее нсточнйком хотя н позд-ннм, но достаточно целостно рнсуюхцнм картнну событнй "велнкой замятнм".
Яз последуюіцлх нзвестнй памятннка новогородско-слуцкого летопнсання необходамо обратать вннманне на ряд орнгннальных запнсей; 1494 г. об отпуске "смольнян", за-хваченных войскамн Нвана III московского в Вязьме, Ме-шевске. Серпейске, Мценске, Любутске "в Смоленск"61; 1495 г. — "князь велнкн Александро... ездал у в обьезд по землн Руской, н был у Смоленску, у в Внтебску, н в Полоцку"62. Осо-бенно ннтересно орнгннальное опнсанне бнтвы 1500 г. у р.Ведронш войск ВКЛР, возглавляемых К.Н.Острожскмм, с московскнмв войскамн63, Оно настолько хорошо передает все нюансы пронсходавшего, настолько нскушен автор в геогра-фнческой днспознцнн этой частн Дорогобужского уезда Смо-
235
лешцнны, что позволнло Я.Якубовскому счнтать составнтеля "Хроннкн" участннком бнтвы у Ведрошн.
Подводя нтог нзложенному выше, следует отметать высокую ннформмрованность составнтеля этого памятннка белорусского летопнсання о смоленскмх событнях н нзвестнях н необходн-мость нспользовання его в качестве нсточннка с указаннымн оговоркамн прн нзученмн нсторнн Смоленской землн XIV — начала XVI вв.
236
Ацдрэй Рыбакоў (Мінск)
Арганізацыя справаводства ў Вялікім княстве Літоўскім у канцы XV —
XVII стст.
Пытанні арганізацыі справаводства у ВКЛ да сённяшняга дня застаюцца слаба вывучанымі, нягледзячы на тое, што на неабходнасць спецыяльнага даследавання ў гэтай галіне неадна-разова звярталі ўвагу як айчынныя, так і замсжныя даследчыкі праблем сярэднявечнай гісторыі Беларусі1. Трэба мець на ўвазе, што арганізацыя справаводства — дастаткова складаны ком-плекс ўзаемазвязаных пытанняў, разгледзець які цалкам у ка-роткім паведамленні не прадстаўляецца магчымым. Таму най-больш мэтазгодным было б засярэдзіць увагу на асноўных прынцыпах арганізацыі справаводства ў ВКЛ, яго асаблівасцях і тэндэнцыях развіцця.
Вядома, што ўзнікненне дакументавання і справаводства, не-залежна ад месца і часу, залежыць ад наяўнасці двух асноўных фактараў — пісьменства, якое стварае магчымасць для фіксацыі думак чалавека, і дзяржавы, якая патрабуе дакументацыйнай фіксацыі адносін паміж асобнымі людзьмі, групамі людзей, дзяржавамі. Тып дзяржаўнага ладу ў сваю чаргу дыктуе характар справаводства, які церпіць змены разам з развіццём дзяржавы.
ВКЛ у канцы XV—XVII стст. уяўляла сабой слаба цэнтраліза-ванае дзяржаўнае ўтварэнне з шырокай аўтаноміяй абласцей і зямель і абмежаванай уладай вялікага князя (гаспадара). Тое, што многія пытанні кіравання вырашаліся на месцах, на нарадах гаспадара і паноў-рады, на сеймах, значна абмяжоўвала паток спраў і дакументаў, якія паступалі ў цэнтр, і не прывяло да ўтварэння спецыяльных цэнтральных дзяржустаноў, якія зай-маліся іх вырашэннем. Гэтыя акалічнасці вызначылі асноўныя асаблівасці арганізацыі справаводства ў ВКЛ. Па-першае, значнае развіццё набыла судовая дакументацыя. Судовыя даку-менты складалі вялікую частку ад усёй колькасці папер, якія ўтвараліся ў цэнтры і болыпую — на месцах. Дзяржаўная ўлада, 237
абмежаваўшы сваё ўмяшанне ў прыватнае жыццё шляхецкага, гарадскога саслоўяў, духавенства, вымушала іх вырашаць свае праблемы не ў органах дзяржаўнага кіравання (цэнтральных ці мясцовых), а ў судзе. Па-другое, у цэнтральным апараце кіра-вання асобае значэнне набыла вялікакняская канцылярыя, у якой атрымоўвалі дакументальнае афармленне амаль усе спра-вы, якія вырашаліся ў цэнтральным апараце кіравання ВКЛ. Аднак як самастойная ўстанова канцылярыя вагі не мела і вы-конвала толькі чыста тэхнічную, дапаможную функцыю пры гаспадары і панах-радзе. Фактычна ў адной канцылярыі было сканцэнтравана ўсё справаводства, якое вялося ў цэнтры .
Цікава, што самога тэрміна "справаводства" ў мове вялікак-няскай канцылярыі XV-XVII стст. не існавала. Яго аналаг — тэрмін "делопронзводство" — з’явіўся ў XVI—XVII стст. у цэн-тральных органах кіравання Расійскай дзяржавы — прыказах. Працэс разгляду і вырашэння тых ці іншых пытанняў ( дел ) у прыказах называўся "пронзводством дел". Паколькі "пронзвод-ство дел" фіксавалася пісьмова, дакументы ўстаноў па асобных пытаннях атрымалі назву "дел", а работу па пісьмоваму афармленню "промзводамых дел” і сукупнасць саміх "дел" уста-новы да перадачы ў архіў пачалі называць "делопронзводством".
У беларускай мове паняццю "делопронзводство" адпавядае тэрмін "справаводства". Паходзіць ён ад слова "справа" — так у XV—XVII стст. у ВКЛ называўся працэс складання дакумента пры вырашэнні якога-небудзь пытання. Як вядома, у ВКЛ большасць спраў вырашалася асабіста вялікім князем і панамі-радай. Прыняўшы рашэнне, яны давалі ўказанне пісару ці сакратару, які знаходзіўся пры іх, скласці адпаведны дакумент. "Справой", "справленнем" дакумента вырашэнне пытання звычайна і абмяжоўвалася (выключэнне складала судовая даку-ментацыя). Таму не ўзнікла ў XV—XVII стст. у канцылярыі ВКЛ і такога паняцця як "справа" ("дело") у значэнні "сукупнасць дакументаў, што адклаліся ў працэсе вырашэння таго ці іншага пьгтання", бо кнігі, якія вяліся ў канцылярыі, маюць прынцы-пова іншы характар — гэта, як правіла, набор самастойных да-кументаў, звязаных паміж сабой у некаторых выпадках толькі тэматычна, геаграфічна або па інніаму прызнаку. Незапатраба-
238
ваным аказаўся ў такім становішчы і спецыяльны тэрмін, які абазначаў бы ўсю сукупнасць работы з дакументамі па той ці іншай праблеме. Што датычыцца тэрміна "справаводства", то ён узнік у беларускай мове значна пазней — у 20-я гады П ст., калі ў сувязі з правядзеннем палітыкі беларусізацыі ў БССР пачалася актыўная распрацоўка беларускай навуковай і прак-тычнай тэрміналогіі, у тым ліку і справаводнай.
Сярод шырокага кола праблем, якія датычацца арганізацыі справаводства ў ВКЛ, найбольшую цікавасць выклікаюць пы-танні, звязаныя з вырабам дакументаў і тэхналогіяй вядзення справаводных канцылярскіх кніг.
Тэхналогія складання дакументаў у першай палове XVI ст. была ў асноўных рысах абазначана М.К.Любаўскім3, якая пры ўліку асобных карэктываў і ўдакладненняў можа быць перане-сена і на XVII ст.
Кожны ліст (а менавіта так абагульнена называліся ў тыя часы амаль усе дакументы) складаўся пісарам ці сакратаром. Падставай для яго вырабу мог служыць асабісты загад вялікага князя або кагосьці з радных паноў, упаўнаважаных на гэта гаспадаром, a то і ўсіх паноў радных, якія знаходзліся пры ўчыненні акта. Пісар, як правіла, указваў у дакуменце, чый за-гад з'явіўся падставай для складання паперы. Для гэтага ён вы-карыстоўваў дзве стэрэатыпныя фразы са словамі "правнл" або "прнказ", напрыклад: "Прнказ пана Мнколая Раднвнловнча вое-воды внленского каньцлер"; "Правнл воевода внленскнй пан Мк. Радн. Каньцлер"4. Пасля гэтага пісар указваў сваю пасаду і імя (пазней да імя сталі дабаўляць прозвішча). У некаторых вы-падках, калі загад аб складанні дакумента аддаваўся адразу не-калькімі раднымі панамі (звычайна ў тых выпадках, калі пісар прысутнічаў на пасяджэнні рады), выкарыстоўвалася іншая формула: "Прн том былн", пасля чаго ішоў пералік імёнаў5. Ука-занне на аўтара ліста і вытворцу заўсёды змяшчалася справа, адразу за тэкстам дакумента. Толькі формула "прн том былн" звычайна ўносілася ў тэкст і размяшчалася перад месцам скла-дання і датай дакумента.
КНІГІ ОНЛАЙН
