Адэльчыны ручнікі
Артур Вольскі
Памер: 287с.
Мінск 2002
г раўняцца. I так мы былі ўдзячны тым, хто ў гэты грозны час засяваў палі, збіраў ураджай, выпякаў такі цудоўны хлеб! Самі ж яны недаядалі, недасыпалі. Толькі б забяспечыць франтавікоў усім неабходным для перамогі...
Залатым струменем сыплецца збожжа ў кузавы грузавых аўтамашын...
Грузавік — працаўнік, ленавацца не прывык. — Што ён зараз возіць? — Збожжа!
195
У гарачцы жніўных дзён хто камбайну дапаможа, як не ён?
I вадзіцель зухавата паглядзеў на небакрай: — Хмарка, хмарка, пралятай!
Хмарка, не перашкаджай!
Трэба нам на элеватар звезці ў тэрмін ураджай...
I праўда. Толькі б залева не лінула. Толькі б град не пабіў збажыну. Бо тады ох як цяжка будзе сабраць з поля ўсё, што вырашчана...
Бягуць аўтамашыны з прычэпамі. Вязуць на элеватар збожжа. Ссыпаюць яго там і назад спяшаюцца. За новай порцыяй. А на элеватары збожжа правеюць, падсушаць і пакінуць на захаванне. Элеватар — гэта ж і ёсць вялізнае збожжасховішча. Адсюль жыта і пшаніцу адправяць на млыны, на мукамольныя заводы, камбінаты. Там іх змелюць на муку. А мука ўжо на хлебазаводы, у пякарні трапіць. I спякуць з яе хлеб. Самых розных гатункаў...
Думаю пра гэта і верш успамінаю. Свой уласны.
196
Дзякуй глебе, што кожнае зернетка сокам, нібы маці грудзямі, ўскарміла, ўспаіла.
Дзякуй сонцу, што ў небе хадзіла высока і сцяблам аддавала праменную сілу.
Дзякуй цёплым дажджам і лагоднай pace за жыты, што ўзраслі ў жыццядайнай красе. Дзякуй рупным рукам, што заўжды ў мазалях, без якіх каласам не звінець у палях!
Хораша пахне ў хлебнай краме. Асабліва калі толькітолькі свежыя боханы і булкі з пякарні прывязуць. Мне гэты пах навявае далёкіядалёкія ўспаміны...
Доўгі час наша Беларусь была падзелена на дзве часткі. Адна — Усходняя, другая — Заходняя — пасля грамадзянскай вайны засталася пад Польшчай. Але надышоў той дзень, калі абедзве часткі Беларусі аб'ядналіся. Як радавалася мая мама! Яна дваццаць гадоў не бачыла сваіх бацькоў. Жылі яны ў невялікім мястэчку Рубяжэвічы, па той бок граніцы. Радаваўся і я. Цяпер і ў мяне ёсць дзядуля і бабуля. Як у іншых. Татавы бацькі адразу
197
пасля рэвалюцыі памерлі. Ад голаду. У Петраградзе. Так тады Ленінград называўся.
Летам я з мамай паехаў у Рубяжэвічы.
Жылі бабуля з дзядулем на гразкай вясковай вуліцы. У скасавуранай ад часу хаціне. Пайшоў я аднойчы да іх. Яшчэ з двара чую незвычайна смачны хлебны дух. Значыцца, бабуля хлеб пячэ. А пра яе майстэрства ў гэтай справе мама мая не раз успамінала. Яшчэ тады, калі нас з яе бацькамі дзяржаўная граніца падзяляла і мы пра лёс іх нічога не ведалі.
Уваходжу ў хату. А тут заўсёды як у прыцемках, бо вокны маленькія, шыбкі не дужа празрыстыя. Агледзеўся. Аж праўда, бабуля пры печы завіхаецца. Бярэ з балеі акуратна выкладзены з цеста круглы і зусім яшчэ белы бохан. На шырокую драўляную лапату кладзе. У печ суне. А з печы так гарачынёю і патыхае. Як след напалена. Але не тое каб галавешкі, ніводнага вугольчыка не відаць. Под чысцютка вымецены і аерам усланы. На гэты аер і стаўляе бабуля будучыя боханы.
Вось бохан паружавеў ужо. Скарынка пачала ўтварацца. Тады бабуля зноў выцягвае яго на прыпечак. Мочыць рукі ў вадзе. Асцярожна абгладжвае мокрымі рукамі верхнюю скарынку. Зноў у печ суне...
А на стале, на льняным абрусе, красуюцца ўжо некалькі свежанькіх боханаў. Верхняя скарынка ў іх залацістая, з цёмнымі кропачкамі кмену. Ніжняя — белая, мучністая. Такі хлеб
198
сітным завецца ці сітніцай. Пякуць яго з жытняй мукі, прасеянай праз сіта.
Дзядуля глядзіць на мяне лагоднымі вачыма. Моўчкі адкройвае ад свежага бохана ладны акраец. Налівае малака са збанка ў кубачак. Паказвае мне: частуйся, унучак. I ўсё моўчкі, бо гаварыць ён не ўмее. Глуханямы. 3 маленства. А знакаў яго на пальцах я, на жаль, не разумею...
Бабуля таксама прысела каля дзеда. Абое сівенькія. А вочы пяшчотныяпяшчотныя...
Ніколі ў жыцці не еў я хлеба, смачнейшага за бабульчын. 3 ім хіба толькі той параўнацца мог, што нам у вайну на караблі давалі...
Тая вайна многіх людзей пабрала. He стала і маіх бабулі з дзядулем. Хто кажа, што фашысты расстралялі іх. Хто — што жыўцом у зямлю закапалі...
Шмат гадоў прамінула з тых часоў. Цяпер хлеба ў нас хапае. Прыходзь у магазін, выбірай, што больш да смаку. Чорны, амаль як зямля на палетку, вялікі круглы бохан «Нарачанскага». Так ён завецца таму, што некалі падобныя боханы выпякалі сяляне ў вёсках ля возера Нарач. Таксама чорны, але з карычневым адценнем — «Барадзінскі». Ён сваю назву ўзяў ад Барадзіна, што на Смаленшчыне. Крыху святлейшы — «Траецкі».
199
Ён нават з разынкамі бывае. А назва — ад Траецкай горкі ў Мінску. Далей — батоны, белыя булкі. А вось і здоба...
Выбар ёсць. Спажывай, што хочаш. Адно толькі нагадаць хачу:
Чорны, белы хлеб ці здобу еш, але не забывай быць удзячным хлебаробу, што вырошчваў ураджай!
ВЯРНІСЯ, ЛАСТАЎКА!..
АПАВЯДАННЕ
Ішоў першы ўрок геаграфіі. Самы першы ў Лёнікавым жыцці. На сцяне вісела вялізная карта свету. На стале стаяў на чорнай ножцы круглы, як мяч, глобус.
Лёнік ужо ведаў, што глобус — гэта маленькае ўвасабленне Зямлі. А карта паўшар'яў — нібыта партрэт яе з двух бакоў. Ведаў ён і пра тое, што без глобуса, без карты немагчымы ніякія падарожжы. Hi па сушы, ні па вадзе, ні нават па небе. Таму і карцела яму як хутчэй пазнаёміцца з гэтымі вернымі спадарожнікамі і памагатымі вялікіх мораплаўцаў і землеадкрывальнікаў.
Як чароўную казку, слухаў ён зараз расказ настаўніка.
Вось ужо Лёнік уяўляе сябе Хрыстафорам Калумбам. На капітанскім мосціку. Вакол бушуе бязмежны акіян. А цьмянае святло карабельнага ліхтара падае на карту, дзе вызначаны яшчэ не вывераны шлях у далёкую і такую прывабную Індыю. Ён зусім не
201
падазрае, што замест Індыі трапіць да берагоў неадкрытай дасюль Амерыкі...
Ды што там Калумб! Лёнік ужо не Лёнік, а Пятро Клімук. Неабсяжнае зорнае неба адкрывае перад адважным касманаўтам свае таямнічыя глыбіні...
Напэўна, і ўсім Лёнікавым аднакласнікам мроілася нешта падобнае. Нават Славік, самы непаседлівы і задзірлівы хлопчык у класе, не круціўся, як звычайна, за партай. I гэта — нягледзячы на тое, што акно было расчынена насцеж. Дарма што верасень. Сонейка ладнавата прыгравала з раніцы. На школьным двары яшчэ зелянела траўка. I лістота з бяроз яшчэ не асыпалася долу.
I раптам...
Нешта чорнабелае мільганула маланкай пад самай столлю. У адзін бок кінулася. У другі. Трапяткім клічнікам застыла ў процілеглым ад акна кутку. На роліку электраправодкі. Першы ўсхапіўся Славік.
— Ластаўка! — крыкнуў ён, імгненна апынуўшыся нагамі на парце.— Акно!..
Славік так і пабег бы проста па партах зачыняць акно. Але, сустрэўшыся вачыма з дакорлівым позіркам настаўніка, ціхенька споўз на сваё месца.
Сам настаўнік нават не варухнуўся. Толькі ўказка ў яго руцэ ледзь прыкметна ківалася з боку ў бок. I ўсе разумелі: сядзіце ціха, не варушыцеся...
Адчуўшы, што яму нічога не пагражае, чорны клічнік на белым роліку ажыў. I зноў
202
зрабіўся ластаўкай. Ластаўка нясмела шчабятнула. Раз. Яшчэ раз. Крутнула галоўкай. Пераляцела ў другі кут. На гэткі ж ролік. Агледзелася. Зноў — нічога страшнага. Павесялела. Праціўкала нешта накшталт «чыкірце, чыкірце». Пакруцілася. Перапырхнула на абажур электрычнай лямпачкі, што вісела над сталом настаўніка.
Больш як дваццаць пар дапытлівых вачэй глядзела на птушку. Дзе толькі звычайная гарэзлівасць падзелася! Дзеці сядзелі так ціха, што здавалася, не дыхалі.
Ластаўка зусім асмялела. Сарвалася з абажура. Зрабіла некалькі віражоў па класе. Закружыла над глобусам. I тут, запырхаўшы крыльцамі, як перад адтулінкай у родным гняздзечку, павісла на нейкі момант над глобусам. Лёніку здалося, што лапкі яе амаль кранаюцца гладкага бока маленькага двайніка зямлі. Якраз у тым месцы, дзе жаўцела Афрыка.
Пра Афрыку Лёнік таксама ведаў. Яна нагадвае па абрысах кабуру для пісталета, якую разам з каўбойскім поясам купіў яму некалі тата. I колерам такая ж.
He паспеў Лёнік падумаць пра ўсё гэта, як ластаўка, нібы зрабіўшы надзвычай важную справу, сіганула над самымі галовамі дзяцей. I — проста ў адчыненае акно. А там, за акном, на электрычных правадах ужо чакалі яе шматлікія сяброўкі і сябры. 3 гэткімі ж чорнымі спінкамі і белымі грудкамі. 3 гэткімі ж хвосцікамінажнічкамі.
203
Цяпер яны разам шуснулі з правадоў і ўсёй чарадой падаліся ў блакітнае неба.
I адразу ў класе загуло. Нехта сцвярджаў, што гэта ластаўка з таго самага гнязда, якое ўвесну меўся спароць Славік.
Славік тут жа зрабіў заяву, што ён толькі жартаваў, бо не мае звычкі крыўдзіць птушак...
Тут настаўнік узняў руку. Вочы ў яго былі лагодныя як ніколі.
— Малайцы вы ў мяне. He пакрыўдзілі птушку. Яна ж да нас развітацца прылятала. Чулі, як шчабятала? «Чакайце!.. Чакайце!..» A дарога ў яе далёкая... Ці вернецца з таго выраю да нас, на радзіму...
Лёнік не збіраўся нічога гаварыць. Проста само сабой у яго вырвалася:
— Вернецца! Абавязкова вернецца! Яна ж цяпер дарогу ведае!..
I ніхто не засмяяўся ў класе. Ніхто нават не ўсміхнуўся. Вельмі ж усім хацелася, каб маленькая птушка сапраўды вярнулася з вялікага падарожжа.
СВОЙ ЗАЯЦ У ЛЕСЕ
АПАВЯДАННЕ
Сярожава мама — артыстка. Звычайна, збіраючыся на выязны спектакль, яна адводзіць Сярожу да бабулі. Але на гэты раз бабуля была вельмі занятая, і мама вырашыла ўзяць хлопчыка з сабой.
Сярожа быў шчаслівы. Нарэшце ён даведаецца, што гэта за таямнічы выяздны спектакль, які так часта адбірае ў яго маму.
На самай справе нічога таямнічага не было.
Спачатку ехалі ў маленькім аўтобусе. У ім змясціліся не толькі ўсе артысты, але і вялікі магнітафон і баян у чорным футарале. Верхам на футарале сядзеў малады артыст, якога звалі Сашам.
— Трасе там, ззаду, — сказаў ён і перасеў на футарал.
— I нічога не трасе, — тут жа адгукнулася старэйшая з усіх прысутных артыстка Ксана Мікалаеўна. — Вадзіцель у нас цудоўны...
Па голасе Ксаны Мікалаеўны Сярожу здалося, што яна гаворыць не зусім шчыра. Проста падхвальвае вадзіцеля, каб той больш
205
акуратна вёў машыну. Бо якраз пайшоў ліпучы снег. «Дворнікі» ледзь паспявалі ачышчаць пярэдняе шкло. А колы то раптам коўзаліся з боку ў бок, то падскоквалі на выбоінах.
Вось і ўсё. Нічога цікавага. За ўсю дарогу.
Груза
КНІГІ ОНЛАЙН
