Старажытная беларуская літаратура
Выдавец: Юнацтва
Памер: 350с.
Мінск 1990
Холад паўночны здароваму духам не страшны.
Наш чалавек працавіты з нягодамі звыкся:
Непераборлівы ў ежы, не жыўшы ў раскошы, Ён без прысмакаў, аб хлебе — здаровы і сыты, Ды і дзічына ж у місе штонебудзь заважыць.
Так што, усё падлічыўшы — выдатак, прыбытак,—
Вынік падкажа любому, што лепей займацца Нам прамысловай здабычай дзічыны і звера, Сечу спыніўшы з лясамі за поля кавалак.
132
Шкода, што час падганяе, і ўсе адхіленні Ў гэтую сферу мяне адхіляюць ад тэмы.
Мушу, аднак, да таго, як разгорнем карціну Дзёрзкіх аблаў на рагатага грознага звера, Вас пазнаёміць і з прымхамі нашых народаў.
Зубр, як мы лічым спрадвеку, хоць звер, але ж ратнік, Ён прызнае перамогу, здабытую чэсна —
Сілай на сілу, урожкі, і мужнасць на мужнасць.
Тэта павер’е жыве ў нас ад веку да веку: Лічаць, што рыцар пушчанскі адправіцца ўпрочкі 3 тых запаветных урочышчаў, дзе ў паядынках 3 ім сустракалася часта не дужасць, а хітрасць —
Будуць там пасткі, засады ці стрэлы з мушкетаў. Мабыць, усім забабонам любога народу
Рыса ўласціва адна: невядомае ў свеце Звышнатуральнаю сілай тлумачыць — і кропка.
Вобмацкам праўду знаходзяць, а ў нашых павер’ях Праўда яшчэ не абмацана, так мне здаецца.
Нават калі б штось падобнае дзе й назіралі, Абагульненні з дагадак рабіць рызыкоўна.
Выпадак, кажуць, праменьчык да буйных адкрыццяў: Цьмяная думка становіцца раптам здагадкай —
Я ж, не прыхільнік здагадак і розных фантазій, Тое пяру давяраю, што сам неаднойчы
Бачыў, праверыў, зрабіў — свой мазолісты вопыт. Можа, каго і здзіўляюць трафеі Дыяны*.
Ў казачных ловах з багамі, а я не зайздрошчу Слаўным здабычам багіні, бо ў лепшыя годы
Сам быў здабытчыкам нават і большых трафеяў, Можа б, і лук Апалона* прыйшоўся да густу
Пэўнаму колу маіх чытачоў, ды і стрэлы, Што пунсавеюць крывёю забітых аленяў?
Мода — наш біч, і не дзіва, што ўсе праслаўляюць Шалы Юпітэра* і блазнаванні Юноны*.
Верачы толькі ў Ісуса Хрыста і айца яго — бога, Я палічыў бы за грэх назнарок перамешваць
Ісціну з выдумкай байкі. I дай жа мне, божа, Сілы і ўмельства лучынным агеньчыкам праўды Ісціну тым прасвятліць, хто дзівосы і цуды Прагне спасцігнуць, але ў лабірынце памылак, Што спластавалі вякі, заблудзіўся ў пацёмках.
Праўда заўсёды ў глыбінях, і пан мой пратэктар, Плоцкі епіскап Эразмус зусім не ўхваляе Спроб вершатворцаў грашыць усявышняму богу.
Вартым увагі і ўхвалы найсвентшага храма
133
Лічыць ён, праведнік боскі, адзінае тое, Што і прыстойна і вартае сану духоўных.
Шчыры слуга яго, я абавязан па службе
Ў выразах быць асцярожным, каб важкае слова Богу і пану майму дагадзілі па густу.
Можа, пагэтаму ў песню маю западае
Штось і з рэлігіі нашай, а ў ёй не шукайце Hi асалоды жыцця, ні вяселля, ні ласкі.
Кветак няма на аблозе, сахою не ўзнятай.
Ды і крыніцы ж натхнення, што пояць паэму, Недзе далёкадалёка пад лёдам і снегам.
Летам заўсёды занятыя ў кровапраліццях Еойнаў усобных, якім ні канца, ні пачатку, Ратнікі нашы з піліпаўкі* аж па грамніцы* Маюць аддуху ў лясах — паляванне на звера.
Мабыць, свой звычай і Марс* пераняў у літвінаў
I V адпачынак мячы гартаваць на марозах.
Войны! Злачынная справа — вайна выклікае Гнеў мой, і слёзы, і боль. Без падтрымкі, бясконца
Войны вядзём мы адзін на адзін за свяшчэнны Братні саюз хрысціянства з навалай з усходу.
Вораг страшэнны адольвае нас і зламысна
Рэжа пад корань наш род і вучэнне Хрыстова
Ў душах народаў на ўсіх заняволеных землях.
Ён, спадцішка уварваўшыся ў нашы ўладанні, Цэламу свету нахабна сцвярджае: ваюю
Не за прастору сабе, а за лад у прасторы.
3 верай сваёй ён ідзе і ў імя нам чужацкага бога Лад свой агнём і мячом усталёўвае ў землях
Іншага веравызнання і іншых парадкаў.
Там, дзе арда саранчой прапаўзе, застануцца
Толькі асмолкі ды печышчы, попел ды косці, Зграі варон ды чароды сабак адзічэлых.
Бог барані, калі нас перамогуць прышэльцы, Лепш ужо смерць нам усім без пары, чым такая
Доля — жыццё пад’ярэмнае ў чорнай няволі.
Караю боскай такіх не застрашыць, каторым
Іхняя вера дыктуе нянавісць к другому.
Мы на пярэднім краі хрысціянства заставай
Орды варожыя грудзі на грудзі прымаем.
Кроўю сплываючы, мы абязлюдзелі ў бітвах,
Курыцы клюнуць няма дзе на целе
ад ран незагойных. Рэкамі кроў наша льецца, і гэтыя рэкі,
134
Хлынуўшы ўпоперак ордам татаратурэцкім, Бег іх імклівы сцішаюць з усходу на захад.
Нашы шчыты і кальчугі ў праломах і дзірах —
Вынік няспынных удараў захопнікаў лютых.
Вораг бы скрыгаў зубамі пад скрыгат металу
I захлынаўся б крывёю, а ў воінстве нашым мацнела б
Вера і ў сілы краіны,
і ў поспех змагання, каб толькі
Ў нас за плячыма хрышчоны народ вераломна
Нас не кусаў і не рваў, нібы пёс, за жывое.
Нашых суседзяў напасць батагом не кранула,
Певень чырвоны пакуль што па дахах спічастых
Крыллем не лопаў, і ўтульна пад цёплай пярынай
Кволіцца хіжы драпежнік, яму і нігадкі!
Жар на выгарышчах нашых ён бачыць, захопнік,
Грудамі золата ўласнага. 3 гэтым разлікам
Ён і спрыяе ўсёй набрыдзі радай і справай.
Мы іх, сабакагаловых, спазналі: чакаюць
Часу свайго, ненажэрцы, а там і лякарства
Хворым прыпішуць, ды лекі ўжо будуць па часе.
Хто не аслеп, не аглух, той і бачыць і чуе:
Блізка жахаюць маланкі, грыміць з далягляду.
Прагнасць захопнікаў грозна, як чорная хмара, Вісне навалай над намі то злева, то справа.
О, адыходзь на сухія краі, навальніца,
I ніспадай ненатольнаю смагай на орды!
Хай там грызуцца з сабою і чорнай крывёю
Землі свае наталяюць, як нашы — чырвонай.
Хай жа ім прагнасць захопаў для іх жа і стане
Цесным ярмом, ланцугом пакаянным, якога
Досыць і бацьку і дзецям на вечныя векі!
Перст указальны і гнеў усявышняга грозны, Ён за грахі і за здзек па заслугах адплаціць.
Час схамянуцца! Няхай яшчэ сёння грымоты
Дзесь за гарамі адгэтуль, а поступ нашэсця
Смерці падобны: стыхію не спыніш заклёнам.
Вокам сваім не прыкінуўшы, жахі пагрозы
Цяжка ўявіць, але заўтра і ў вас пад пагрозай!
Што запяеш ты, сусед наш, калі скалануцца
Плачам і стогнам твае гарады і мястэчкі?
Локаць гатоў будзеш свой укусіць у адчаі:
Дзе ж я раней быў, чаго я глядзеў і прагледзеў?
Як я сваім патураннем расчысціў дарогу
Ордам чужынцаў, што разам з ваенным рыштункам Ёрмы прывезлі суседзям і мне — пасуседску?
135
Як жа я здуру няволю прыклікаў, якое Хопіць і дзецям, і ўнукам, і праўнукам нашым?
Колькі ні жалься, ні войкай, а чэмеру гора Не падсалодзіш жальбою. Як лес безгалосы,
Мы пад сякерай, дык хай жа пачуецца ў свеце Гусаўца голас між волатаў нашых пушчанскіх.
Я вас павёў — і цяпер, калі ласка, за мною У шчырага бору святліцу. А там, у гушчары, Зрублен двусценак, як тын, што на дзесяцьдванаццаць Міль італійскіх бяжыць у спрадвечныя нетры
3 мноствам адсекаў, панашаму — пасынкаўпастак. Звер на папасе, зайшоўшы ў такую лавушку,—
Самаахвярнік, бо пасынак так збудаваны,
Што для ўваходу — прастора, а выйсце — закутак, Мы ж, паляўнічыясокі, сядзім у засадзе.
Бачым, што зручна,— сігнал, і пайшло паляванне.
Што тады робіцца! Страхі не ў страх, а пагроза Выскачыць можа знянацку і з кожнага боку.
Сябар дзесь тут, а бяда наляціць — не паможа: Слугі навокал, а выручыць нават і бацьку
Сын бы не здолеў, бо голасу ў гвалце не чуеш.
Твой абавязак — і справу сваю і бяспеку
Сам барані, бо сваімі ж рукамі трымаеш
Дзіду ці лук ды і лёс. Не ўтрымаеш — загінеш.
Сутнасць загаду для кожнага ясная — наступ, Перамагчы ж, па магчымасці, трэба без стратаў.
Выбавіць конь быстраногі — адно спадзяванне:
Кінецца ўбок пры сустрэчы з рагатаю смерцю.
Тут і кароль; ён бясстрашна ўразаецца першы Ў пекла пабоішча. Прыкладам храбрасці ўласнай
Дух падымае ў дружыны. I тэта адвага —
Строгі разлік, бо з дружыны ніхто б не памкнуўся
Зрушыцца з месца, калі б ён камандаваў ззаду.
Як перад бітвай з татарамі меч валатоўскі
Мужнасцю раці натхняе, так гэтая мужнасць
Воінабацькі ў пачатку літоўскай аблавы — Трапны пралог і залог баявой перамогі.
Доблесці ратнай яна не прынізіць, а славе
Лаўраў прыдасць. Адчуваю: ізноў мімаволі
Хіліць пяро маё ўбок, каб табе, Сігізмундзе*,
Бацька Кароны і ўдзелаў Літоўскага княства, Славу прапець і ўхваліць твае поспехі ў справе Дома вялікай, за межамі краю — не меншай.
Тэта не лёгка, бо тут мне дарадцаў не будзе:
136
Выпадзе час — паспрабую; як мудрыя кажуць: Будзе на свеце спакой, дык і песенька будзе.
Вось і прыйшлі мы. Цяпер уявіце паляну.
Зубр на паляне стаіць нерухомы, як быццам Роздуму поўны над светам і зменлівым лёсам.
Будзем спяваць аб адным, хоць у вершах часамі Можна сустрэць і чароды аднолькавай масці.
Я не займу дараду, бо ні ўмельства, ні часу, Мабыць, не хопінь. А тэты магутны асілак Проста ў мяне на вачах, не заўважыўшы пасткі, Мірна прайшоў праз прагонак і ў пасынак трапіў.
Варта — прагон на засоў,— і пайшло паляванне!
Стрэламі ўтыканы ў скабы і ў грыву, як пер’ем, Зубр вокамгненна рвануўся ў гушчар, а з засады
Коп’і і пікі шыбнулі лаўцы, і ўпілася Сталлю булатнай у цела звярынае зброя.
Ён страсянуўся — не строс, і на ўсю сваю папічу Сіпла рыкнуў, закружыўся, падскочыў — і ходу.
Коннікі ўслед, напярэймы. Што робіцца ў пушчы: Галас і тупат, здаецца, да зор далятаюць!
Вунь прамільгнуў праз прагалак. Наперадзе — сценка.
Цэліўся перш пераскочыць з разбегу, ды раптам
Стаў: не пад сілу бар’ер. Дзе ж знайсці паратунак?
Позіркам зырыць наўкола, шукаючы лоўчых,
А зза камлістых дубоў, як куслівыя шэршні, Стрэлы і дроцікі — дзын! — і ўпіваюцца ў цела.
Ярасць кіпіць унутры, наліваюцца бельмы
Чырванню мутнай, і кроў то цурком, то па кроплях Сочыцца з поўсці, і пеняцца свежыя раны.
Дзе ж яны, ворагі? Ён яшчэ дужы, гатовы
Нават і сотню рагамі змясіць і раскідаць.
Моцна сапе, убіраючы пах наваколля.
3 месца сарваўся на выжлаў. Бушуе ў ламаччы.
Спудзіў сабак і заўважыў, што людзі на конях.
Тут жа на іх шугануў, верхавыя — уроссып.
Чвякае багна, трашчыць буралом, стогалоса
Ржэ і храпе, да знямогі цюгакае пушча.
Крый цябе бог, паляўнічы, пусціцца наўцёкі, Просты напрамак узяўшы,— як бачыш дагоніць;
Толькі й ратунак — схінуцца за дрэва ці збочыць.
Гэта Гаргона*, аслеплая ў ярасці дзікай, Міма прамчыцца: нялёгка ж у руху імклівым Гэтакай масе раптоўна валодаць сабою.
КНІГІ ОНЛАЙН
