КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АНАРТАКЛАЗ (ад ан... + артаклаз), мінерал з групы палявых шпатаў, (К, Na)[AlSbOg], Крьшггалізуецца ў трыкліннай сінганіі, пры награванні — у манакліннай. Крышталі здвоеныя, таблітчастыя. Бясколерны ці белы. Шчыльн. 2,6 г/см . Трапляецца ў вулканічных пародах і гіпабісальных інтрузіўных целах; на Беларусі — у кіслых эфузіўных пародах дакембрыю. АНАРТЫТ (ад грэч. anorthos косы), мінерал групы палявых шпатаў, CafAhSijOs], крайні член ізаморфнага рада плагіяклазаў. Крышталізуецца ў трыкліннай сінганіі. Крышталі сустракаюцца рэдка; звычайна зерні і зярністыя агрэгаты. Колер белы, шэры, зеленаваты. Празрысты да паўпразрыстага. Бляск шкляны да перламутравага. Цв. 6—6,5; крохкі. Шчыльн. каля 2,8 г/см3. Пераважна магматычнага паходжання. А. — пародаўтваральны Minepan горкых парод асн. саставу (габра, базальты і інш.), якія трапляюцца на Беларусі ў адкладах дакембрыю. Знойдзены ў некаторых метэарьггах. Выкарыстоўваецца ў керамічнай прамсці. АНАРХАСІНДЫКАЛІЗМ, плынь у рабочым руху, сфарміраваная пад уплывам анархізму. Узнік у канцы 19 ст. ў Францыі, Італіі, Іспаніі, Швейцарыі, краінах Лац. Амерыкі. Найб. росквіту дасягнуў на пач. 20 ст. Яго прыхільнікі адмаўляюць паліт. аргцыю рабочых; вышэйшай формай аргцыі лічаць рабочыя сіндыкаты (прафсаюзы), якія падрыхтуюць і ажыццявяць сац. пераварот, і тады будуць ліквідаваны паліт. ўлада і дзяржава. У выніку асн. сродкі вытвсці, кіраванне вытвсцю і размеркаванне пяройдуць да Федэрацыі сіндыкатаў, якая павінна стаць на чале новага грамадства. А.с. і зараз робіць уплыў на частку рабочых і дробнай буржуазіі. Сучасныя яго прыхільнікі канцэнтруюць увагу на праблемах свабоды асобы і насіллі як адзінай форме барацьбы за пераход да свабоднага грамадства. Ідэі А.С. выкарыстоўваюць розныя леваэкстрэмісцкія плыні. М.В.Навучыцель. АНАРХІЗМ (ад грэч. anarchia безуладдзе), ідэалогія, грамадскапаліт. плынь у рэв. руху, мэта якой — вызваленне асобы ад паліт., эканам. і духоўнай улады. У тэарэт. адносінах не мае адзінай, лагічна паслядоўнай канцэпцыі. Асобныя ідэі А. існавалі яшчэ ў антычнай філасофй (Платон, стоікі), атрымалі развіццё ў ідэалогіі гусізму, творах франц. асветнікаў і асабліва грамадскапаліт. дзеячаў 19 ст.: М.Штырнера, П.Прудона, М.Бакуніна, П.Крапогкіна і інш. Сац.філас. аснова А. — індывідуалізм, суб’ектывізм і еалюнтарызм. А. негатыўна ставіцца да дзяржавы як сац. інта, замяняе дзяржаву абшчынай, у якой рэалізуецца свабода асобы. Як грамадскапаліт. плынь аформіўся ў 1840—70я г. ў Зах. Еўропе. У Расіі ідэі А. ўспрынялі народнікі (гл. Народніцтва). У пач. 20 ст. А. атрымаў новае развіццё. У 1903—05 на Беларусі групоўкі анархістаў існавалі ў Баранавічах, Брэсце, Гродне і інш., у 1917— 20 — у Віцебску, Гомелі, Мінску. Іх дзейнасці ўласцівы рэв. нецярпімасць, авантурызм, хістанні ад супрацоўніцтва з Саветамі да антысав. выступленняў. Пасля 2й сусв. вайны А. выступае пераважна ў форме неаанархізму (анархасіндыкалізм, анархакалекгывізм, анархакамунізм, трацкізм, мааізм і г.д.). Дзейнасць анархістаў праявілася ў гады грамадзянскай вайны (гл. Махно). Ідэі А. ўплываюць на погляды «новых левых», «зялёных», «левых радыкалаў», прыхільнікаў альтэрнатыўных рухаў і інш. Т.Ыдула. 340 АНАРХІЯ АНАРХІЯ ВЫТВОРЧАСЦІ, стыхійнасць, хаатычнасць, бясгшанавасць грамадскай вытвсці; паводле марксісцкай тэорыі, характэрная асаблівасць капіталізму. Мела месца ў эпоху даманапаліст. капіталізму, калі дробныя прадпрымальнію вялі паміж сабой жорсткую канкурэнтную барацьбу, а ў вытворчагасп. дзейнасці ўлічвалі найперш стыхійны попыт і рыначныя цэны на тавары. У перыяд дзярж.манапаліст. капіталізму ў развітых краінах пачалося вывучэнне попьгту і прапановы, укараненне маркетыпгу, дзярж. рэгуляванне эканомікі. У некат. развггых краінах дзейнічаюць дзярж. планавыя камітэты, а для абмежавання самавольства манаполій у іх канкурэнтнай барацьбе створана анлыманапольнае заканадаўства. АНАСАЗІ, археал. культура амерыканскіх індзейцаў, якія з 1—2 ст. н.э. жывуць на сумежжы штатаў Арызона, Юта, НьюМексіка і Каларада (ЗША). Назва ад імя стараж. народа, продкаў сучаснага народа пуэбла. У час росквіту (перыяд класічнага Пуэбла, 1050—1300) А займаліся земляробствам (асн. культура кукуруза), выраблялі харакгэрную паліхромную кераміку, будавалі т.зв. пуэбла (вял. колькасць прамавугольных жытлаў, якія цесна прыціснуты адно да аднаго і ўтвараюць некалькі паверхаў ці тэрас) і ківа (падземныя камеры ў пуэбла, выкарыстоўваліся як мужчынскія дамы і памяшканні для рэлігійных цырымоній). Іх найбольшыя гарады ПуэблаБаніта, МесаВердэ і інш. 3 1300 пачаўся перыяд заняпаду, які працягваўся да заваявання іх іспанцамі (KaHeu 17 ст.). Некат. пуэбла заселеныя і цялер. АНАСТАМОЗ (ад грэч. anastomosis адтуліна, выхад) у ж ы в ё л — злучэнне паміж двума крывяноснымі або лімфатычнымі сасудамі або двума нервамі. У клініцы чалавека А. наз. штучнае або патагеннае злучэнне паміж трубчастымі органамі. У в ы ш э й шых раслін — злучэнне паміж трубчастымі струкгурамі, напр. паміж жылкамі ў ліста, разгалінаваннямі млечнікаў і інш. Угрыбоў — злучэнне або зрастанне двух гіфаў міцэлію. АНАСТАСЁВІЧ Васіль Рыгоравіч (11.3.1775, Кіеў — 28.2.1845), бібліёграф, перакладчык, выдавец. Скончыў Кіеўскую акадэмію (1793). 3 1795 на вайск. службе, з 1802 у Мінве нар. асветы, у 1803—10 пісьмавод папячыцеля Віленскай навуч. акругі А. Чартарыйскага, у 1809—16 у Камісіі складання законаў, у 1826—28 у Гал. цэнзурным камітэце. У 1811—12 выдаваў час. «Улей», дзе надрукаваў першы ў Расіі тэарэт. артыкул па бібліяграфй. 3 1817 адзін з сакратароў М.П.Румянцава, уваходзіў у Румянцаўскі гурток. У 1811 ажыццявіў навук. выданне Статута ВКЛ 1588. Пераклаў з польск. мовы на рускую палітэканамічныя працы В. і І.Страйноўскіх. Дз.У.Караў. АНАСТЫГМАТ (ад ан... + астыгматызм), складаны аб’ектыў, які практычна пазбаўлены ўсіх аберацый (гл. Аберацыі аптычных сістэм). Пры вял. святласіле выразны відарыс па ўсім полі. Складаецца са спец. падабраных лінзаў. Выкарыстоўваецца ў тэхн. і маст. фатаграфіі і кінематаграфіі. АНАТАЗ, мінерал падкласа простых вокіслаў, адна з трох паліморфных мадыфікацый рутылу (ТіОг); прымесі жалеза, цынку, ніобію. Крышталізуецца ў тэтраганальнай сінганіі. Крышталі таблітчастыя, прызматычныя і інш. Колер зеленаватажоўты, буры, чорны. Бляск алмазны. Цв. 5—6. Шчыльн. 3,9 г/см3. Пры награванні да 620—650 °C пераходзіць у рутыл. Другасны акцэсорны мінерал: адзінкавыя зерні ў пегматытах, сланцах, у россыпах, баксітах і інш. АНАТАКСІНЬ! (ад ана... + таксіны), бакгэрыяльныя таксіны, якія ў выніку спец. апрацоўкі (напр., фармалінам, цяплом) страцілі ядавітыя ўласцівасці, але захавалі здольнасць стымуляваць імунітэт. Выкарыстоўваюць для прафілакгыкі і лячэння дыфтэрыі, слупняку і інш. інфекцый. АНАТАЛІЙСКАЕ АГЕНЦТВА (Anadolu Ajansi; АА), інфармацыйнае агенцгва ў Турцыі. Засн. ў г. Анкара ў 1920. Тва акцыянернае, большасць акцый належыць ураду. Mae сувязі з найбуйнейшымі агенцтвамі свету, шырокую карэспандэнцкую сетку ў краіне і за яе межамі. Выпускае штодзённы бюлетэнь у Анкары і Стамбуле. АНАТАЛІЙСКАЕ ПЛАСКАГОР’Е, унутраная ч. Малаазіяцкага нагор’я, у Турцыі. Даўж. каля 700 км (з 3 на У), шыр. 400 км (з Пн на Пд). На Пн абмежавана Пантыйскімі гарамі, на Пд — гарамі Таўр. Паверхня выраўнаваная, слаба расчлянёная, пераважныя выш. 800—1500 м, найб. — 3916 м (вулкан Эрджыяс). Складзена ў асн. з асадкавых парод, адзначаны праяўленні вулканізму. Радовііпчы бурага вугалю. Клімат субтрапічны, кантынентальны. Аладкаў ад 200 да 500 мм за год, максімальныя — вясной. А.п. перасякаюць рэкі Кызыл Ірмак, Сакар’я і інш. Ёсць саланчакі і салёныя азёры (воз. Туз і інш.). Глебы шэрыя і бурыя. Расліннасць — сухі палыновазлакавы стэп (у гарах) і паўпустыні з зараснікамі калючых падушкападобных хмызнякоў. Аазіснае земляробства, жывёлагадоўля. АНАТАЛІЙСКІ БУРАВУГАЛЬНЫ БАСЁЙН, у Зах. і Цэнтр. Анатоліі ў Турцыі. Геал. запасы 3,8 млрд. т (1978). Больш за 40 радовішчаў. Вугляноснасць басейна вядома са старажытнасці, інтэнсіўнае прамысл. асваенне з 2й пал. 20 ст. Магутнасць пластоў вугалю ад 0,6—2,5 м да 80 м. Цеплыня згаран ня 11,73—19,56 МДж/кг. Каля 85% вугалю здабываецца адкрытым спосабам. АНАТАЦЫЯ (ад лац. annotatio заўвага), сціслая харакгарыстыка кнігі, артыкула, рукапісу і інш. АНАТОЛІЯ (грэч. Anatole, тур. Anadolu), у старажытнасці назва М. Азіі. Уваходзіла ў склад Хецкай дзяржавы, з 4 ст. да н.э. — у імперыю Аляксандра Македонскага, з 2 ст. да н.э. ў Рым. імперыі, потым да 11 ст. ў Візантыі, у 11—14 ст. у дзяржаве сельджукаў. У 14—15 ст. заваявана туркаміасманамі. У Асманскай імперыі А. — правінцыя на 3 М. Азіі з цэнтрам у г. Кютах’я. 3 1920х г. А называецца ўся азіяцкая частка Турцыі. АНАТОМІЯ (ад грэч. anatome рассячэнне, расчляненне), навука пра форму і будову асобных органаў, сістэм і арганізма ў цэлым; раздзел марфаяогіі. Адрозніваюць А. чалавека (антрапатомію), А. жывёл (заатомію) і анатомію раслін (фітатомію). Самастойнай з’яўляецца параўнальная анатомія жывёл. Разам з фізіялоііяй А. складае аснову тэарэт. і практычнай медыцыны і ветэрынарыі. У сваім развіцці Ачалавека і ж ы в ё л як навука прайшла шэраг этапаў. Першапачатковы, апісальны, этап узнік пры выкарыстанні метаду расчлянення, калі збіраліся і апісваліся факты пра будову цела чалавека і жывёл. Заснавальнік яе — фламандзец АВезалій (16 ст.). Апісальную А падзяляюць на сістэматычную (вывучае органы па сістэмах), тапаграфічную (разглядае будову і форму органаў і іх узаемаразмяшчэнне) і пластычную (даследуе статыку і дынаміку вонкавых формаў цела). Новы этап у развіцді А. — функцыянальны — тлумачэнне назапашаных фактаў з пункту гледжання антагенезу і філагенезу і функцыянальнага назначэння органаў і сістэм. Сучасны этап — эксперыментальны — аналіз структурнафункцыянальнай арганізацыі органаў і сістэм у сувязі з рознымі фактарамі навакольнага асяроддзя. Вылучаюць таксама А дынамічную, узроставую, мікраскапічную (гісталогія і цыталогія) рэнтгенаанатомію 1 інш. Заенавальнікі А.: Арыстоцель, К.Гален, Везалій, Леанарда да Вінчы, У.Гарвей і інш. У Расіі найб. значныя даследаванні ў 18—19 ст. па пытаннях будовы і функцыі страўніка (АП.Пратасаў), будовы нырак (АМ.Шумлянскі), стварэнні тапаграфічнай А (М.І.Пірагоў), рус. анат. тэрміналогіі (М.І.Шэін). У 19 ст. засн. першая рус. анат. іпкола (П.АЗагорскі, 1807), складзены анатамічны слоўнік (Н.М.АмбодзікМаксімовіч). Прагрэсу анат. навукі спрыялі таксама працы П.С.Лесгафта, Дз.М.Зёрнава, У.АБеца, В.П.Вараб’ёва, У.М.Танкова, Дз.АЖданава, Б.М.ДолгаСабурава 1 інш.