Беларусізацыя. 1920-я гады
Дакументы і матэрыялы.
Уладзімір Коршук, Расціслаў Платонаў, Іван Раманоўскі, Яўгенія Фалей
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 270с.
Мінск 2001
гавдаль, Белжылсаюз) слаба валодаюць беларускай моваю. а таксама і тое, пгго яіпчэ жывуць русіфікатарскія тэндэнцыі ў некаторых супрацоўнікаў, асабліва ў спецыялістаў, якія неахвотна вывучаюць беларускую мову.
6. Абслугоўванне [працы сярод] нацыянальных меншасцей апаратам цэнтральных устаноў характарызуе наступная табліца аб нацыянальным складзе служачых гэтых устаноў (у %):
Нацыянальнасць 1926/27 1927/28 1928/29
Беларусаў 41,49 43,19 44,81
Яўрэяў 45,99 42,59 43,53
Расійцаў 9,80 8,11 8,22
Палякаў 1,23 1,09 1,47
Іншых 1,49 5,02 1,97
НАРБ. Ф. 701. Bon. 1. Спр. 88. Л. 189189адв.
203
ВЫНІКІ ПРАВЕРКІ ВЕДАЎ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ I ЯЕ ЎЖЫВАННЯ ВЫСОКАКВАЛІФІКАВАНЫМІ СПЕЦЫЯЛІСТАМІ ДЗЯРЖПЛАНА I НАРКАМЗЕМА БССР
21 кастрычніка 1929 г.
№№ п/п Правяраліся Заключэнне камісіі
1 2 3
1 Слепян сацыяльнакультурная секцыя Дзяржплана. Прачытаў некалькі кніг з беларускай мастацкай літаратуры. Рэгулярна чытае газету «Звязда». Перапіску вядзе на беларускай мове, вялікія матэрыялы (справаздачы, даклады) выконвае на расійскай мове. У штодзённай гутарцы ўжывае белмову, але слаба. Тлумачыць гэта тым, што яго супрацоўнікі гавораць парасійску Чытае і піша здавальняюча. У штодзённай гутарцы беларускай мовы не ўжывае
2 ІПэйнін Дзяржплан.. Чытаў даклады на белмове. Прачытаў некалькі [беларускіх мастацкіх] твораў. Чытае «Полымя», «Звязду» Чытае здавальняюча. У штодзённай гутарцы беларускай мовы не ўжывае
3 Рапотнікаў Наркамзем. Два гады працуе ў БССР. Піша пабеларуску здавальняюча, гаворыць слаба. Mae ўласныя кнігі на беларускай мове Гаворыць пабеларуску слаба, піша здавальняюча
4 Бахцярэеў Наркамзем, балотная станцыя. Чытае «Звязду», «Савецкую Беларусь» Беларускай мовы не ведае
5 Мастакоў Дзяржплан Піша пабеларуску даклады і інш. матэрыялы здавальняюча. Беларускую гутарку ўжывае мала. Гаворьшь на «мешаніне»
6 БончАсмалоўскі Дзяржплан, кансультант У выступленнях ужывае беларускую мову. Простую перапіску вядзе пабеларуску, складаную парасійску У штодзённай гутарцы беларускай мовы не ўжывае. Мову ведае
7 Абакумаў Наркамзем, інспектар па торфу. У БССР з мінулага года. Расіец. Белмовы не вучыў. Думае выехаць з БССР: малая аплата працы, сын ніяк не здолее авалодаць беларускай мовай (застаўся на другі год у школе). Шкадуе траціць грошы на вывучэнне белмовы Мовы не ведае
204
Вывад: з 7мі правераных спецыялістаў беларускую мову ведаюць 5 чалавек, але ў штодзённай гутарцы яе не ўжываюць. Тлумачаць гэта неўжываннсм мовы акаляючымі іх супрацоўнікамі.
Камісія: Будзін
Бучунас
Лукашэвіч
НАРБ. Ф. 701. Bon. 1. Спр. 88. Л. 261.
РАЗДЗЕЛШ
СУПЯРЭЧНАСЦІ БЕЛАРУСІЗАЦЫІ
3 першых крокаў правядзенне палітыкі беларусізацыі ў рэспубліцы сутыкнулася з многімі перашкодамі, якія былі абумоўлены як аб’ектыўнымі, так і суб’ектыўнымі прычынамі. Беларусізацыі як партыйнадзяржаўнай палітыцы процідзейнічала значная частка чыноўнікаў і русіфікаваных настаўнікаў старой школы. Неабходнасці пераходу ў выкладанні на беларускую мову не разумелі многія выкладчыкі ВНУ, асабліва прыродазнаўчых, фізікаматэматычных, тэхнічных, медыцынскіх навук. Негатыўнае ўспрыманне беларусізацыі мела месца ў розных групах насельніцтва (яўрэйскага, рускага), у тым ліку і сярод беларускага сялянства, перш за ўсё ў раёнах Віцебскай, Магілёўскай, Гомельскай губерняў, вернутых у склад БССР з РСФСР, куды яны былі ўключаны пад час грамадзянскай вайны. Непрыняцце беларускай мовы і ў цэлым беларускай культуры вялікай групай партыйных і дзяржаўных дзеячаў у 1923 г. зафіксавала стэнаграма XII Усебеларускай партыйнай канферэнцыі (VII з’езд КП(б)Б). Тады гэта адкрыта выяўленая тэндэнцыя была спынена.
Аднак у канцы 1920х гадоў процідзеянне палітыцы беларусізацыі на розных узроўнях узмацнілася, атрымаўшы афіцыйную падтрымку з боку камісіі ЦКК ВКП(б) пад кіраўніцтвам У. П. Затонскага, якая ў маі чэрвені 1929 г. правярала практыку правядзення ў Беларусі нацпалітыкі ЦК ВКП(б). Прыкладна з гэтага часу ўзыходзячая лінія ў правядзенні беларусізацыі стала хутка пераходзіць у зыходзячую, што і прывяло ўрэшце да згубы многага з дасягнутага. Адзначым, што і Нацкамісія пры ЦВК БССР часам сваім фармальным падыходам да арганізацыі працы, шэрагам дзеянняў, звязаных з неабгрунтаваным прымяненнем адміністрацыйных санкцый за няведанне беларускай мовы аж да вызвалення тых ці іншых асоб ад займаемых пасад і забароны займаць іх у межах БССР, стварала для беларусізацыі неспрыяльны палітычны фон. Тым больш, што пад санкцыі нярэдка траплялі не адказныя, а радавыя супрацоўнікі. У асяроддзі насельніцтва рэспублікі складвалася ўражанне, што гэтая палітыка праводзіцца выключна сілавымі метадамі.
206
ЗВАРОТ У ПРЭЗІДЫУМ ЦБ КП(б)Б НАРКОМА АСВЕТЫ БССР У. М. ІГНАТОЎСКАГА 3 ПРОСЬБАЙ РАЗГЛЕДЗЕЦЬ ПЫТАННЕ
АБ ВЫЗВАЛЕННІ 3ПАД АРЫШТУ МОВАЗНАЎЦА I ЛІТАРАТАРА Я. Ю. ЛЁСІКА
11 лістапада 1922 г.
Совершенно секретно
В презнднум ЦБ КПБ
Несколько дней тому назад арестован Лёснк 1. Счнтаю необходамым высказать по этому поводу некоторые соображення, которые прошу прннять во вннманне
1) В последнее время Лёснк стал определяться довольно ясно в сторону прнзнання едннственно возможной н необходнмой формы Советской Белорусснн, о чем я знаю как на основаннн разговора с ннм, так н на основаннн взятйя нм на себя ряда работ, от которых раньше он, повнднмому, отклонялся. По предложенмю т. Вайнера2 он согласнлся взять на себя перевод на белорусскнй язык «Коммуннстнческого маннфеста» н по моему предложенню согласнлся быть редактором сборннка на белорусском языке под заголовком «Нацнональный вопрос в рамках поннмаемого Компартаей н Соввластью», по своему собственному желаншо начал перевод теорнн нсгорнческого матерна
1 Я. Ю. Лёсік (18841940), мовазнавец, пісьменнік, ввдомы дзеяч беларускага нацыянальнага адраджэння, член, затым старшыня Рады БНРлбыў арыштаваны ў пачатку лістапада 1922 г. пры правядзенні ДПУ ССРБ па распараджэнні ДПУ РСФСР, якому яно падпарадкавалася, серыі акцый па ачыстцы тэрыторыі Беларусі ад непажаданых элементаў (меншавікі, правыя эсэры, «польскі і іншы ненадзейны элемент», аніысавецкі настроеныя «прафесары і грамадскія работнікі»). Арышт адбыўся ў перыяд, калі вучоны, працуючы выкладчыкам Белдзяржуніверсітэта, перажыў духоўную перабудову ў сваіх поглядах на ролю Савецкай улады і перспектывы далейшага развіцця Беларусі, шукаў шляхі ўваходу ў новую рэчаіснасць. Гэтая надзвычайная падзея выклікала ў грамадстве, асяроддзі інтэлігенцкіх колаў Мінска абурэнне, шмат размоў і розных меркаванняў. Тагачасны нарком асветы У. М. Ігнатоўскі вырашыў асабіста прасіць прэзідыум ЦБ КП(б)Б адмяніць пастанову ДПУ аб арышце Лёсіка. Пасля некалькіх абмеркаванняў звароту, умяшання Старшыні ЦВК і СНК ССРБ A. Р. Чарвякова Я. Ю. Лёсік у другой палове снежня 1922 г. быў вызвалены і атрымаў магчымасць працягваць навуковую і выкладчыцкую працу.
2 Вайнер I. А, член прэзідыума ЦБ КП(б)Б, у 1921 г. сакратар ЦБ. Уваходзіў у склад калегіі Гістпарта пры ЦБ КП(б)Б.
207
лмзма Бухарнна 1. Последнее выступленне его на уннверснтетском акте окончательно выявнло отношенне его к «Велнкой росснйской революцнн» (его собственные слова) н Советской Белорусснн, что в свое время было отмечено н прессой («Сов.Бел.», № 242)2. Заявленне Лёснка совпало с публнчным заявленнем в том же номере Смолнча3, что нмеет большое полнгнческое значенне для нас н для нашей работы за кордоном. Арест Лёснка после всего вышеуказанного я счнтаю большой ошнбкой ГПУ. совершенно нецелесообразным фактом н для меня совершенно не понятным.
2) Арест Лёснка вызвал прекрашенне преподавання белорусского языка на всех отделеннях факультета н педфака. Заменнть Лёсйка некем, среда белорусского студенчества арест его вызвал полное недоуменне. Что касается буржуазного нэповского элемента с велнкодержавнымн, нногда даже черносотеннымн взглядамн на белорусскнй вопрос (н запнскн, подаваемые в свое время Лёснку), то это студенчество очень радо аресту. На этой почве вдут очень ннтенснвные разговоры в студенческой, некоммуннстнческой среде.
3) Переводы, начатые Лёснком, н переводы, предлагаемые намн, белорусамнкоммуннстамн, стоят н будут стоять на месте. так как н здесь заменнть Лёснка некем. Партнйные белорусы очень слабы в белорусском вопросе, н ннчего не сделано, чтобы поднять нх квалнфнкацню в этом вопросе, чтобы онн моглн заменнть некоммуннстов в деле культурного стронтельства.
4) Арест Лёснка прностановнл раскол среда белорусскнх культурнйков в Ннбелкульте, который в теченне последнего мца пошел очень
1 Маецца на ўвазе праца М. I. Бухарына «Теорня нсторнческого матерналнзма. Популярный учебннк маркснстской соцнологнн», якая ўбачыла свет у снежні 1921 г.
2 Газета «Савецкая Беларусь» 1 лістапада 1922 г, у перадавым артыкуле, які быў прысвечаны першай гадавіне працы Белдзяржуніверсітата, перадала змест выступленняў на пасяджэнні універсітэцкага савета шэрага вучоных, у тым ліку і тых, хто імкнуўся застацца ў баку ад палітыкі ці наогул зусім нядаўна не прызнаваў Савецкую ўладу. Адносна Я. Ю. Лёсіка газета пісала: «I, нарэшце, трэба адзначыць прамову Лёсіка, бьшога праціўніка савецкага строю на Беларусі, які першы раз дэклараваў сваю сімпатыю Савецкай уладае, дзякуючы якой Беларусь мае універсітэт, і закончыў сваю прамову клічам: “Няхай жыве Савецкая ўлада!”». «У вуснах Лёсіка, які не кідае слоў на вецер, гаварылася далей у артыкуле, такі кліч азначае прызнанне сваіх памылак і мае выключнае палітычнае значэнне».
3 Смоліч A. A (18911938), вучоныгеограф, дзеяч беларускага нацыянальнага адраджэння. Быў членам Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ), Беларускай сацыялдэмакратычнай партыі (БСДП). У 1920я гады працаваў у Інбелкульце, БАН.
208
быстро в связн с назначеннем туда на работу Жнлуновнча. Жнлуновнч поставлен арестом Лёснка в положенне довольно затрудннтельное.
Есть еіце целый ряд второстепенных соображеннй по этому вопросу, которые за отсутствнем временн я не могу сейчас набросать.
Все это заставляет меня проснть презвднум ЦБ поставнть вопрос об аресте Лёснка на одно нз свонх заседаннй. Кроме того, я проснл бы вызвать меня на это заседанне для дачн устных дополннтельных разьясненнй.
Мое мненне: освободнть Лёснка. Еслн презндаум счнтал, что он недостаточно в
КНІГІ ОНЛАЙН
