Беларусізацыя. 1920-я гады
Дакументы і матэрыялы.
Уладзімір Коршук, Расціслаў Платонаў, Іван Раманоўскі, Яўгенія Фалей
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 270с.
Мінск 2001
апляваць на тое, што адбывалася і адбываецца ў іншых савейкіх рэспубліках, асабліва і ў найбольшай ступені ў РСФСР. У мінулым Беларусі, кажуць яны, ёсць шмат ад знак «нацыянальнага залатога веку», мы маем гістарычную пісьменнасць. мы маем гістарычных нацыянальных герояў, мы для стварэння легенд аб нацыянальным мінулым павінны ўваскрэсіць гэтых герояў. Па іх думцы, Цішка Гартны, Янка Купала і Якуб Колас маюць сваімі папярэднікамі Сымона Полацкага, Клемента Смаляціча і Кірылу Тураўскага.
3. Мы, пры гэтым кажуць гэтыя людзі, не ўдзелыгічаючы ў класавай барацьбе, з’яўляемся па сутнасці вельмі прызваітымі савецкімі людзмі. дый наогул усе беларускія пісьменнікі вельмі прызваітыя савецкія людзі, не тое, што ў расійскай літаратуры. Там ёсць эрэнбургі, пільнякі. івановы інш. Таму ні ў якім разе нельга гаварыць, пгго ў беларускай літаратуры можа мець месца ў якой бы там ні было ступені правая небяспека.
4. Расійская літаратура для іх з’яўляецца зусім няўжытнай. чужой літаратурай. Для іх бліжэй і яны, бадай. не маюць нічога супраць «сёетое» пераняць у заходняй буржуазнай літаратуры.
Яны Кастрычнікавую рэвалюцыю разглядаюць як адзін з этапаў барацьбы за вызваленне беларускага народа, пачаты ў эпоху Скарыны, Багушэвіча і да іх падобных.
Партыя мае свае, абсалютна процілеглыя гэтым «тэорыям» погляды і пастановы па даных пытаннях.
Першае і асноўнае. Партыя лічыць, што самае шырокае развіццё беларускай культуры стала магчымым дзякуючы выключна Кастрычнікавай рэвалюцыі.
Пралетарскі характар нашай кулыуры можа быць забяспечаны вы ключна бязлітаснейшай крьпыкай буржуазнай нацыяналдэмакратычнай спадчыны, бязлітаснай барацьбой з пралазаннем у беларускую пралетарскую культуру варожых пралетарыяту элементаў буржуазнага светапогляду. Партыя адзначае, што класава выхаваўчая роля літаратуры ўсё яшчэ з’яўляецца невыстарчальнай і нездавальняючай для таго тэмпу культурнага росту, які зараз патрэбен пралетарскай дзяржаве ў інтарэсах паспяховага сацыялістычнага будаўніцтва. Партыя паказвае, што гэта класава выхаваўчая роля літаратуры і мастацтва будзе павялічвацца толькі пры ўмове, калі будзе ўзрастаць іх сугучнасць з эпохай пралстарскай дыктатуры; калі літаратура і мастацтва будуць больш выразна ад
240
люстроўваць нашу эпоху, эпоху дыктатуры пралетарыяту, нашу барацьбу за сацыялістычнае грамадства. героіку рэвалюцьгі, працэс стварэння сацыялістычнага грамадства і новага чалавека; калі літаратурная і мастацкая творчасць будуць прасякнуты сацыялістычнай свядомасцю і марксісцкім светапоглядам. Дапамагаць гэтаму важнейшая чарговая задача кожнага камуніста, кожнага рэвалюцыянера, асабліва працуючага ў галіне літаратуры і мастацгва.
Пралетарыят не мае патрэбы ў нацыянальнай міфатворчасці, Наадварот, пралетарыят павінен выкрываць класавую сутнасць «нацыянальных герояў», выкрываць класавы змест міфа «аб нацыянальным залатым веку», паказаўшы працоўным масам класавую падаплеку гэтых міфаў і гэтай міфа творчасці.
Як жа гэтыя пастановы, як жа гэтую генеральную лінію КП(б)Б злучыць з «тэорыямі» паказаных вышэй таварышаў? I тэорыя аб тым, што сацыялістычнае будаўніцтва само па сабе, а пісьменнікі самі па сабе, і тэорыя самабытнасці, і тэорыя аб «азіяцкай» расійскай літаратуры, ад якой беларуская, больш маладая, нібы не можа нічога ўзяць, ёсць непрыфарбаваная рэвізія лініі КП(б)Б па нацыянальным пытанні, ёсць патрабаванне замяніць культуру пралетарскую па змесце культурай буржуазнай. Паказанне на тое, што ў нас ныма эрэнбургаў, пільнякоў і івановых ёсць жаданне адцягнуць увагу ад сапраўды маючыхся ў беларускай літаратуры праяўленняў нацыяналдэмакратызму. Правыя, нацыяналдэмакратычныя тэндэнцьп ў беларускай літаратуры ў тысячу разоў небяспечней, чы.м ў расійскай, таму што наша літаратура маладая, дзіця Кастрычнікавай рэвалюцыі.
Партыя нікому не можа дазволіць рэвізаваць сваю генеральную лінію.
У гэтай сувязі стаіць выхад Александровіча, Дудара і Зарэцкага з універсітэта. Гэты факт гаворыць аб тым, што ў наіпым асяроддзі у партыі і ў камсамоле ёсць «папутчыкі». Пры цвёрдым курсе партыі на развіццё беларускай культуры, нацыянальнай па форме і пралетарскай па змесце, «папутчыкі» адсейваюцца.
Мы павінны зараз больш, чым калі б там ні было, вывучаць пастановы па нацыянальным пытанні. Мы зараз больш,чым калі б ні было, павінны не дапускаць нацыяналдэмакратызму ў нашу літаратуру. Мы зараз павінны паставіць з усёй вастрынёю перад членамі партыі і камсамольцамі задачу цвёрда, рашуча праводзіць лінію партыі. Мы павінны заклікаць на барацьбу з усімі тымі, хто хоча, каб партыя ад
241
мовілася ад сваёй генеральнай лініі, хто хоча аслабіць барацьбу, у першую чаргу супраць беларускага нацыяналдэмакратызму, а таксама расійскага і ўсялякага іншага шавінізму.
Мы павінны дабіцца, каб у беларускай літаратуры быў толькі пралетарскі змест, знішчаючы ўсякі антыпралетарскі нацыяналдэмакратычны ўхіл.
Я. Васілевіч
Звязда. 1928, 7 снежня.
ЛІСТ А. АЛЕКСАНДРОВІЧА, А. ДУДАРА I М. ЗАРЭЦКАГА Ў РЭДАКЦЫЮ ГАЗЕТЫ «САВЕЦКАЯ БЕЛАРУСЬ» 3 ПРЫЗНАННЕМ ПАМЫЛКОВАСЦІ ЗАЯВЫ АБ ВЫХАДЗЕ 3 УНІВЕРСІТЭТА
22 снежня 1928 г.
Паважаны тав. Рэдактар.
У № 278 газеты «Савецкая Беларусь» быў змешчаны наш ліст, у якім мы заяулялі аб сваім выхадзе з Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Паміма шматлікіх водгукаў з боку студэнцтва, гэты ліст узняў вакол сябе розныя гутаркі і меркаванні і тым самым можа паслужыць на карысць нашым класавым ворагам як у БССР, так і паза межамі. Пацвярджаючы ўсе факты, паказаныя ў лісце і пацвярджаючы тое, што гэтыя факгы ёсць праява мяшчанскай дробнабуржуазнай стыхіі, якая перашкаджае правядзенню нацыянальнай палітыкі і якая толькі часткова выявілася ў упаванні беларускіх пісьменнікаў, мы, аднак, з поўнай шчырасцю прызнаем, што дапусцілі памылку, дэманстрацыйна пакінуўшы універсітэт, замест таго, каб у сценах яго, разам з партыйнымі і грамадскімі арганізацыямі весці барацьбу супраць ненармальнасцей, аб якіх мы пісалі.
Мы заўсёды лічылі і лічым, што палітыка Камуністычнай партыі і Савецкай улады ў нацыянальным пытанні і практыка яе правядзення з’яўляюцца адзіна правільнымі.
Андрэй Александровіч, Алесь Дудар, Міхась Зарэцкі
Савецкая Беларусь. 1918. 23 снежня.
242
СТЭНАГРАФІЧНЫ ЗАПІС ГУТАРКІ ПІСЬМЕННІКА П. 3. ШУКАЙЛЫ1 3 РЭКТАРАМ КАМУНІСТЫЧНАЙ АКАДЭМІІ, ГІСТОРЫКАМ М. М. ПАКРОЎСКІМ2 АБ БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ I БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ 3
29 снежня 1928 г.
Шукайло. У нас сейчас два торжественных празднмка в Белорусснн. Первый это десягнлетне co дня обьявлення Советской Белорусснн, второй торжесгво акта учреждення Белорусской академнн наук.
Покровскнй. Эго десятнлетне основання не теперешней Белорусснн, а так называемой ЛнтовскоБелорусской Республнкн.
Шукайло. ЛнтовскоБелорусская Республнка была основана немного позже, а первый Маннфест Белорусснн был обьявлен как раз 1/11919 г.
Покровскнй. Это, во всяком случае, позже германской революцнн4 было?
1 Шукайло П. 3. (1904—1939), беларускі пісьменнік. Удзельнік падпольнай рэвалюцыйнай барацьбы ў Заходняй Беларусі. 3 1925 г. у Слуцку, дзе стварыў філіял «Маладняка» і рэдагаваў акруговую газету. У 1926 г. вучыўся на літаратурналінгвісіычным аддзяленні педагагічнага факульгэта Беддзяржуніверсітэта. Арганізатар творчага аб’яднання «Беларуская літаратурнамастацкая камуна». У 1928 г. слухач Камуністычнай акадэміі. У далейшым на розных пасадах у сферы літаратурнамастацкай дзейнасці (Масква, Ленінград).
2 Пакроўскі М. М. (18681932), савецкі гісторык, партыйны і дзяржаўны дзеяч. Акадэмік БАН (1928), AH СССР (1929). Член КПСС з 1905 г. Удзельнік рэвалюцьгі 19051907 гг., Кастрычніцкага ўзброенага паўстання 1917 г. 31918 г. намеснік наркома асветы РСФСР. Адзін з арганізатараў і кіраўнікоў Камуністычнай акадэміі, Інстытута гісторыі, Інстытута чырвонай прафесуры, Таварыства гісторыкаўмарксістаў, Цэнтральнага архіва. Рэдагаваў шэраг марксісцкіх гістарычных часопісаў («Гісторыкмарксіст» і інш.). Аўтар «Русской нсторнн с древнейшнх времен» (т. 15, 19101913), «Русской нсторнн в самом сжатом очерке» (ч. 12, 1920), прац па гісторыі знешняй палітыкі, гістарыяграфіі. Метадалогія асвятлення М. М. Пакроўскім гістарычнага працэсу падвяргалася крытыцы ў савецкай гістарыяграфіі.
3 Гутарка адбылася 29 снежня 1928 г., на другі дзень працы Усесаюзнай канферэнцыі Таварыства гісторыкаўмарксістаў. Прысвечаная 10годдзю з дня абвяшчэння БССР і прымеркаванаму да гэтай даты (1 студзеня 1919 г.) афіцыйнаму адкрыццю Беларускай акадэ.міі навук, яна закранула многія вострыя праблемы гісторыі Беларусі, культуры і мовы беларускага народа як аднаго з найбольш старажытных плямён.
4 9 лістапада 1918 г. паўстанне ў Берліне звергла манархію і ў Германіі была ўстаноўлена буржуазнапарламенцкая рэспубліка. Пачатак рэвалюцыі Кільскае паўстанне матросаў 3 лістапада 1918 г. У студзені 1919 г. паўстанне было падаўлена.
243
Шукайло. Да, после.
Покровскнй. А затем основанне Белорусской академнн наук?
Шукайло. Она фактнческн органнзуется нз Мнстнтута белорусской культуры. Белорусскне культурные кругн чрезвычайно заннтересованы в том, чтобы этот акт прннялн как акт не только достаження в белорусской культуре, но н культуры всесоюзной, потому что мы счнтаем, что наша культура по своему содержанню есть часть той культуры, которая под обпшм руководством партнй закладывается в нашем соцналнстнческом стронтельстве.
Покровскнй. Основанне Белорусской академнн наук особенно важно потому, что полякн нмеют нахальство это мне прншлось узнать как раз в Осло, отказывать Белорусснн в праве в школах употреблять учебннкн. составленные белорусамн, так как счнтают. что у белорусов нет ннтеллнгенцйн н белорусы недостаточно культурны. Поэтому свонх учебннков, которые моглн бы ітрлменяться в школе, онн не могут составлять. й поэтому полякн составляют учебннкн нсторнн Белорусснн. н по этнм учебннкам белорусы должны учнться по ту сторону граннцы в польскмх школах. С этой точкн зрення я особенно прнветствую возннкновенне Белорусской академнн наук, потому что нужно показать н подчеркнуть, до какой степенн днкая чепуха счнгать. что белорусы это народ, состояіцлй в больпшнстве нз безграмотных крестьян, что у ннх нет ннкакой наукн, ннкакой мнгеллнгенцнн, н поэтому прнходнтся прн помоіцн польскнх учебннков прнобіцать нх к культуре. С этой точкн зрення особенно прнходмтся прнветствовать образованне Белорусской академнн
КНІГІ ОНЛАЙН
