На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага (сярэдзіна XIV ― першая палова XVI ст.)
Віктар Цемушаў
Выдавец: Інбелкульт
Памер: 464с.
Мінск 2014
ароства 1704 года. С. 3, 18—19. Сталбун — цэнтр сельсавета Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі (Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь. С. 112).
⁶⁸⁶ йнвентарь Чечерского староства 1704 года // йсторнкоюрвднческне матерналы, нзвлеченные нз актовых кннг губерннй Внтебской н Могнлевской. Вып. 28. С. 36.
320
Віктар Цемушаў
запоўнена тэрыторыя, якая шчыльна наблізіла чачэрскія землі да лініі сучаснай расійскабеларускай мяжы.
У 1667 г. маскоўская мяжа зноў наблізілася да гомейскіх зямель і хутка набыла такую канфігурацыю, якая праіснавала доўгі час (як мяжа Менскага ваяводства, Магілёўскага намесніцтва і Магілёўскай губерні) і стала на некаторых участках асновай для фарміравання дзяржаўнай мяжы БССР. На ранняй карце М.Ф. Спірыдонава «Беларусь у канцы XVI ст.»⁶⁸⁷ раён паміж Сожам і Бесяддзю з пазначэннем сёл Бабічы, Свяцілавічы, Жалезнікі і Галодна аднесены да тэрыторыі Расіі⁶⁸⁸. Аднак на больш позняй карце з такой самай, па сутнасці, назвай і ўнутраным зместам «Беларусь у другой палове XVI ст.» тая ж тэрыторыя і тыя ж сёлы ўключаны ўжо ў склад ВКЛ¹’⁸⁹. Ці адбылася нейкая памылка або былі высветлены новыя факты, што дазволілі аднесці міжрэчча Сожа і Бесядзі да ВКЛ яшчэ ў сярэдзіне XVI ст. — невядома. Магчыма, высокая ваенная актыўнасць на літоўскамаскоўскай мяжы прывяла яшчэ падчас Лівонскай вайны ці адразу пасля яе да заняцця часткі маскоўскіх зямель. Звесткі пра гэта маглі і не трапіць у тэкст ЯмЗапольскага перамір’я 1582 г. і наступных перамір’яў 1584, 1585, 1587, 1590, 1601 і 1608 гг., дзе стандартна паўтаралася фармулёўка папярэдніх дамоў.
Пасольскія кнігі фіксуюць ужо ў 1538 г. імкненне літоўскага боку вярнуць страчаныя калісьці чачэрскія землі. Згодна з паведамленнямі намеснікаў памежнай паласы Расіі, людзі караля, вялікага князя Жыгімонта «вступаются у его Івялікага князя маскоўскага — В.Ц.] волостн н села, н землн на себе пашут, н воды ловят, н в ухожен ходят»⁶⁹⁰. Пры гэтым з Рэчыцы і Чачэрска адбывалася пашырэнне літоўскай улады ў напрамку Паповай Гары, Залесся, Бабіч і Лапіч⁶⁹¹.
Аднак, як бы там ні было, літоўскамаскоўскія перамірныя граматы XVI — пачатку XVII ст. прама сведчаць пра падлегласць пазначанага рэгіёна Расіі. Такое ўяўленне знайшло адлюстраванне на ранніх картах М.Ф. Спірыдонава.
Да другога спрэчнага ўчастка літоўскамаскоўскай мяжы ішла памежная лінія, якая, вельмі верагодна, сфарміравалася да пачатку XVI ст. ці нават пад канец XV ст., а потым праіснавала практычна нязменнай аж да сёння.
Аб гэтым сведчыць унікальны комплекс дакументаў — рэестры меж чарнігаўскіх, любецкіх, мглінскіх, рослаўльскіх і мсціслаўскіх⁶⁹².
⁶⁸⁷ Спірыдонаў М.Ф. Веларусь у канцы XVI ст. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Мінск, 1994. С. 394—395. Перавыдадзена таксама ў «Атласе гісторыі Беларусі» — дадатку да 6томнай «Энцыклапедьгі гісторьгі Беларусі» (Спірыдонаў М.Ф. Беларусь у канцы XVI ст. // Атлас гісторыі Беларусі ад старажытнасці да нашых дзён. С. 22—23). Да манаграфіі М.Ф. Спірыдонава «Закрепоіценне крестьянства Веларусн», выдадзенай у 1993 г., прыкладаецца чорнабелая карта, дзе раён паміж Сожам і Бесяддзю таксама аднесены да маскоўскага боку, але населеных пунктаў там не пазначана (Спнрндонов М.Ф. Беларусь в конце XVI в.).
⁶⁸⁸ Спірыдонаў М.Ф. Беларусь у канцы XVI ст. // Атлас гісторыі Беларусі ад старажытнасці да нашых дзён. С. 23. На асобнай карце Рэчыцкага павета разгляданы рэгіён заўважаем у складзе Вялікага Княства Літоўскага, што выдае агульную няўзгодненасць паміж сабой карт Атласа (Спірыдонаў М.Ф. Рэчыцкі павет у канцы XVI ст. // Атлас гісторыі Беларусі ад старажытнасці да нашых дзён. С. 42).
⁶⁸⁹ Спірыдонаў М.Ф. Беларусь у другой палове XVI ст. // Нацыянальны атлас Беларусі. С. 267.
⁶⁹⁰ C11PHO. Т. 59. № 8. С. 141.
⁶⁹¹ Тамсама.
⁶⁹² Граннцы Лнтовского государства с Вел. Кн. Московскнм, с показаннем чнсла домов в пограннчных селеннях // Документы Московского архнва Мнннстерства юстнцнн. Т. 1. С. 63—67; «Пам’ять» 1527 р. С. 207—215.
РЫГА
A I В О Н С К I
28 © Востраў
пскоўская
зямля
АПОЧКАо
Холм© —~
Данкова^ /
ВЯЛІКАЕ
Заваяочча(.
, <3 Непаротаяічы Себеж $ Неведра
„ о Браслау
Дрысвяты
Г ЛОЛА ЦК.
■.Дрыса ₀
ПОЛАЦК
\Столпна Vj
Lao^o ^⁰^
I / ТАРОЛЕЦ 0^ч Жыжыцы ■
■'Азярышчо О
'^ J ЦВЕР
' КНЯСТВА
'?*!»> еман. f
Клін®
©ДЗМІТРАЎ
бельскат^^хэ м AC КО ЎС К A Е
КНЯСТВА "
Вярхоўе
Шчуччо . ^ ^"^і^' г> "
⁶ B^”^^
A Вількамір
Гедройцы і ^'^©Кернава
'ЯВОДС Чарсвяты;
ТРОКІ°' ®
ВІЛЬНЯ
Свір
В Я⁰ЛЛІ К A
| Долгінава о
ₛ Ашмена® ' Гальшаны®
®„ ©Маладзечна Крэва
_ ⁴ <; Друцк Барысау =2= ■
> Ілемніцрс _ і' х
ЫЫАЕ <хПарзччос ^ ВІЦЕБСК Мм<ул,Ч ^ ўВАЯВОДСТВА/^'\ ¹ оСянно Любавічыр „АБОЛЬЦА
°Р~А А>Дуброўна
Ветліца
о буйгррадок' '. Сводзіцр мт "wv
СМАЛЕНСК
Копысь'. Гор^
,Жклаў
і/^ о НОЙАГАРОДАК ’ Дворзц ч
•Ігумеь
ІНхшче Мсціслаўа»
Магілёў ® Радомль / |аны ' Кпьшай
Быхаў , П|йлойск
^Слонім
Бабруйск
^Вяда
Здзітаў\
Рагачоў® ;
і ч’ч’рскэ
,Сграш»«®
ГАРА.
ПІНСК®
_J Камень
Чартарыйск'0'
ЛУЦК
Роўна
Дубна® ₍
I КРАМЯНЕЦ v* Вішнявец
1 © Калоднае
'— ®36араж
КАРАЛЕЎСТВА ® Церабоўль ПОЛЬСКАЕ
• МАСКВА
О ПОЛАЦК
мцэ^ск 0 Крычаў о Харабор
Валкона
к н
Тураў
ГАРАДОК ДАВЬІДАЎ
Олеўск
Карэц
Заслаў
С Т В А г°р““ь
' ⁴ Рэчыцас
ЛоеваГаро^
Брагін ©
ЛЮБЕЧ ®
Вышгарад¹
ЖЫТОМІР ©
о Іўтцо
Белгарад® О
F „^
0 Пікаў
ГВА >>5^ р ’Казлоў. . КрэменецОБ⁰РАУСК ^Арзхауха/ © МАЛЬІ
ДАРАГАБУЖ Л^чьін ^’WX A у Апачау
Дзякеха Дзягна'
Масалуск© Лычыно^ , Сярпейск₀ /
) ®ЯРАСЛАВЕЦ 0 МЯДЫНЬ
Таруса®
х^КАЛУГА ©Алея
Рослаўл
Жзрынь
Дрокаў
Фамішчы'
Поцын
БРАНСК ®
а СТАРАДУБСКАЕ «ДМОШЧ
/оХ) КНЯГТВА ^ ’А
НАЎГАРАДОК
КІЕЎ
Трыпа» пераяслаў
Т О У с к
0
Белая Царква
Ляцічаў© g
А Д о А ‘ ©ВЕНІЦА
Гарады сталіцы дзяржаў
Гарады цэнтры ваяводстваў і зямель ВКЛ
Гарады цэнтры паветаў ВКЛ, уездаў Вялікага Княства Маскоўскага (на 1537 г.)
Гарады цэнтры намесніцтваў ВКЛ
Іншыя гарадскія паселішчы
Сёлы
Цэнтры княжацкіх уладанняў
Межы дзяржаў на 1487 г.
Межы ваяводстваў і зямель ВКЛ
Межы княжацкіх уладанняў
Межы далучаных тэрыторый
Літоўскамаскоўская мяжа па ўмовах "вечнага" міру 1494 г. па перамір'ю 1537 г.
Канеў'
Kagy™. ^«f“
, МЯЗЕЦК.Перамышль Валкрна
О «э&ьа/А.вЖ'
^Арла Кцымь
Хацэтава®
МЦЭПСК
Навасіль®
1494
ноўгарад.северскае
Глухаў¹
ПУЦІЎЛЬ
Гады далучэння тэрыторый да Вялікага Княства Маскоўскага да Вялікага Княства Літоўскага
Тэрыторыі
Вялікага Княства Маскоўскага ў I486 г.
Вялікага Княства Літоўскага з 1522 г.
далучаныя да Вялікага Княства
Маскоўскага
па ўмовах "вечнага" міру 1494 г. (у выніку вайны 14861494 гг.) па ўмовах 6гадовага перамір'я 1503 г.
(у выніку вайны 15001503 гг.)
па ўмовах 5гадовага перамір'я 1522 г. (у выніку вайны 15121522 гг.) па ўмовах 5гадовага перамір'я 1537 г.
(у выніку вайны 15341537 гг.)
Тэрыторыі, вернутыя ў склад ВКЛ па ўмовах дамовы аб 'вечным" міры 1508 г. (у выніку вайны 15071508 гг.) па ўмовах 5гадовага перамір'я 1537 г.
Сумесныя ўладамні
Масквы, Вільні і Вялікага Ноўгарада ("Чорнакунства") да 1494 г.
Вялікіх Княстваў Маскоўскага і Літоўскага ламіж 14941503 гг.
Тэрыторыі, якія намінальна ўваходзілі ў склад Вялікіх Княстваў Маскоўскага і Літоўскага, фактычна частка Поля (месца татарскіх качэўяў)
Карта 1. ЛІТОЎСКАМАСКОЎСКАЯ МЯЖА ў другой палове XV — першай трэці XVI ст.
Карта 2. ТАРОПЕЦКІ ПАВЕТ у канцы XV ст.
ф Морава Бярозавец ф 34 о РЖЭВА Сталіцы ўдзельных княстваў
НАЎГАРОДСКАЯ © Апокі Іншыя гарады
Сцерж ° > ° J о Расна Цэнтры взласцей і пагостаў
\ ЗЯМЛЯ ^„^ оЕльцы Пагосты і сёлы
^^^eo.iXp.iiiir^a^. Волга \ 4\ «0» Замкі ў населеных пунктах
f Гарышзна 1 , Меркаванае месцазнаходжанне
/ (Гарышон) A i"™« 5 аруса' населеных пунктаў
А^ЛОЗ „ of.™» J , асуга Назвы валасцей
P Ж Э У C K A H Межы княстваў і зямель
лу£«»,> \ / 3 Я M Л Я X™X 03 Межы ўдзельных княстваў, далучаных
тэрыторый
. Мяжа Ржэўскай зямлі
Ржэўская воласць Асуга, далучаная
] да ВКЛ пры Кейстуце (13811382 гг.)
Даты першых згадак 0 20 км
Ь&Родня
£<княства цвярское
)ў ГНовы Гарадок '•х‘’/”\х/І ^'
Г ФДХІНІЖОН'Х (Хорвач) х
X, X Шоптава X Xx XУ f гўстава А: / ' / с •
» X^Asepa р г уо7 • >
° i x h C K A E K H Я C T BA ' < >^eneh / Волак a /
\74 Bepxoye / ' ЗЎЕСК /А Ламскі 1 56
> > БЕЛАЯ^ X p / №f2fci:’ / Ч X ^гар.ла і У ^™
O \ / ВЯЗЕМСВ ^AEV / ВЯА^^ ^Й^&’
Л^'/%^ф КЫЯСТЕ А '
с КНЯСТВА \ 34/ Гцёсоў?
КНІГІ ОНЛАЙН
