На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага (сярэдзіна XIV ― першая палова XVI ст.)
Віктар Цемушаў
Выдавец: Інбелкульт
Памер: 464с.
Мінск 2014
пунктаў (пазначаны, калі не супадаюць з формай іх напісання ў крыніцах)
Меркаванае месцазнаходжанне населеных пунктаў
Даты першых упамінанняў населеных пунктаў
Сучасныя дзяржаўныя граніцы
Тэрыторыя Любецкай воласці ў першай палове XVI ст.
Тэрыторыя Любецкай воласці, далучаная да Гомія паміж 15001535 гг.
Тэрыторыі, якія засвойваліся з боку Любеча на працягу XVI ст.
Карта 21. ЛЮБЕЦКАЯ ВОЛАСЦЬ у першай палове XVI ст.
32
33'
©СТАРАДУБ
® Жзрынь с Хальчз
(Вацунь)
Гарады цэнтры ваяводстваў ВКЛ, уездаў Вялікага Княства Маскоўскага
Гарады і сс.іы цэнтры валасцей
Сёлы і іншыя населеныя пункты
Сучасныя назвы населеных пункгаў (паказаны, калі не супадаюйь з формай іх напісання ў крынійах)
Меркаванае месйазнаходжанне населеных пунктаў
Межы валасней і далучаных гэрыторый Сучасныя дзяржаўныя граніцы
оМСЦІСЛА5ЛЬ
РОСЛАЎЛЬ
(Спобадо)
(Горлова)
| Стракула <
іВ.Кошхіна) Жыліна?
о о I (Жыяіню)
ЛІТОЎСКАМЛСКОЎСКАЯ МЯЖА ў сярэдзіне XVI ст.
— — на М.Ф. Спірыдонаву (1992 г.)
па М Ф Спірыдонаву (2002 г.)
з аўтарскім удакладнсннсм
Гэрыторыя I омейскай воласці да канца XV ст. (па дадзеных XV першай паловы XVI ст.)
Тэрыторыі, далучаныя да Гомея з 1500 паІ535 г.
Даты псршых згадванняў населеных пунктаў
Спрэчныя адрэзкі літоўскамаскоўскай мяжы
р ° (Папаропікі) 11 Р А ПЧ> ЙСКАЯ
йалынцы
В О .1 .1 с й ь Глубоў (Глыбаў^Р j
‘Струмень
Арзчаві
Крычаў
ІГуль^
Вороново (Emwaeoj
ВАЫНІЦА
(Носцюкоіічі}
Сопауевічы,
(Солаўянаўко)
(Кібіршчына) ” Рагозічы
(Хоцімск)
(Ковычыцы)
Воршна горадзішча
■(Ворніча)
Папова Гара '© (Красная Гара)
■ Ловішчо? ’• :(Вял.Лоўча)
м • Субачзвіча?
Дрокаў (Сшор.ДргЖ
) зШыбнем
К (Omapj^ £ Чачэрсі ^ Чычэрск.
(Гворышына)
(Аноіікі)
Навілаўко
Сеяцілаеічы
‘(Вял.Н^
^144014
(Ухава)
(Жалезнікі)
ПрысЛ^ Данілавічы ° ЛЯрііоііМі
НаяаселкіТ^^ ᵣO^J.fi^KA>i^ Хальчз (Хольч)
Вілоўка? (Віхолка)
Ктар.Ьабсв'^)
о Унукавічы
(Мядзведава)
¹ Зобор'і
Довыдавічы. Дамдаука
(Тростонь):
Мікуліч
(Гулмі)
(Макеевічы)
~> / о (Хллюхыо)
Карта 22. СПРЭЧНЫЯ АДРЭЗКІЛІТОЎСКАМАСКОЎСКАЙ МЯЖЫ ў першай палове XVI ст.
У Л А Д A Н Н I
Холм0
Дзмітраў
Л^п ВЯЛІКАЕ
‘ ^^ уладанні ' ^р \ Залатой
Л х АРДЬ¹
®МАСКВА
© Брянск
о Асечан
Сталіцы княстваў
Іншыя гарады
іншыя населеныя пункты
(гарадкі і сёлы)
Межы княстваўу 1368 г.
Межы ўдзельных і залежных
княстваў, далучаных тэрыторый
Лічбамі на карце пазначаны
Месцы канцэнтрацыі маскоўскіх войскаў Напрамкі паходаў войскаў ВКЛ на чале з
Альгердам
іншымі князямі
1 Вялікае Княства Разанскае; 2 Ялецкае княства; 3 Растоўскае княства; 4 Сумесныя маскоўсканаўгародскія ўладанні;
5 Тарускае княства; 6 Частка тэрыторыі ВКЛ; 7 Частка тэрыторыі Вялікага Княства Маскоўскага
Паходы цвярскіх войскаў Паходы маскоўскіх войскаў Няўдалыя аблогі гарадоў Тэрыторыі, далучаныя да Масквы ў перыяд з 1368 па 1372 г.
Карта 23. ПАХОДЫ АЛЬГЕРДА НА МАСКВУ. 1368—1372 гг.
Карта 24. ЛІТОЎСКАМАСКОЎСКАЯ ВАЙНА 1406—1408 гг. Карта 25. БІТВА НА СУХАДРЭВЕ. Зіма 1445 г.
32
А Марава
Холм
■ \Столпна
Ьарыс^ Васільевіч
36
Кашын®
ВЯАІКАЕ
lean
__Іванрвіч
ХНЯСТВА
L m Дзнітраў
■ Жыжыцы
^^ В Я Л 4 К A Е
56
оАзярышча о , Шчучча ~
Усвят ® Веліж
_ Вярхоўе Белая Q о
Старыца® &
Ржэва /< Мікунік Клін ₀
X /МАСКОЎСКАЕ
<р3^бцоў Волак
^ ® Ламскі
0
. • ’0"
БольшаваО
°Ілемніца
^® Віцебск
к н’ я с
Любавічы о
Буйгарадок о
56
МАСКВА
©Казлоў
ажанск
Андрэй Васільевіч
® Вярэя
^Бываліцы
т
В A
Смаленск
Нігодзін Вязўу
Х^ Бораўск® АрэхЬўна
f Юрый Васільевіч
Орша ® ⁰ Дуброўна
Дарагабуж Лучын Дзмпрау * © Апакаў,/
J>p 7 A
Масальск^П/ чу
^Мядынь 'Серпухаў^^
'rjff i/anwrX Алексін
0
Рослаўль ф
Сярпейск'
Мезецк
Вусце
ВаратынСк \ ~ 148
ГІерамышль
Казельск
'лае
Крьічаў^
Прапойск
A I
Т О У С/К A Е
46 км
Бранск ©
Бяле\'
„ О
■^г Хацетава на р.Шаць ।
оХоцімль
^Карачаў
^доеў V,
« іМцэнск к
© Навасіль
©МАСКВА
® Мцэнск
® Апакаў
о Нягодзін Жылін
4»
®' Мезецк
Сталіца Вялікага Княства Маскоўскага Гарады цэнтры намесніцтваў ВКЛ Іншыя гарады
Сёлы
Цэнтры княжацкіх уладанняў Спаленыя і разбураныя гарады
Гарады, насельніцтва якіх было выведзена ў палон
Гарады ВКЛ, князі якіх у 14861492 гг. ад'ехалі на маскоўскую службу
Мяжа Вялікага Княства Літоўскага да 1486 г.
Межы далучаных тэрыторый
Месцы канцэнтрацыі маскоўскіх войскаў
Паходы маскоўскіх вялікакняжацкіх войскаў
Дзеянні маскоўскіх намеснікаў, служылых і ўдзельных князёў
Напрамкі паходаў войскаў ВКЛ
Тэрыторыі, далучаныя да Масквы па дагавору 1494 г.
Сумесныя ўладанні
Масквы, Вільні і Вялікага Ноўгарада ("Чарнакунства") да 1494 г.
Вялікіх Княстваў Маскоўскага і Літоўскага паміж 14941503 гг.
Карта 26. МАСКОЎСКАЛІТОЎСКАЯ ВАЙНА 1486—1494 гг.
©^трэя
; ВЯЛІК
■
Пўпо^ічы
Ч Ржэва
ПУстая
^ Белая .
_'..,. A tlUHCU
Ч 1499
р С.І.Бельскі
Таржок®
36
ВЯЛІКАЕ
Таропец
Старыца ®
Ржэва у Волак
/ л Ламскі₀ ’^ень КНЯСТВА
®...
Мікулін
® Клін
Дзмітраў ®
Азярышча о z
Усвят Z
^U?J^
56
Ветліца \
Ві цебс к ^Буйга^ідок^ ’
ВЯЛІКАЕ^
Смаленск Д’Р³^
@Абольца I
Орша (*>%_Дуброўна
М.І.Іжзслаўскі
Магілёў ® Радомль
Мсціслаўль^
, Xs».
Рослаўль ®
Jr К ' * *^ » Чапппіны
Звенігарад ® Руза®
Мажайск Вярэя ® МАСКОЎСКАІ
„ Малы CeP"VxaV Мадынь/яРаславеЦ я X Таруса Апакаў ;
Масальск .« ^ ©Калуп ®длексін
пачатак W । А \
₁₅ро Яаратынск ‘ пю₆у° ’
Сяряейск ₀ ——х
Мезецк ^ ГГе^амышль Тула®
Быхаў ₛ
Рагачоў
Чачэрск <:
> 4.11.1501
Крычаў^
к
Л5МСтараду6 Радагошч J
^^pacaei^Z Х*^ТрубчэўСК
1500 С.І.Мажайскі
Прапойск
ТВА
Бранск.®
, '..Гомей
\ .(Гомел ь)
Рэчыца®,
52 Брагін ®
Наўгарадокі Северскі красаеін 1500 • В.І.Шамячыч /
Любеч
Чарнігаў
®МАСКВА
® Мцэнск о Ветліца
:®;Старадуб
•6^5^5*505^
фКазельск
\пачатак
\ 1500
®
* Мцэнск
® Адоеў ^Бялёў
й ® ° Хоцімль Карачаў^
Рыльск 0
6.08.1500
Глухаў\
Д^
Сталіца Вялікага Княства Маскоўскага
Гарады
Іншыя населеныя пункты
Гарады ВКЛ, князі якіх з канца 1499 г. пераходзілі на маскоўскую службу
Літоўскамаскоўская мяжа з 1503 г.
Межы далучаных тэрыторый
Тэрыторыі, далучаныя да Масквы па перамір'і 1503 г.
Сумесныя літоўскамаскоўскія ўладанні да 1500 г.
о
ᵥ 14.07.
A 15Q0
ЛІТОУСКАЕ
® Навасіль
52
0
46 км
Месцы канцэнтрацыі маскоўскіх войскаў Паходы маскоўскіх войскаў
Дзеянні маскоўскіх служылых князёў Напрамкі паходаў войскаў ВКЛ Набегі татар Вялікай Арды Безвыніковая аблога Смаленска маскоўскімі войскамі (другая палова жніўня 17 верасня 1502 г.) Месцы і даты бітваў
Карта 27. МАСКОЎСКАЛІТОЎСКАЯ ВАЙНА 1500—1503 гг.
® ВІЛЬНЯ
® Любеч
Сталіца Вялікага Княства Літоўскага
—► Паходы маскоўскіх войскаў
б^ММб
Іншыя гарады
Межы дзяржаў
Літоўскамаскоўская мяжа пасля 1508 г.
Межы далучаных тэрыторый
Тэрыторыі, на якіх быў падтрыманы мяцеж М.Глінскага
Тэрыторыі, вернутыя ў склад ВКЛ па дагавору 1508 г.
_______ Напрамкі паходаў атрадаў М.Глінскага
— Напрамкі паходаў войскаў ВКЛ
0 Безвыніковыя аблогі гарадоў атрадамі М.Глінскага
Гарады, занятыя і спаленыя войскамі ВКЛ
Лічбамі на карце пазначаны
1 Пскоўская зямля; 2 Каралеўства Польскае
Карта 28. МЯЦЕЖ МІХАЛА ГЛІНСКАГА
I МАСКОЎСКАЛІТОЎСКАЯ ВАЙНА 1507—1508 гг.
Сталіца Вялікага Княства Літоўскага
Месцы канцэнтрацыі маскоўскіх войскаў
ЙВІЛЬНЯ
® Смаленск
WMbW
Іншыя гарады
Межы дзяржаў
Літоўскамаскоўская мяжа пасля 1537 г.
Межы далучаных тэрыторый
► Паходы маскоўскіх войскаў
•^— Паходы войскаў ВКЛ
Q Апошняя, паспяховая аблога Смаленска 3i.07.i5i4 (з датай капітуляцыі)
Мсціслаўль ГаРаАы' жыхары якіх прысягнулі Васілію III пасля падзення Смаленска
Тэрыторыі, далучаныя да Масквы па перамір'і 1522 г.
О
8.09.
^1514
Безвыніковыя аблогі гарадоў маскоўскімі войскамі
Месцы і даты бітваў
Карта 29. МАСКОЎСКАЛІТОЎСКАЯ ВАЙНА 1512—1522 гг.
©ВІЛЬНЯ Сталіца ВКЛ
®Смаленск Іншыя гарады
ОГалубічы СёЛЫ
Паходы маскоўскіх войскаў Паходы войскаў ВКЛ ———► зімой 1535 г. •*— восенню 1534 г. летам 1535 г. ◄— — летам 1535 г. — у!536 г. у 1536 г.
Межы дзяржаў
Літоўскамаскоўская мяжа пасля 1537 г.
Межы далучаных тэрыторый
Тэрыторыі, па перамір'і 1537 г. далучаныя да ^ас^ | 1 да вкл
029.08.
1535
о
й
Гарады, захопленыя войскамі ВКЛ (з датамі капітуляцыі) Безвыніковыя аблогі гарадоў маскоўскімі войскамі
Маскоўскія крэпасці, пабудаваныя або адноўленыя ў 15351536 гг.
Карта 30. ЛІТОЎСКАМАСКОЎСКАЯ ВАЙНА 1534—1537 гг.
Русн. Событня, памятннкн, траднцнн. Тула, 2001. С. 45). Карта 32. ЛАКАЛІЗАЦЫЯ ДЗМІТРАЎЦА
Карта 33. ФРАГМЕНТ ПЛАНА ГЕНЕРАЛЬНАГА МЕЖАВАННЯ ЮХНОЎСКАГА ЎЕЗДА 1780 г.
Карта 34. ФРАГМЕНТ НЯМЕЦКАЙ КАРТЫ 1941
Карта 35. ПАГРАНІЧНАЯ СІТУАЦЫЯ Ў РАЁНЕ ПАВУГОР’Я ў першай трэці XVII ст.
На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага 321
На жаль, далёка не ўсе сёлы, згаданыя ў рэестрах 1522 г., можна знайсці на карце, аднак тыя, чыё месцазнаходжанне вызначаецца дакладна, выяўляюць на значнай адлегласці поўную адпаведнасць сучаснай мяжы Рэспублікі Беларусь. Так, сяло Мокрае лічылася «лучыцкім» і заставалася ў літоўскім баку“, а сяло Кузняцэвічы (верагодна, знаходзілася ў раёне возера Кузнецкага) належала ўжо тэрыторыі Паповай Гары⁶⁹⁴. Якраз паміж імі праходзіць сучасная бела