Афарыстычныя выслоўі беларускіх пісьменнікаў
Выдавец: Вышэйшая школа
Памер: 638с.
Мінск 2012
У некаторых выпадках кантэкст нагадвае аксюма-ран, алагічнасць якога становіцца лагічнай у афарыз-ме. Так у творы М. Багдановіча «Апокрыф»: Аобра быць коласам; але шчаслівы той, каму дадзена быць васільком (колас хлеб, жыта, жыццё; васілёк пуста-зелле ў жыце). Бо нашто каласы, калі няма влсіль-коў? (Навошта матэрыяльнае, будзённае, калі няма духоўнага, высокага, значыць, няма чалавека.)
Аднак ёсйь тэксты, афарызацыя якіх ідзе іншым шляхам. Яна скрытая, схаваная. Як ілюстрацыю пры-гадаем верш у прозс «Васількі» аднаго з пачына-льнікаў беларускай літаратуры Ядвігіна Ш.:
Васількі закрасавалі... He, не закрасавллі.
Азе ім цяпер красаваць?Холад. Зіма. Снег.
34
He закрасавалі васількі; гэта толькі перад вачамі маімі міганулі яны. Нават не перад вачамі, а так недзе не то ў думках, не то ў душы ці сэрцы? He ведаю дзе. Міганулі васількі: васількі ў жыце... неба, як васількі... як васількі, вочкі... міганулі васількі і... счэзлі!..
У крме нашага жыцця мы любім, як красуюць васількі...
А калі паблекнуць васількі, паблекне неба, паблекне на душы, а на сэрцы ляжа холад; калі зямлю пакрые снег, а на тваю галаву быццам сыпне шоран; калі маеш штодзённы цёмны, горкі хлеб, тады толькі ўспом-ніш, што гэта ад васількоў, ад іх красы, бо... адкраса-валі васількі...
Паспрабуем прааналізаваць гэты тэкст, каб зразу-мець, чаму ён успрымаецца як афарыстычны, адчуць і ўсвядоміць яго глыбокі, абагульняльны змест, «прачы-таць» яго падтэкст. Ядвігін Ш. разважае пра сутнасць і значэнне прыгожага ў жыцці чалавека. Пісьменнік-філосаф увесь час нібы сумняваецца ў праўдзівасці ска-занага, нібы спрачаецца з невядомым субяседнікам. Адсюль у пісьменніцкіх развагах пытальная інтана-цыя, недаказанасць.
Сімвалам прыгажосйі Ядвігін Ш. аб’яўляе васілёк. што так натуральна для беларуса і, у рэшце рэшт, для сапраўднага беларускага пісьменніка (нагадаем афа-рыстычныя радкі з верша М. Багдановіча «Слуцкія ткачыхі»: Iтчэ, забыўшыся, рука, / Злміж персідскага узору, / Нвяток радзімы васілька, дзе васілёк сімвал
35
роднага краю, Беларусі). У разуменні пісьменніка сапраўдная прыгажосць не заўсёды хаваецца за кідкай знешнасцю. Таму яе цяжка ўбачыць, яна амаль няўлоў-ная (Міганулі васількі... Міганулі недзе: не тоў думках, не тоў душы ці сэрцы?\
Але прыгажосць усюды: на зямлі (васільхі ў жыце), у яе насельнікаў (як васількі, вочкі), на небе (неба, як васількі). Параўнанне як влсількі нешта значна большае, чым звычайнае параўнанне. Су-пастаўленне, параўнанне тут якраз адыходзіць на дальні план, раствараецца ў глыбіні аўтарскай думкі і адначасова становіцца яе выразнікам, яе матэры-яльным сімвалам. Пра значнае, вялікае, абстрактнае разважаць складаней, чым пра нсшта канкрэтнае. Больш эмоцый, чым логікі. Аўтар не навязвае свайго пункту погляду, не лічыць свас знаходкі-адкрыцці ісці-най у апошняй інстанцыі. Ен сам шукае, разважае, нібы просячы парады ў чытачоў. Гэта ў першай страфе верша.
У другой частцы «Васількоў» пісьменнік спрабуе апавядайь пра значэнне прыгожага ў жыцці кожнага чалавека, пра тое, што такое ўразуменне і асэнсаванне прыходзіць амаль у самым канйы жыцця (А калі па-блекнуць васількі, паблекне неба, паблекне на душы, а на сэрцы ляжа холад... бо... адкрасавалі васількі).
Што ж такое, паводле Ядвігіна Ш., прыгожае для чалавека? Гэта духоўнасць, яго духоўны хлеб, які ро-
36
біць чалавека Чалавекам. I зусім не выпадковым ба-чыцца, што васількі ў творы пісьменніка не цвітуць, a красуюць (параўн. красуе жыта; жыта хлеб; хлеб -жыццё).
Што ж пасадзейнічала афарызацыі «Васількоў» Ядвігіна Ш.? Гэта, як бачым, і тэма, і моўная арганіза-цыя тэксту, і форма, і стыль аўтара, які без пераболь-шання можна назваць афарыстычным.
Гэта, аднак, не ўніверсальныя сродкі і спосабы, прычыны і аргументы афарызацыі тэкстаў. У кожным канкрэтным выпадку яны свае, адметныя, непаўторныя.
У беларускай літаратуры ёсць пісьменнікі, стылю якіх уласціва афарыстычнасць, якія валодаюць афарыстычным стылем пісьма. Гэты аспект патрабуе і ўвагі, і спецыяльнага даследавання.
Арганічна ўліваючыся ў сусветную афарыстыку, бе-ларускія афарыстычныя выслоўі даюць магчымасць убачыць асаблівасці менталітэту, культуры нацыі. I ў той жа час яны выслоўі з’яўляюцца ўніверсальнымі, прыдатнымі, прыгоднымі для ўсіх, хто мае душу, хто шануе думку і слова, хто верыць у мудрасць людзей.
«КОЖНЫ ЧАЛАВЕК ГЭТА ЦЭЛЫ СВЕТ»
Чалавек, яго існасць, вартасць, значнасць; месца на зямлі
Адным ляцець высокл, ходлм крэсным / Плўзці дру-гім, хто розумлм лглух (А. Звонак. Фэст).
Адны трымаюць нос высокл, / Другія ў дол спускл-юць вока (Я. Колас. Новая зямля).
Адных прывозілі тлксісты, /Другіх прыносілі буслы (А. Пісьмянкоў. Амаль жарт).
Ад сябе самога не схлвлццл, / Ад сябе слмогл не ўцячэш (П. Панчанка. Вецер грукнуў форткаю).
А ў клндыдлтлх ніколі нястлчы не бывае на свеце (Я. Колас. Дрыгва).
Балючл ведлць, які ты багаты, каліўсе толькі і перл-конвлюць цябе, што ты слмы бебны нл зямлі! (Я. Сіпа-коў. Яма).
Блюся тых, / што прытліліся, /Блюся тых, /якіх нерлспазнлць (А. Сербантовіч. Як існавала...).
Без млзлля члллвека спрлдвеку / He лічлць у нлс, не злвуць члллвеклм (М. Рудкоўскі. Гасціну без чаркі...)-
Біягрлфія гісторыя чаллвека (М. Танк. Лісткі ка-лендара).
Бо трэбл ведлць, хто і дзе ты (Я. Колас. Новая зямля).
Бо чаллвек высокля плслда (Я. Крупенька. Вянок братэрства).
38
Бываюць жа такія людзі, што, сустрэўшыся неча-кана, надоўга ў дуійы пакідаюць свой след (Я. Скрыган. Слепата).
Была б свіння, алужа будзе (У. Корбан. Марак).
Быць чалавекам свайго часу трэба, дакладней ка-жучы, нельга не быць. Але ж як гэта важна быць яіачэ і над часам, быць тым, хто бачыць далей напе-рад, вышэй -у агульначалавечае (Я. Брыль. Вячэрняе).
Быць чалавекам цяжкае прызванне, / не ўсім, не кожнаму ўтрымаць яго (Т. Бондар. Быць чалавекам -цяжкае прызванне...).
Бязбожна блытаюць дзве розныя рэчы: вартасць з папулярнасцю, забываючы пра тое, што апойіняя складаецца з элементаў ужо ўцэненых, страціўіаых сваю арыгінальнасць (М. Танк. Лісткі календара). Вада і агонь, якія пярэчаць адно аднаму, мірацца нл чалавеку: і вада ачыіачае яго, і агонь таксама (А. Раза-наў. Паляванне ў райскай даліне).
' Вечназялёнага дрэва жыцця /Плод самы спелы і мудры садоўнік / Ты, чалавек! (С. Законнікаў. Дрэва жыцця).
Вялікамуўласціва не спяшацца (Я. Брыль. 3 людзь-мі і сам-насам).
Вялікая гэта справа чллавечая адкрытасць, праўдзівая споведзь без грама разліку, жадання падаць сябе лепшым, чым ёсць на самай cnpaee (В. Быкаў. Кар’ер).
39
Гадуе лічбы бег матораў, шын... /Мы іхрабы, палон-нікі, прыслуга... / Каб нас сейсмограф вартасці праслу-хаў / У нашых душах нешта ад машын (А. Кама-роўскі. Жалезны век).
Геній адрозніваецца ад простага смяротнага тым, штоўяго няма геніяльных запатрабаванняў і прэтэн-зій (Г. Марчук. Голас і слова).
Геній не толькі стварае, умее ствараць, геній умее ўбачыць, умее пачуць тое, што ёсць на свеце, у прыро-дзе, у людзях, налюдзях (Ф. Янкоўскі. 3 нялёгкіх дарог).
Ілыбакадумныя на фота, /Пустапарожнія ў жыцці (П. Броўка. За вас мы рады, маладыя...).
Голы, босы, адны косці, а бутэлькі гне (Я. Колас. Пі-саравы імяніны).
Гэта вялікая справа паставіць чалавека на сваё месца (К. Крапіва. Што мне рупіць).
Гэта страшна адчуць сябе сярод мноства людзей чужым, адзінокім (Я. Брыль. Свае старонкі).
Гэта страшна / Застацца патухлым вулканам, / Бачыцьусёз вышыні/Імаўчаць (М. Арочка. Карадаг). Даецца толькі тым жывучасць,/ Хто годны ў муках сцвердзіць сваё «я» (Н. Мацяш. Вярба).
Дарэмнля спроба у культ вазвядзенне пасрэднай асобы (В. Жуковіч. Яскравыя штрыхі).
Да таго, хто забіваеў палёце ластаўку, з асцярогай падыходзяць і просты чалавек, і прззідэнт (Г. Марчук. Голас і слова).
40
Дблючырлзлм з веклм / Абэлектронным цудзе, / Памятлй / члллвеклм / Ніхто за цябе не будзе (П. Макаль. На спадарожнікаў побыту...).
Думлй слмлстойнл, члллвек! (В. Жуковіч. На жа-лобным мітынгу).
Думлць, што ён самы разумны, можа толькі слмы дурны чалавек (Я. Сіпакоў. Наталенне смагі).
Дурань дурнем, але нлвлт ён не кажа пра свле зл-ганы (Г. Марчук. Голас і слова).
Дурлнь тлму і блішчыць здллёк, што знаходзіцца не нл свлім месцы (К. Крапіва. Што мне рупіць).
Ды ён жа двойчы хлмелеон! / Тлм, дзе лвечкі, у шкуры лвечай. / Тлм, дзе члллвекі, -у члллвечлй (А. Вяр-цінскі. Пра воўка памоўка...).
Ды нл зямлі ўсё ж ёсць лднл істотл, / Ад якой усе неплмыслоты: / Слм нл сябе палюе чаллвек... (Я. Сіпа-коў. Што з табой, свеце мой любы...).
Ды рыблкі неўсе лднлкі / Свлеў іх густы і адзнлкі (Я. Колас. Новая зямля).
Дыўжо гэтакі род чллавечы, / Што, не хочучы боль свой забыць, /Ен члмусьціусё, што не вечнл, /Будзе веч-нлй любоўю любіць (А. Сербантовіч. He за год, не за дзень за імгненне...).
Злбыты глсплбар нязвлны госць (Л. Рублеўская. Мяне шпурляюць хвалі...).
Злпалілі свечку, а влкол сляпыя (Н. Гальпяровіч. За-палілі свечку, а вакол сляпыя...).
2а Зак. 2961
41
Заўжды дурань лічыць дурнем / Іншых, толькі не сябе... (П. Панчанка. Паэмамайго лесу).
Здараеццл, што раптам адчуеш сябе пагарэльцам і ў жыцці, і ў літаратуры: маўляў, нічога ў цябе няма -ні хаты, ні двара, і ўсё, выключна ўсё трэба пачынаць спачатку... (Я. Сіпакоў. Як птушкі ў лёце).
3 нас кожны ўсё жыццё паэму піша/На скрыжаван-нях сцежак і дарог. (С. Грахоўскі. Дарогі).
Значная чалавечая асоба звычайна не крычыць пра сябе на ўсіх скрыжаваннях. Сціпласць для яе часта неўсвядомлены спосаб абароны сваёй значнасці, боязь раўнадушнай людской цікавасці, помслівай зайздрасці і непавагі (М. Стральцоў. I песняй).
I носам, ізрокам кармун (Я. Колас. Адплата).
I светлл нам, калі мы свецім, /1 горка ад заган сваіх (3. Дудзюк Як мы жывём...).
I толькі той, хто будзе многа любіць і многа ведаць, зможа зрабіць нямала (Я. Брыль. 3 людзьмі і сам-насам).
I ў чалавека раны зарастуць, / Але рубцы навечна застануцца (Ю. Свірка. У партызанскім лагеры).
Ія як дрэваў маладой абнове: / Ілыбей карэнне я вышэйрасту (Я. Крупенька. Вянок братэрства).
Каб не ерэтык Галілей, Зямля наша да гэтага часу стаяла б на трох кітах. He было бМагелана не было біАмерыкі (А. Макаёнак. Зацюканы апостал).
КНІГІ ОНЛАЙН
