Беларусізацыя. 1920-я гады
Дакументы і матэрыялы.
Уладзімір Коршук, Расціслаў Платонаў, Іван Раманоўскі, Яўгенія Фалей
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 270с.
Мінск 2001
а старых настаўнікаў, якая калектыўна канчаткова апрацавала артыкул раней, чым паслаць яго ў друк. Паслаўшы ў друк гэты артыкул,аўтары папярэджвалі і настаўнікаў горада, каб яны сачылі за газетамі, бо аб полацкай беларусізацыі, на іх погляд, будзе надта цікавы артыкул. 3 паяўленнем артыкула ў газетах без дырэктыў партыі, акрана і Саюза змешчаны артыкул разварушыў усё настаўніцгва Полацкай акругі, якое на сваіх чарговых раённых канферэнцыях рашуча ставіла пытанне аб гэтым артыкуле. Усе чарговыя канферэнцыі асветных пра цаўнікоў у раёнах і сходы ў горадзе, якія да гэтага часу адбыліся пасля 16 траўня, не абайшлі маўчаннем гэтага артыкула і рэагіравалі на яго цэлым шэрагам рэзалюцый. Па маючымся звесткам. пытанне гэтага напрамку таксама будзе паднята і ў тых раёнах. дзе яшчэ не адбыліся чарговыя канферэнцыі настаўнікаў. Пры абгаварэнні гэтага пытання раённае настаўніцтва сказала, что героем гэтага артыкула з’яўляецца толькі настаўніцтва г. Полацка.
Далучаючы да гэтага шэраг рэзалюцый, якія яскрава сведчаць, іпто тая група настаўніцгва шавіністаў, якая прымала ўдзел у распрацоўцы артыкула, ужо канчаткова скампраметыравана і пакідаць гэтую групу настаўнікаў да далейшай працы ў школах Полацка будзе немэтазгодным.
Бюро акругкома, якое таксама з’яўляецца ў курсе спраў па гэтым пытанні, павінна падвесці вынікі адбыўшайся кампаніі. якая паднялася з нізоў і абхапіла масы настаўніцтва як горада, так і вёскі.
Скампраметыраваная група настаўнікаў можа быць заменена ў той час, калі будуць накіраваны другія настаўнікі з Мінска, аб чым патрэб
225
на паставіць пытанне. каб прымусіць Наркамасветы накіраваць больш здольных настаўнікаў у гор. Полацк і часткова ў раёны і гэтым знішчыць маючыйся яшчэ ўплыў вялікадзяржаўнай інтэлігенцыі.
Дадатак: 6 рэзалюцый на артыкул «Вражда нзза языка» 1.
Заг. Полацкага акрана Мікуліч Старшыня Саюза працасветы Бабковіч 3 арыгіналам згодна:
Кіраўнік спраў Полацкага АК КП(б)Б Барткевіч
НАРБ. Ф. 4п. Воп. 16. Спр. 33. Л. 65. Копія.
ЛІСТ НАСТАЎНІКА А. Ф. ПІГУЛЕЎСКАГА СТАРШЫНІ ЦВК БССР A. Р. ЧАРВЯКОВУ АБ РЭАБІЛІТАЦЫІ СВАЙГО ІМЯ
5 жніўня 1926 г.
Вельмі паважаны таварыш Аляксандр Грыгоравіч!
Ва імя ўважных адносін Вашых у той час, калі 3га снежня 1924 года наведалісь у Полацкі педтэхнікум, і ва імя тэй міласцівай гутарцы, якую Вы вялі са мной у той дзень, дазваляю сабе звярнуцца да Вас з наступнай сваёй скаргай:
У № 146 ад ад 1 ліпеня гэтага года газэты «Савецкая Беларусь» змешчан за подпісамі Алеся Адамовіча, Ал. Аніхоўскага і Іл. Барашкі
Да дакладной запіскі прыкладзены рэзалюцыі: полацкай раённай настаўніцкай канферэнцыі, слухачоў акруговых настаўніцкіх курсаў, канферэнцый членаў Саюза работнікаў асветы Ульскага і Ветрынскага раёнаў, агульнага сходу настаўнікаў г. Полацка, сходу членаў Полацкага краязнаўчага таварыства. Найбольш поўна суінасць паказвала рэзалюцыя агульнага сходу настаўнікаў г. Полацка, у якой гаварылася:
1) Кожны радок артыкула «Вражда нзза языка» аддае спадчынай вялікадзяржаўнага шавінізму; увесь артыкул пабудаваны на злоснай хлусні струхнелых бюракратаў царскіх часоў. 2) Настаўніцтва Полацка зразумела сэнс нацыянальнай палітыкі, якую праводзіць Камуністычная партыя і Савецкая ўлада, і прыступіла да ажыццяўлення яе ў штодзённай сваёй працы. 3) Настаўніцтва крута адмежавалася ад тых прадстаўнікоў старой вялікадзяржаўнай інтэлігенцыі. якія з героямі артыкула, рашуча асуджае іх, далучаючыся поўнасцю да дадзенага адказу рэдакцыямі нашай цэнтральнай прэсы. 4) Настаўніцтва гор. Полацка падкрэслівае, што нацыянальная палітыка Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі і Савецкай улады ўжо дала значны штуршок як эканамічнаму, так і культурнаму ўздыму ўсёй БССР гэтак і адной з самых адсталых і зруйнаваных акруг Полацка.
226
артыкул «Якая глеба, такое і насенне». У гэтым артыкуле аўтары прыпісваюць, у ліку іншых. і мне складанне артыкула «Вражда нзза языка», згуртаванне якойсь чарнасоценнай кампаніі ў Полацку. арганізаванне тутака якойсь барацьбы супроць культурнага адраджэння Беларусі. У заключэнні аўтары пытаюцца, няўжо ж такія тыпы як «действнтельный статскнй советннк» Пігулеўскі будуць сядзець у Полацку і акрузе і выхоўваць рабочасялянскую моладзь.
Гэты артыкул, робячы замах на маё, нічым дагэтуль не заплямленае імя, робіць мяне ворагам выхоўвання роднай мне моладзі і, пазбаўляючы мяне нават месца ў родным краі. дзе я нарадзіўся, праз увесь час жыў, вучыўся і 44 гады быў настаўнікам на розных пасадах, утварае для мяне горкую крыўду. З’явілісь водгукі [на] артыкул і ў маскоўскай газэце «Правда» № 159, дзе аўтар А. Антонаў, відавочна, зусім не ведаючы мяне, таксама прыпісвае мне арганізацыю ў Полацку партыі чарнасоценных настаўнікаў, садзіць мяне на пасаду памочніка папячыцеля, “пользовавшегося печальною популярностью”, якой пасады я, дарэчы сказаць, ніколі не займаў і г. д. I невядома, быць можа, і далей маё імя будзе фігураваць у падобным асвятленні. Здзіўлены незаслужанай крыўдай, ашаломлены такім цяжкім абвінавачаннем, я прыбег к абароне сябе, к тэй самай зброі, якая даецца кожнаму грамадзяніну законнасцю і справядлівасцю; я напісаў абвяржэнні ў тую і другую газэты, але, к жалю. гэтыя абвяржэнні не знайшлі сабе месца на старонках абеіх газэт, хоць яны былі адасланы мною заказнымі лістамі у «Савецкую Беларусь» 22 ліпеня, пашт. квіт. № 323, і ў газэту «Правда» 23 ліпеня, пашт. квіт. № 351.
He знайшоўшы законнага спосабу самаабароны, зняважаны незаслужана ў лепшых пачуццях чалавека. настаўніка і грамадзяніна, я дазваляю сабе звараціцца да Вашай абароны і дапамогі, будучы ўпэўнены, што маё імя і ў прошлым дарэвалюцыйны час было ў звязку толькі са справай асветы і выхоўвання, і сведча, што і цяпер, акрамя настаўніцгва. ніякіх другіх інтарэсаў у мяне няма, аб чым, хоць у слабай меры. гавораць далучаемыя да гэтага водзывы аб маёй настаўніцкай дзейнасці пасля рэвалюцыі ў гарадах Невелі і Полацку, і што ўсе дзеянні, прыпісваемыя мне Ал. Адамовічам з таварышамі, ёсць суцэльны вымысел аўтараў, не маючых ні найменшай фактычнай пад кладкі.
Сваю гэту скаргу я скончу словамі старшыні Саўнаркома A. 1. Рыкава. якія ім былі сказаны на V Усерасейскім з’езде заўгубана: «Ко мне
227
с разных сторон прнходят жалобы на несправедлнвостн н обііды, которые прнходнтся переноснть подчас учіггелям. Это показывает. что нам до снх пор не удалось создать для просвеіцення такую обстановку. на которую он по праву должен рассчнтывать. Необходнмо обеспечнть всякого добросовестного работннкапросвеіценца тою товарніцеской помоіцью н сочувсгвнем, которых он заслужнвает н которые страна должна ему оказать в ннтересах соцналнстаческого стронтельства» («йзвестня ЦЙК», № 129 сего года).
Далучая да гэтага копіі абвяржэнняў, якія былі пасланы мной у рэдакцыі, і некаторыя водзывы аб прахаджэнні мною настаўніцкай службы пасля рэвалюцыі, я пішу гэты ліст не як абвінавачванне кагонебудзь, а толькі дзеля таго, каб быў аказан, шляхам закону, той або іншы ўплыў дзеля рэабілітацыі майго імя.
Настаўнік I і II Сав. школ у Полацку Аляксандр Пігулеўскі
5/VIII26 г.
Савецкая, д. 25 1.
3 арыгінала Час. вык. абав. заг. канцылярыі ЦВК Бел.2
НАРБ. Ф. 4. Воп. 16. Спр. 33. Л. 119. Копія.
ЗВАРОТ АД ІМЯ БЕЛАРУСАЎ ДА ВЯЛІКАРУСІ Ў СУВЯЗІ 3 АДРАДЖЭННЕМ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ( НАПІСАНЫ БЫЛЫМ НАСТАЎНІКАМ I. В. ГАЛАШЭЎСКІМ
3 БЯЛЫНІЦКАГА РАЁНА
10 кастрычніка 1926 г.
Я должен обьясннть. чго настояшее обраіценне не едннолнчно от меня, а от многнх белорусов, с которымн мне доводалось вестн рассуждення по затронутому вопросу. Огкуда, от кого н для чего выявнлась потребность возобновнгь забыгый белорусскнй язык? Огветнть на этн вопросы
1 Паводле пастановы закрытага пасяджэння бюро ЦК КП(б)Б ад 6 верасня 1926 г. па прапанове наркома асветы БССР A. В. Баліцкага А. Ф. Пігулеўскі быў пакінуты на працы настаўнікам у адной са школ г. Полацка. (НАРБ. Ф. 4п. Воп. 3. Спр. 19. Л. 4).
2 Подпіс неразборлівы.
228
мы современные белорусы не можем, так как давнымдавно обьясннліісь да н сейчас обьясняемся на супіествуюіцем языке с велнкороссамн. полякамн н украннцамн н всегда разбнралнсь между собой н поннмалн друг друга; спрашнвается, поймем лн мы йх, а онн нас, когда мы забудем современный язык (больше прнблнжаюіцнйся к велнкоросскому), а заучнм чнсто белорусскнй? На этот вопрос я нмею смелость ответнть: нет, не поймем мы нх, а онн нас. В поясненне этого у меня нмеются вескне доказательства. Както раз мне повадобнлось нз Могнлева (БССР) уехать на несколько дней в Мннск. В мое отсутствне все прнсутственные места в Могнлеве былн перенменованы на чнсто белорусскнй язык без перевода. По возвраіценіпі нз Мннска стоял я возле самой почтовой конторы, н в это время проіпло около 10 человек, вполне грамотных. которые спрапшвалн у меня. где почта. несмотря на то, что над дверямн почгы красовалось затейлнвое названне. Я белорус, н сейчас не могу подробно вспомннть всего названня, но хорошо помню одно слово: «аіценадзе» 1 і г. д В настояшее время вследствке возннкпінх недоразуменнй такне названня на подлмнном белорусском языке нзменены, а некоторые нз ннх сушествуют с переводом на велнкоросскнй язык.
Поясню далее. Лет 30 тому назад я прослужнл в Белорусснн [14 лет] школьным работннком. нсполняя свой учнтельскнй труд нсключнтельно в народных трудовых школах. Н без преувелнчення могу утверждать, что у меня не было случая, чтобы мальчнкбелорус, постуішвшнй в школу совершенно неграмотным, не поннмал меня, а я его.
После всего этого выяснення невольно возннкает вопрос: для чего затруднять учаіцуюся молодежь нзученнем забытого белорусского языка? Еслн полагать, что зто нзученне должно служнть развнтню памятн, то в таком случае лучше развнвать ее усвоеннем знаннй. необходамых человеку в его жнзнн. Нужно же прннять во вннманне н те дальнейпше затруднсння. какне ожцдают учаіцегосябелоруса, умеюіцего обьясняться только побелорускн. прн поступленйн его на рабфак помнмо Белорусснл.
Вводамый белорусскнй язык не малым тормозом служнт в прнсутственных местах Белорусснн. Так, напрнмер, меня зовут Нван; между служаіцнмн вдет спор, как меня запнсать: однн говорігг пнсать просто Нван, другой спорнт н утверждает. что нужно пнсать Ян; по отчеству зовусь я Васнльевнчем, опягь побелорускн: Базыльевіч шм Базылёў; что же каса
1 Так у тэксце. Хугчэй за ўсё маецца на ўвазе «каса ашчэднасьці». Гл.: Беларускарасійскі слоўнік. Мн., 1926. С. 39.
229
ется моей фамшші. то здесь уже все прнходят в тупнк м нмкак не могут прндтн к заключенню, как ее ввдонзменнть побелорускн.
Мы, белорусы, рассуждаем на тему введення у нас забытого белорусского языка, полагалн, что это необходнмо в соцналнстлческом направленші. Но опять, после взалмного обмена мненнямн, пршнлн к заключенню. что н в соцналнстнческом духе он не прнемлем, так как соцналнзм должен стрешггься к обьеданенню н взанмному поннманню. А здесь выходнт как раз наоборот к разьеднненню. Далее, рассуждая о белорусском языке в нсторнческом отношеннн, мы не находнм в нем того, что нмеется в уцелевшем украннском. н потому опягь нет основання к его возобновленню. Остаегся еіце возмож ность допустнгь его нзученне в археологнческом отношенйн. Но в та
КНІГІ ОНЛАЙН
