Афарыстычныя выслоўі беларускіх пісьменнікаў
Выдавец: Вышэйшая школа
Памер: 638с.
Мінск 2012
Нацыянальныя афарызмы даюць магчымасць вывучаць менталітэт, культуру, педагогіку пэўнага на-рода. Якімі з афарызмаў бачацца беларусы? Гэта -найперш людзі чулыя, спагадлівыя, з пачуццём улас-най годнасці: А вось чуласць, чалавечнасць / Ім дарога простлў вечнасць /Больш заўсё нам даражэй (Я. Колас. С.І. Ліаранцэвічу); А душа наша ўся са спагады (Я. Сіпакоў. Есць жа людзі...); Без дабрынімы не людзі, а голыя дрэвы (Г. Марчук. Голас і слова); Без чалавечнасці не будзе вечнасці (П. Панчанка. За вог-неннымі вякамі); I гонар свой не трэба нлм благога. / Ізвычай свой па-людску жыць з людзьмі. / Дабро сваё, не трэба нам чужога. /1 будзе ўсё, / Бо з працавітых мы (Л. Геніюш. Па-беларуску); Ведаем, жывём занадтл мала, / Каб напрыканцы не шкадавлць, / Што не ўсё, чым доля нас вітала, / 3 годнасцю мы ўмелі адвітаць (Н. Мацяш. Ведаем, жывём занадта мала...); Апынуся
Іа*
11
кллі сярод чорных влрон,-/ Я плмру, ды не буду пл-іхняму клрклць (Я. Янішчыц. Ты вучыла мяне сеяць жыта і лён...).
Беларусы патрыёты, прычым патрыятызм іх ад-метны. Мы не прывучаны класці руку на сэрца, калі чуем гімн сваёй краіны, мы не клянёмся прылюдна ў адданасці і любові сваёй Радзіме. Для нас родны кут гэта рай і пекла, гэта шчасце і гора, гэта жыццё і смерць: А мне ліой кут нлвечнл Меккл, / Ды іГллгофл рлзлм з тым. (П. Броўка. Мой кут нічым не адмысло-вы...); 0 Беллрусь! Ты сэрцл і душл, /Нутра зямлі бл-гаты клунлк (Я. Колас. Найдаражэйшы падарунак); Падчлс і пл чужых крлях журуся, / А хопіць і куточка Беллрусі, /Клбцэлы век свой дл яе ісці (Н. Мацяш. Шчэ не журуся я па харастве...); Скупая зямля млёй Белл-русі / He рлджллл рабоў і не мелл рлбоў (У Караткевіч. Буслы вучаць дзяцей); Без рлдзімы нлродл нямл, / Без нлродл нямл Рлдзімы (Р. Барадулін. Ураджай, неда-род...); Вечлрлмі нл чужыхузгорклх, /Дзе чужыя кеет-кі між трлвы, /Як нлм не хлпле родных зорлк /1 сллод-кіх ветрлў блрлвых (Г. Бураўкін. Вечарамі на чужых узгорках...); Відлць, /нямл блльчэй плкут, / Чым шкл-длвлць дл скону, / Што не вярнуццл ў млтчын кут, / Хоць познл, / ды з плклонлм... (С. Законнікаў. Баць-каўшчына).
Беларусы змагары, героі. Іх мужнасці, моцы духу, трывучасці трэба вучыцйа: Але Муж не тон, хто не знлў блтлгоў, / Я той, хто плд імі млўчлў (У. Карат-
12
ксвіч. Песня колаў); А нам стаяць, не гнуцца, як трысцё, / Бо лёс славян і лёс майго napoda / Нялёгкае і гордае жыццё (У. Караткевіч. Зямля дзядоў); Для смелых людзей няма бездарожжа (Я. Колас. На роста-нях); Хто мужны, хто смелы, хто дужы, / Хто цэлем працят залатьш, / Had тым неўладарныя сцюжы, /1 лёс неўладарны Had тым (У Жылка. Хто мужны, хто смелы, хто дужы... ); I перамог няма без паражзння, / Без неспакою цішы незнайсці (Н. Мацяш. Бабіна лета ў Белаазёрску); Гасподзь схіляецца da ўсіх, / Ды духам ніцых ён не чуе (Н. Мацяш. He чуе).
Як вядома, праца для нашага народа першаасно-ва жыцця. На Беларусі спрадвеку шанавалі добрых работнікаў, умельцаў і неадабральна ставіліся да гуль-таёў, нядбайнікаў. Пра гэта многія беларускія прыказ-кі, пра гэта і шматлікія афарыстычныя выслоўі айчын-ных пісьменнікаў: Без мазаля чалавека спрадвеку / He лічацьу нас, не завуць чалавекам (М. Рудкоўскі. Гасціну без чаркі...); Ad dapMaedcmea ўсяраспуста: /Нішто dyuiy не губіць так, / Як незаробленая луста, /Якою сыціцца лайдак (Н. Гілевіч. Родныя дзеці); Адзіна праца і ка-ханне / У жыцці апірышча і шчыт (Н. Мацяш. Паэма жніва); Аддзячыць поле табе, аддзячыць, / Аддасць га-рою калосны dap; / Яму вось толькі а()чуць іўбачыць, / Што ты не госць тут, a eacnadap!.. (А. Жамойцін. Аддзячыць поле табе...); Дзень, што пражыты без працы ахвярнай, / Знікне таксамаў шумлівасці марнай
13
(А. Зарыцкі. Дзень, што без дружбы й любові пражыты...).
Мудрыя, назіральныя, унікальныя знаўцы жыцця, беларусы перадаюць свсту свае высновы акрэслен-ні парады праз афарызмы: Ад здрадлівага сэрцам адыдзі, / Ад цыніка свой смутак уратоўвай, / Зайзд-рослівага шчодра не віні, / Жыві праўдзіва усяго і толькі... (В. Аколава. Непадсуднасць грахоў); Адны жабракі могуць праз усё жыццё толькі браць (М. Баг-дановіч. Забыты шлях); Але для ўсіх нязменны запа-вет /Не толькірод цябеў жыцціўзвышае, /Найперш ты сам узвысіць род павінен (С. Законнікаў. Кульміна-цыя); Алераз ты наважыў дзела, /Ідзі станоўча, роўна, смела, / Ідзі, назад не аглядайся /1 на другіх не пакла-дайся (Я. Колас. Новая зямля); Багаты духам той, хто дорыць многа, / Убогі хто не дорыць, а бярэ (А. Звонак. Дзіва); Балючай раны не дражні, /мудрым будзь, ды немудруйся (К. Кірэенка. Урок жыцця).
I, урэшце, у афарызмах акрэсліваецца крэда нашай нацыі: Быць людзьмі. / He толькі імі звацца (Л. Ге-ніюш. Мне патрэбны бор стары сасновы...).
Афарызм ствараецца ў пэўным часе, а сам ён паза-часавы, надчасавы: тое, што ў ім закладзена, прэтэндуе на вечнасць, бо ў афарызмах заключаны найвялікшыя агульначалавечыя каштоўнасці філасофія і мудрасць жыцця цэлага народа і асобнага чалавека, яго этычныя і эстэтычныя прынцыпы, духоўнасць, культура, трады-
14
цыі, якія падаюцйа як асноўныя жыццёвыя формулы, як дамінантныя вартасці. Так, духоўнасць народа, ма-ральныя якасці чалавека у наступных беларускіх афарызмах: Духоўнасць святая жывымі (В. Аколава. Пракурор і казіно); Ду«/д са споведзяў, а незпракляц-цяў (В. Аколава. Мальер на мінскай Камароўцы); Ау-шой злачынна немай быць, /Як свет турбот такі вя-лікі (Н. Мацяш. Вясна восемдзесят сёмага);4у«/о» не крыві, / Бо чалавечы век усё ж кароткі, /I водгуллем у кожнага ў крыві / Азвацца могуць прашчуры і продкі (С. Грахоўскі. Звяно); I кожнагаў свеце дарога / Вядзе дл апошняй вярсты, / Таму не шкадуй ні для кога / Сваёй дабраты (С. Грахоўскі. Змяркаецца рана ўво-сень); Калі ты камусьці хоць трошкі патрэбен, / Дык хочацца шчодра і радаснл жыць (С. Грахоўскі. Пры-знанне); Калі ты ўсё спазнаў па поўнай меры /1 не па-спеў душою ачарсцвець, / He бойся, што баліць часамі сэрца, /Яно ж таму і сэрца, каббалець (С. Грахоўскі. Сэрца); Аепш быць сляпым або бязногім, / Чым мець халодную думу (С. Грахоўскі. Хваляванне); Найцяжэй судзіць сябе самога, / Чым у другога плямінху знайсці (С. Грахоўскі. Няўцерпныя з сівымі валасамі); 0, боязь за другога чалавека!.. / Адна ты робіш чалавека з нас (Н. Мацяш. За соснамі мора.); Пакінь адну пасаду / Быць Чалавекам на зямлі (С. Грахоўскі. Хваляванне); Патрабуе чыстае сумленне /Быць неабходным хоць малым звяном / Паміж сваім і новым пакаленнем
15
(С. Грахоўскі. Звяно); Чалавек павінен чллавеку / Ра-дасці прыносіць кожны дзень (С. Грахоўскі. Нельга ні забыцца, ні адкласці).
Жыццё чалавека, цэлага народа, нацыі не пасіў-нае існаванне, а актыўны працэс, творчае гарэнне. Жыццё ужо само па сабе найвялікшы дар, які трэба берагчы, якім трэба даражыць. Менавіта гэтая думка у наступных афарыстычных выслоўях: Жыву, не тра-цячы нлдзей, /Бо веруу дабро людзей (С. Грахоўскі. Ко-леры жыцця); Жыццё заўжды іспыт нл мужнасць. / Яго ж не возьмеш напракат... (Н. Мацяш. На лёс ці варта наракаць?); Жыццё неаплатны і сплдчынны доўг (М. Танк. Жыццё...); Жыццё пражыць -/ He поле перайсці, / А трэбл і жыццё / Прайсці, як поле, /I хоць адным зярняткам узысці, / А бур’яном незлрасці ніколі (С. Грахоўскі. Жыццё пражыць); Жыццё то ўзвыш-ша, то правлл (Р. Баравікова. Назіранне); Чаллвек па-мірае, калі стрлчвле здольнасць /Здзіўляцца і захапляц-цл / Жыццём (М. Танк. Дрэвы паміраюць); Гэта -мудрая тайна Жыцця / Жыі(ь аддлна, / Да злбыцця (С. Грахоўскі. Тайна); Асіліць не млгу / Нл тройку з мінуслм / Адзін прлдмет Жыццё (М. Танк. Зайзд-расць); Длеццл толькі тым жывучасць, /Хто годныў муклх сцвердзіць сваё «я» (Н. Мацяш. Вярба).
Пачатак XX ст. часы станаўлення беларускай літаратуры, новай літаратурнай мовы, часы рэвалю-цыйныя, адраджэнскія: акрэслівалася, ацэньвалася
16
новае, пераацэньвалася у кантэксце эпохі знанае, учарашняе. Пісалася пра вечнае, пра тое, што хвалюе. Моўнае пытанне для беларусаў стала адным з самых важных. Таму нярэдкія ў нашай нацыянальнай афа-рыстыцы трапныя выслоўі пра родную мову: Думаць на свлёй роднай -мове народу не забароніш! (Я. Сіпакоў. Як птушкі ў лёце); Павага да роднай мовы заўсёды на-раджае павагу да ўсіх без выключэння вялікіх і ма-ленькіх моў свету (Я. Сіпакоў. Узятак з маўчання); Бацька, і маці, іродная мова, /узнятая к славе амаль з небыцця, / паэтаў натхнёным і велічным словам, / для беларусаў пытанне жыцця (Л. Геніюш. Як бацька ча-кае сыноў...).
Чытаем уЯдвігіна Ш.: «Роднаямова гэта кроў на-рода, пакуль жыве яна жыве народ» (Ядвігін Ш. «Хто чым можа хай дапаможа»). Прыгадалася вядомае, Багушэвічава: «Пазнаюць людзей ці па глворцы, ці па адзежы: хто якую носе; отож гаворка, язык і ёсць адзежа душы» (прадмова да зборніка «Дудка беларуская»).
Два пісьменнікі два ўразуменні значэння роднай мовы ў лёсе нацыі, два погляды на родную мову як сродак выяўлення духоўнага жыцця чалавека. У Яд-вігіна Ш. мова структура, цэласнасць, жывы ар-ганізм; як нельга ўявіць абяскроўленае жывое, так нельга ўявіць і нацыю, народ без мовы. Багушэвіч раскрывае іншы бок мовы: яна не толькі апазнавальны знак той ці іншай нацыі, яна адзенне (адзежа) душы.
17
Працяг і развіццё думкі Ядвігіна Ш. у яго радках з «Лістоўз дарогі»: «... мова — гэта душл нацыяналь-ная народа, калі ёсць такая душа, то ёсць і гаспадар яе -гэта сам народ, а як не гіне народ з нацыянальнай ду-шой, так не загіне беларускі народ!»
Бачанне ролі нацыянальнай мовы для беларусаў падкрэслівае і Алесь Гарун у вершы «Ты, мой брат, каго зваць беларусам»:
Дык шануй, Беларус, сваюмову -Гэты скарб нам на вечныя годы: За пашану радзімаму слову Ушануюць нас брацця-народы!
Для Сяргея Палуяна «мова форма нацыяналь-най асобнасці».
Як бачым, кожны пісьменнік па-свойму акрэслівае ролю мовы як найважнейшай адзнакі нацыі, этнасу. Яны пачынальнікі, стваральнікі нібы прарокі, прад-казвалі нялёгкі лёс нашай гаротніцы-мовы. Яны і сён-ня сваімі афарыстычнымі выслоўямі прасвятляюць вочы сляпым, падказваюць глухім, пераконваюць ня-вернікаў. У гэтым важнасць і вартасць афарыстычных выслоўяў пачынальнікаў нашай літаратуры.
Родная мова паняцце вечнае. I натуральна, што яно знайшло своеасаблівае выражэнне, адлюстраван-не ў афарыстычных выслоўях і ў творах беларускіх пісьменнікаў нашага складанага часу. Дарэчы, паняцце
КНІГІ ОНЛАЙН
