Афарыстычныя выслоўі беларускіх пісьменнікаў
Выдавец: Вышэйшая школа
Памер: 638с.
Мінск 2012
18
родная мова асацыятыўна становіцца поруч з паняц-цямі Радзіма, бацька і мацг. Бацька, і маці, і родная мова, /узнятая к славе амаль з небыцця / пазтаў на-тхнёным і велічным словам, / для беларусаў пытанне жыцця (Л. Геніюш. Як бацька чакае сыноў...); Долі інакшай не трэба зямной, / Сэрца лагоднее ад суцяшэн-ня: / Родная мова ступала за мной / Ад калыханкі / Да галашэння (Р. Барадулін. Долі інакшай не трэба зям-ной...); Страціў слова, страціў спадчыннае слова / Штосьці страціў у душы абавязкова (Н. Гілевіч. Стра-ціў слова, страціў спадчыннае слова...); Кожны народ мае хаця б адзін геніяльны твор, і гэты твор мова (А. Разанаў. Сёе-тое пра карані і пра ісціну)■, Культура нацыі без культуры роднай мовы нонсенс, бяссэнсіца (Н. Гілевіч. Між былым і наступным); Пакуль паэты будуць пець / He быць Радзіме безыменнай, / Зямлі баць-коў не анямець! (Н. Гілевіч. Спявайце, юныя паэты!); Душа становіцца безабароннай / Душа без голасу зямлі сваёй (А. Разанаў. Размова з планавіком); Родны край і праз вякі пазнаю / Па песні матчынай (Н. Гі-левіч. Я за прагрэс).
Радзіма, родная зямля, бацькаўшчына адзін з ас-ноўных матываў творчасці кожнага пісьменніка. У афа-рызмах, прысвечаных роднаму краю, асэнсаванне ролі Айчыны ў жыцці чалавека і месца чалавека ў ёй: Жыві, шукай, усёрабі як след, /Кабна Радзіме твой свя-ціўся след (С. Грахоўскі. He здавайся, неўпадзіў адчай);
19
Дзе пахавана твая маці, там і радзіма (Г. Марчук. Голас і слова. Афарызмы); Нам край належыць, пакуль ззяюць зоры (А. Александровіч. Цені на сонцы); Толькі страціўшы Радзіму, /Будзеш, як камень, / Сляпы і глухі (М.Танк. Аслепшы); Мы за цябе яшчэ не паміралі, / Мы для цябе, Радзіма, будзем жыць (В. Вярба. Я не глытала па акопах дыму); Зямля зялё'ная бярыце / Для жыцця, і працы, і для млр (П. Панчанка. He лю-блю я..ў\Хоць незабылі бсейбітавы дзеці, /Што сілаў сіле роінае зямлі (С. Грахоўскі. Зямля); Карцінам трэ-ба, як ілюдзям, /Жыць на сваёй святой зямлі (П. Пан-чанка. Амерыканскія музеі).
Неаддзельная ад радзімы маці, якая дае жыццё, вучыць мудрасці яго пазнання. Яна крыніца ўсяго святога, аснова духоўнага і маральнага існавання чала-века. Афарызмы пра маці ёмкія, лаканічныя, але глы-бока філасофскія: Голас незнаёмага можа здзівіць, / Голас друга на хвіліну спыніць, /Голаслюбай сагрэць сонцам лета, / Голас маці — вярнуць з таго свету (М. Танк. ТохлбўМаламаці-мылюбім, /Рэдка ласку ёй дорым (П. Панчанка. Маці); Маці адзінае вышэйшае імя (С. Грахоўскі. Высокае мляр, А доляўсіхматак та-кая / Дарогам сыноў аддаваць (А. Пысін. Дарога); Мне слова матчына неў лішлк... / Бязроднасць гневіць камяні (В. Аколава. Уваскрэслы агонь); Калі бмы ма-так нехавалі, / Слёзы бне патрэбны нам былі (А. Пысін. He пялёсткі ганак усцілаюць); Жаночае capita робіцца
20
вялікім, як свет, калі яно чуе боль знявечанага дзіцяці (К. Чорны. Пошукі будучыні); Бацькоўская хата без млці / Што грудзг жывыя без сэрца (М. Рудкоўскі. Дом без маці).
Афарызмы існавалі, існуюць і, бясспрэчна, будуць існаваць заўсёды. Гэта тлумачыцца філасафічнасцю, універсальнасцю, арыгінальнасцю такіх моўных фор-мул. Што да колькаснага паказчыка, то можна адзначыць, што найбольшая колькасць афарызмаў прыпадае на пераломныя гістарычныя часы, адсюль вынікае і іх тэматыка. Яны, нібы медыятары, звязва-юць учарашняе і сённяшняе, высвечваюць заўтрашняе.
У навуковай літаратуры для абазначэнне афа-рыстычных адзінак паралельна выкарыстоўваюцца два тэрміны афарызм і афарыстычнае выслоўе. Пад афарызмам разумеюць выказванне, якое перадае ла-гічна закончаную думку (суджэнне) жыццёвае на-зіранне, заклік, разважанне, параду, выражаную ў яс-кравай, трапнай, лаканічнай форме. Да прыкладу: He можа звонкі салавей / свістаць па воўчых нотах; I гонар свой не трэба нам благога. /Ізвычай свой па-людску жыць з людзьмі; Кабз гнёздаў нам не пеўнікі на плот, / а горда арляняты выляталі! (Л. Геніюш): Мэта жыцця захаваць жыццё! (Н. Арсеннева); Што ёсць Суды / Багі не вінаваты-, Мы на Зямлі па-рознаму святыя-, Радзіма ж, ты сёння і потым, / на заўтрае і на святое! (В. Аколава); Быць шыпшынаю
21
шыпшыне, / Пакуль зямлі трымаецца карэннем; Гас-подзь схіляецца да ўсіх, / Ды духам ніцых ён не чуе; Блізкай дзе няма душы, / Пустыня (Н. Мацяш); Ілядзіце зверху ўніз на травы / Ці на ваду, / He на лю-дзей (П. Панчанка); Для нас / стварыла нас прыроба, / Кабцераз нас / спазнаць сябе (У Някляеў).
Афлрыстычнае выслоўе акрэсліваецца як глыбо-кая па змесце думка, выказаная невялікай колькасцю слоў, і фактычна выступае як агульная назва для ўсіх відаў трапных выказванняў, якія: па-першае, нясуць глыбокую, жыццёва важную, лагічна закончаную дум-ку-суджэнне; па-другое, перадаюць яе лаканічна, выразна, трапна; па-трэцяе, уваходзяць у ідыяматыку мовы (разам з лексікай і фразеалогіяй) і таму без змен узнаўляюцца ў маўленні як гатовыя адзінкі. Сюды, та-кім чынам, адносяць афарызмы, крылатыя словы ў форме сказаў. Аўтары выдання ўжываюць тэрмін «афарыстычнас выслоўе» як выказванне з найбольш поўным і абагульненым афарыстычным зместам.
Афарызм уключае ў сябс нібы два планы: гэтал^-рае выслоўе план зместу, выказанае ў трапнай, ла-канічнай форме, план выражэння. Абодва планы зна-ходзяццаў цесным адзінстве. Як правіла, афарызмы не перасыпаны вобразнымі сродкамі, небагатыя на эпітэты і метафары, яны не ўражваюць сваім моўным багаццем. Здавалася б, парадаксальная рэч: афарызмы кідаюцца ў вочы, пранікаюць у розум, западаюць у душу, а не з’яўляюцца ў моўным плане яркімі выслоўя-
22
мі. Значыць, іх «незвычайнасць» заснавана на своеаса-блівым, надзвычай глыбокім змесце.
Даследчыкі класіфікуюць афарызмы на моўныя і маўленчыя. Да першых адносяць тыя, якія рэгулярна ўзнаўляюцца і зразумелыя без тэксту літаратурнага твора (і аўтара), адкуль яны ўзятыя. Маўленчыя афарызмы, як правіла, індывідуальна-аўтарскія, во-бразнасць, афарыстычнасць іх выяўляецца непасрэдна з кантэксту, са змссту самога літаратурнага твора. Так, афарызм Друг/ баран ні «бз», ні «мя», алюбіць гуч-нае імя з байкі К. Крапівы »Дыпламаваны баран» зразумелы і без зместу твора, бо афарыстычнасць яго вынікае са значэння яго кампанентаў: фразеалагізма ні «бэ», ні «мя» неадукаваны, непісьменны’, лексем другі ‘нейкі, невядомы’, баран перан. ‘неразумны, дурны’. Змест афарыстычных Купалавых радкоў He шукай ты шчасця, долі/На чужым, далёкім полі... /He шукай сабе, мой братку, з ветрам Бацькаўшчыну-мат-ку ў поўнай меры зразумелы толькі пасля прачытання верша «Не шукай...», у якім паэт выказвае любоў, вернасць і адданасць роднай Беларусі адзінай і не-паўторнай сваёй Радзіме.
Важныя ў гэтым кантэксце і структура, і кам-пазіцыя афарызмаў. Як вядома, афарызмы падобныя да такіх выслоўяў, як прыказкі, прымаўкі. Калі параў-наць структуру і кампазіцыю гэтых дзвюх груп вы-слоўяў, то прыйдзем да наступнага вываду: большасць
23
прыказак і прымавак укладваецца ў пэўныя мадэлі -гэта, як правіла, розныя тыпы складаных сказаў, простыя сказы (аднасастаўныя і двухсастаўныя, поў-ныя і няпоўныя, ускладненыя і няўскладненыя, раз-вітыя і неразвітыя), але гэта заўсёды сказы. Прыказкі (прымаўкі) адзінкі мовы, яны ўзнаўляльныя і зразу-мелыя без кантэксту. He заўсёды так у афарызмах. Большасць з іх таксама аднасказавыя'адзінкі:
0 простыя сказы: А верш адпачынку че просіць (П. Панчанка. 3 нас многія прагнуць...); Без крылаў песні не ўзляцець высока (А. Звонак. Без крылаў песні не ўзляцець высока...); Воля сонеііку раўня (Я. Купала. Песні вольнага чалавека); Аа дрэў не вярнуццл лістклм лЗлрвлным (Р. Баравікова. Пасля вяртання на ра-хзіму); Длрлвлць не для кожнлгл гонлр... (В. Аколава. Уваскрэслы агонь); Укожным зерні новы коллс / Вясны члкае (С. Грахоўскі. Зерне);
0 складаназлучаныя сказы: Злру нельгл спыніць, a за шчлсце можнл змлгаццл (I. Дуброўскі. Скасаваны агрэх); Беражы і ахоўвай / Заллтыя прлвы / Нлшлй роднле мовы, /1ты вечнлжывы... (М. Лужанін. Пра-водзіны); Ад шчлсця можнл лдкупіццл, / А смерць ні-хто не падмануў (В. Вярба. Даўгі); Дабро мы можам лцлніць слмі, а зло члсцей заўсёацэньвлюць нл нлшым гор-кім вопыце другія (Г. Марчук. Голас і слова. Афарызмы);
0 складаназалежныя сказы: Каб/асклзалі ўсё мл-гілы, / Слёз нехапіла 6на зямлі (С. Грахоўскі. Каб рас-
24
казалі...); Што чакае за крутой гарой / Высветліцца толькі на вяршыні (Н. Мацяш. Паэма жніва); Відаць, там шчасце не канчаецца, / Дзе ёсць прычыны для трывог (А. Пысін. Балота патушыла аганькі); Высокі сэнс жыцця і шчасця, / Калі жывеій ты для людзей (А. Бялевіч. Аддам я радасць...);
0 складаныя бяззлучнікавыя сказы: Веру мусім прымаць напавер, /Вера трымаецца на даверы (С. Баг-данкевіч. Вера); Ісціна нагадвае яшчарку: яна хаваецца ад даследчыка, пакідаючы яму свае аўтографы хвас-ты (А. Разанаў. Сёе-тое пра карані і пра ісціну); Вер часу: глупства мудрых не скасіла, / Са сцежкі яснай зай-здрасць не звяла... (А. Звонак. Без крылаў песні не ўзляцець высока...);
0 складаныя камбінаваныя канструкцыі: Жывём наіўнасцю святой, / Наступным днём, а светлы той, / Калі табе прысніцца мама (Р. Барадулін. Трыпутнік); Гонар як горан: ён асвятляе, і грэе чалавека, і дапама-гае яму захаваць яго сапраўднае аблічча, яго чалавечы ранг... але тады, кллі чалавек, як Богу, дазваляе гонару ўгрунтавацца ў нораў і розум і, як Бога, слухаецца яго, гонар «іграе» на чалавеку і «прайграе» яго (А. Раза-наў. Гонар); Грамадства, якое кідае каменне ў сваіх паэтаў, хворае, яго трэба неадкладна лячыць (Я. Сі-пакоў. Узятак з маўчання); Дарэмна ловіце вы ў сетку матылька, /Каблепей крылыразглядзець;/Ударыўшы,
25
плмне іх сець,/ I яркі пыл слтрэ няспрытная рукл (М. Багдановіч. Крытыку).
Аднак нярэдка можна сустрэць сярод афарызмаў і даволі разгорнутыя структуры звышфразавыя адзін-ствы, перыяды і нават цэлыя тэксты: Дарма прл песню пытлццл ў глухогл, / Длрмл пра сонцл пытлццл ў сляпогл, / Прл слодыч жыцця нл зямлі ў нежывогл / I прлўды шукацьу таго, хто нічога / Ані сцяблінкі, ні дрэўцл ліллогл -/He плслдзіў за свой век (М. Танк. Дар-ма пра песню пытацца ў глухога...); I рлдлсць ніякая рлдлсць, а горыч, /1 песня ніякля песня, а склргл, / I страва ніякля стрлвл, а камень, /1 брлглніякая брага, а слёзы, /I сонцл ніякае сонца, а крыгл, / Калі ты на свеце ўсім гэтым / He млеш з кім плдзяліццл (М. Танк. I радасць ніякая радасць, а горыч...); Нл-род не зборышчл, не гурт... / Кллі ён слм сябе ўсвя-доміў, / Свлю гісторыю, свой лёс, / Свле прлвы вл ўллсным доме, -/ Тлды нлрод, тлды ён ёсць (Н. Гі-левіч. Родныя дзеці).
КНІГІ ОНЛАЙН
