Афарыстычныя выслоўі беларускіх пісьменнікаў
Выдавец: Вышэйшая школа
Памер: 638с.
Мінск 2012
У навуковай літаратуры акрэслена: лфлрызмы -кароткія вобразныя выслоўі. А дзе мяжа гэтай ка-роткасці? I што трэба паставіць на першае месца пры вызначэнні афарыстычнасці / неафарыстычнасці выказанага думку ці колькасць слоў? Відаць, варта гаварыць пра малыя і вялікія афарыстычныя формы. Як пацвярджэнне сказанага прывядзём афарыстычны верш у прозеЯдвігіна Ш. «Раны»:
26
Бываюцьраны болыаыя іменшыя. Меншыя гояц-ца, і па іхзнаку няма. Болыйыя гояцца, але па іхзаста-юцца рубцы.
Гэтак на целе.
Бывлюць раны болыаыя і меншыя. Менійыя гояц-ца, па іх застаюцца рубцы. Большыя заўсёды крыва-вяцца.
Гэтак на сэрцы.
Бываюць раны большыя і меншыя. Меншыя -заўсёды крывавяцца. Болыаыя залечвае толькі ... смерць.
Гэтак на душы.
Кожная з трох частак вершаўспрымаеццаяк цэлас-ная. У іх аднолькавая колькасць сказаў чатыры, прычым чацвёрты Гэтлк на целе, Гэтак на сэрцы, Гэтак на душы своеасаблівы рэфрэн, які падводзіць вынік, ставячы кропку пасля трох папярэдніх. Адмет-ную форму, своеасаблівы рытм надае твору паўтор першага і апошняга сказаў. Гэтыя кальцавыя паўторы нібы адбіваюць такт, падкрэсліваючы асобую, сталую рытміка-меладычнасць, інтанацыйную напружанасць. 3 кожнай часткай нарастае дынамізм аўтарскай думкі, што, у прыватнасці, праяўляецца і ў сінтаксічнай ар-ганізацыі «Ран»: у першай частцы двапростыя і два складаназлучаныя сказы, у другой тры простыя і адзін бяззлучнікавы складаны, у трэцяй усе простыя.
27
I яшчэ адна дэталь: колькасць слоў у кожнай з частак адпаведна памяншаецца 22,17,15; чым больш чалаве-ку баліць, чым больш ён узрушаны, тым менш слоў.
Тры часткі, з якіх складаюцца «Раны», закон-чаныя празаічныя перыяды, што нагадваюць строфы вершаванага твора. Тэкст без параўнанняў, метафар, эпітэтаў (таго, што называюць вобразнымі сродкамі), аднак гаваркі, мудры, багаты на думкі і пачуцці.
Змест «Ран» глыбока філасофскі. Каб напісацьтак пра сваё, асабістае, трэба было зачэрпнуць з усеагуль-нага, з чужога, знайсці адпаведныя сродкі і спосабы, каб знітаваць у адно цэлае эмоцыю і глыбіню думкі. I хоць твор напісаны з канкрэтнай нагоды, ён успры-маецца як пэўнае абагульненне. У такім выпадку, дума-ецца, можна з поўным правам гаварыць пра нацыяналь-ны афарыстычны тэкст.
Паняцце афарыстычны тэкст у лінгвістычнай літаратуры акрэсліваецца неадназначна: як уласна афарызм кароткае, дасціпнае, арыгінальнае выслоўе, якое мае закончаны змест і дасканалую форму, і як тэкст, які ўключае афарызм ці з якога можна лёгка вылушчыць афарызм (афарызмы). Аднак такое разу-менне афарыстычнасці не заўсёды дакладнае і поўнае, бо ёсць цэлы шэраг мастацкіх тэкстаў, дзе на першы погляд няма ніводнага афарыстычнага выслоўя, хоць у творы і выражаецца глыбокая, па-філасофску абагуль-неная думка. Афарыстычнасць такога тэксту у самім
28
яго змесце, у сутнасці і грамадскай значнасці яго ас-ноўнай думкі.
Якія ж тэксты трэба лічыць афарыстычнымі? I што забяспечвае іх афарыстычнасць? Афарыстычны тэкст -гэта, найперш, сам афарызм як спецыфічны від тэксту (мікракантэкст, мікратэкст), у якім з надзвычайнай трапнасцю, вобразнасцю і лаканічнасцю акрэсліваец-ца сутнасць даволі складаных з’яў, падзей. Сярод іх афарыстычныя выслоўі шырока вядомыя, зразумелыя, аўтарства якіх ужо не звязваецца з канкрэтнымі твора-мі: Быць ці не быць-, Быццё вызначае свядомасць-, Усяму свой час; Пераможцаў не судзяць.
Гэта і аказіянальныя, індывідуальна-аўтарскія афа-рызмы, крыніца якіх мастацкія і публіцыстычныя творы: Кожны чалавек гэта цэлы свет (К. Чорны. Пошукі будучыні); Бо мы толькі тады дачакаемся дня, /Калі нас не здалее змаганне злякаць (М. Багдано-віч. Нашых дзедаў душылі абшары лясоў); Ад сябе са-мога не схавацца,/ Ад сябе самога неўцячэш (П. Пан-чанка. Вецер грукнуў форткаю); Дабрата гэта не толькі ад шчырасці, але і адусведамлення сілы, ад дзей-най веры, якая не прымае маны, спекуляцыі на дарагім паняцці ці слове (М. Стральцоў. Пры святле трывож-най плмяціў, Думкаходзіць, дзе захоча: /Ад зямлі да зор і сонца / Няма думкам забаронцы (Я. Колас. Сымон-музыка); Капцы жадаюць вечнага спакою, /Жывыя -працаваць, кахаЦь і пець (У. Караткевіч. Зямля дзя-
29
доў); Ад шчасця можна адкупіцца, / А смерць ніхто не падмануў (В. Вярба. Даўгі); Мне для роднае маці не грэшна / Падарыць салаўіны мой гай, / На далоні пад-смажыць яечню. /На далоні спячы каравай (А. Бялевіч. На далоні спяку каравай); Лашчыць і лечыць чалаве-чую душу часіна згоды ў прыродзе, але найлепшая згода для чалавека згода з самім сабою, са сваім сумленнем (М. Стральцоў. Разам з людзьмі); He помсціза крыўды, плаці лепш / дабром, -/He з кожнай маланкай сябруе / ігром (В. Аколава. Случарыны).
Гэта і асобныя афарыстычныя творы афарызмы-макракантэксты (макратэксты): Ты яшчэ толькі намёк на чалавека, / Калі ва ўсім спаздяешся на маці; / Ты яшчэ чвэрць чалавека, / Калі ва ўсім спадзяешся на дружбу; / Ты толькі паўчалавека, / Калі ваўсім спа-дзяешся налюбоў, /Ітолькі тады становішся Чалаве-кам, / Калі ўсе могуць спадзявацца / На цябе (М. Танк. Ты яшчэ толькі намёк на чалавека...). Iрадасць нія-кая радасць, а горыч, / Іпесня ніякая песня, а скарга, / I страва ніякая страва, а камень, /1 брага ніякая брага, а слёзы, / Ісонца ніякае сонца, а крыга, / Калі ты ча свецеўсім гэтым / He маеш з кім падзяліцца. (М. Танк. I радасць ніякая радасць, а горыч...).
Прыкладам такога афарыстычнага твора можа служыць верш П. Панчанкі «Той дзень прапаў...», дзе цэлыя строфы афарыстычныя: Той дзень прапаў і етрачлны навекі, / Калі ты не зрабіў таго, што мог, / Калі не паспрыяў ты члллвеку, /Няшчыры быў, зманіў,
30
не длплмог-, Той дзень, лічы, злвянуў пустлцветлм, / Кллі ты пяць хвілін плшклдлвлў, / Клб дзецям плкл-злць куточак свету, /I хлрлство людзей, і дрэў, і трлў; Той дзень збяднеў, зліняў нл сотню рлдуг /1, попелам плсыплны, сканаў, /Калі не плдзяліў з суседлм рлблсць / I болыа за дзеньузяў ты, чым лддлў.
Тэкст (ці ўрывак) набывае афарыстычнасць, г. зн. становіцца афарыстычным, у выніку яго афарызацыі. Пад лфлрызлцыяй канкрэтнага тэксту варта разумець працэс напаўнення яго надпадзейным, абагульненым, афарыстычным зместам з дапамогай адпаведных срод-каў мовы.
Можна вылучыць два асноўныя спосабы афарызацыі:
0 ужыванне афарызмаў, аўтарства якіх не на-лежыць таму, хто піша (гаворыць), а характар узнаўлення можа быць як масавы (афарыстычныя прыказкі, крылатыя выразы і іншыя ўстойлівыя выслоўі афарыстычнага тыпу), так і індывідуальны: Жыццё прлжыць He поле перлйсці, / А трзбл і жыццё / прлйсці, як поле, /1 хоць лдным / Зярнятклм узысці, / А бур’яном не злрлсці ніколі (С. Грахоўскі. Жыццё пражыць); Быццё вызнлчле свядомлсць кож-нлму, л ён, гэты «кожны» з тубыльцаў нлшлй пллне-ты, жыве ці жыў нл свеце, л знлчыццл, мле спрлву з тл-кон вяліклй штуклй, як слмо жыццё (К. Чорны. Люба Лук’янская); Вольнаму воля. Шллёнлму поле. Святому рлй. Шчлслівлму доля. Пчолцы кветка.
31
Салаўю май. Рыбе вада. A йіто падкідышу? (У Ліп-скі. Дай, божа, дзецям долю); Маўчанне / Ніколі не было /1 не будзе золатам: / Яно або / У шмат разоў даражэйійае, / Або нічога не вартае (М. Танк. Маў-чанне); Жыццё пражыць не поле перайсці... /Дыўсе і поле, і жыццё праходзяць (М. Рудкоўскі. Прызнанні);
0 выкарыстанне ў якасці аднаго з моўных сродкаў выражэння думкі таго, хто піша (гаворыць), выказван-няў вядомых вучоных, грамадскіх дзеячаў абагульне-най (генсралізуючай) семантыкі, або так званых уяіверсмьных афарыстычных выказванняў, але не ўзноў-леных, а створаных у маўленні, г. зн. аказіянальных: Як толькі Наталя пакахала Казіміра, яна не сказала яму пра сваю сям’ю. He сказала, па-першае, таму, што не хацела расказваць пра свой боль і абразу, пра тое, што нехта так злосна пакрыўдзіў яе. Ёй было брыдка гаварыць пра гэта. Гордасць таксама, мабыць, жа-ночае хараство. На тым жыцці яна паставіла крыжі не захацела ўспамінаць пра яго. Няхай лепйі Казімір думае, што так, як і ўсе, яна была шчаслівая і што гэта шчасце забрала вайна (Я. Скрыган. Наталя); Надломы не яму надломы, / пярун і гэта ж не яму... / I захаваць не проста звесткі, / а запавет нлўсе часы: / гпады выстойвлюць падлескі, / калі выстойваюць лясы! (А. Разанаў. Запавет); Д^«о з бяссмерцем/людзі ў добрай згодзе. / Яно заўжды трымаецца на тым / мы каласлміў гэп’ы свет прыходзім, / Каб сілу даць
32
зярнятам малабым (С. Законнікаў. Даўно з бяссмер-цем людзі ў добрай згодзе); Мыўжо не просім міласці ў прыробы, / Прырода моліць літасці у нас (С. Гра-хоўскі. Літасць). Як бачым, вядомае выказваннеЛ/iw не можам чакаць міласцей ad прыроды, узяць іху яе Hawa задача лягло ў аснову афарыстычнага тэксту вер-ша С. Грахоўскага «Літасць».
Часам афарызацыю паэтычнага тэксту забяспечва-юць апошнія, падагульняльныя радкі вершаванага твора ці асобнай яго страфы. У іх вынік асэнсаванага жыццёвага факта, з’явы, падзеі. Афарыстычным стано-віцца верш А. Разанава «Запавет» дзякуючы індыві-дуальна-аўтарскаму афарызму ...тады выстойваюць падлескі, калі выстойваюць лясы, афарыстычнасць якога стварае змест папярэдняга выказвання; назіра-еццаўзасмаўплыў: тэкст нараджае афарызм афарызм садзейнічае афарызацыі тэксту: Надломы неяму Had-ломы, /пярун і гэта неяму... /Уздымацца дрэву мала-douy, / мацнець / праз лета і зіму. /1 захаваць не прос-та звесткі, /а запавет наўсе часы: / тады выстойва-юць падлескі, / калі выстойваюць лясы.
Такое ўзнікненне афарызма адбываецца ў творах са скрытай афарыстычнасцю: нараджаецца афарызм, які без кантэксту не ўспрымаецца, у сваю чаргу «легалізу-ецца» афарыстычнасць тэксту: Патрэбен чалавеку чалавек, / Што прыйдзе у бядзе на дапамогу, / Што пракладзе надзейную дарогу / Had стромамі і Had вірамі
Зак. 2961
33
рэк, / Што стане часткай сэрца і сумлення, / Што прыйдзе, як высокае натхненне, / I цеплыню і ласку прынясе (С. Грахоўскі. Патрэбен чалавеку чалавек); Але пакуль жывецца, будзем жыць, / Задумваць не нл дзень, а на стагодУі; / Каханнем, хоць і познім, дл-ражыць/Пры ветрлнай і сонечнай пагодзе, /Іўсё, што набалела, рлсказаць, /Нічога не забыцца, не адкласці, / Сустрэчнаму дарогу паказаць, / А час надыдзе на хаду упасці (С. Грахоўскі. Ты, мабыць, добра ведасш сама...); У кроплі крыві акіяны няшчасця, / У кроплі віна радасць песні бруіцца, / У кроплі дажджуўсе вясёлкі мігцяцца, / У кожнлй дзіцячай слязе вобраз маці (М. Танк. У кроплі).
КНІГІ ОНЛАЙН
