КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
воз. Байкал, цячэ па паўд. ч. Сярэднесібірскага пласкагор’я. Ад вытоку большая ч. ракі ператворана ў каскад вадасховішчаў. У ніжнім цячэнні ў рэчышчы парогі Мурскі, Стралкоўскі (каля вусця), шматлікія шыверы, шмат астравоў. Асн. прытокі: Іркут, Ака з Іяй, Кова, Тасеева (злева), Ілім, Чадабец (справа). Водны рэжым А. зарэгуаяваны воз. Байкал і вадасховішчамі. Жыўленне (акрамя азёрнага) снегавое і дажджавое. Ледастаў на вадасховішчах з ліст., ніжэй — з канца вер. да мая. Сярэднегадавы расход вады ў вярхоўі 1730 mj/c, у вусці 5100 мус. Суднаходная ад вьггоку (з перарывамі каля плацін ГЭС). Ha А. Іркуцкая, Брацкая, УсцьІлімская ГЭС з вадасховішчамі, будуецца (1989) Багучанская ГЭС. Гал. гарады: Іркуцк, Ангарск, УсольеСібірскае, Свірск, Брацк, УсцьІлімск. АНГАРМАНІЧНЫЯ ВАГАННІ, перыядычныя ваганні складанай (несінусаідальнай) формы. Можна вызначыць Ангарманічнае ваганне (а) і раскладанне яго на складаемыя (б і в). як суму гарманічных ваганняў з кратнымі частотамі. Гл. таксама Абертон. АНГАРСК, горад у Расіі, у Іркуцкай вобл., прыстань на р. Ангара. 262,7 тыс. ж. (1994). Чыг. станцыя. Нафтаперапр., хім. і нафтахім. прамсць, машынабудаванне і металаапрацоўка; прадпрыемствы дрэваапр., буд. матэрыялаў прамсці. АНГАРСКІ КРАЖ, у Расійскай Федэрацыі, на ПдУ Сярэднесібірскага пласкагор’я, пераважна ў бас. р. Ангара. Даўж. каля 800 км. Выш. да 1022 м. Складаецца з паралельных градаў з выраўнаванымі міжрэччамі. На ПнУ — лістоўнічная тайга, на ПдЗ — хваёвыя лясы з масівамі піхтавакедравай тайгі. АНГАРЫДА мацярык, які існаваў на месцы Паўн. Азіі ў 2й палавіне палеазою і пачатку мезазою. Утварыўся ў выніку герцынскага тэктагенезу, што злучыў у адзіны кантынент Сібірскую і КітайскаКарэйскую стараж. гшатформы і некат. зоны байкальскай і каледонскай кансалідацыі. На Пд аддзяляўся морам Тэтыс ад Гандваны, у выніку распаду якой да А далучыліся Аравійская пліта і Індыйская платформа і ўтварыўся суперкантынент Еўразія. АНГАРЫЯ (грэч. angareia), 1) у Рымскай імперыі, Візантыі, дзяржавах сярэдневяковай Еўропы (імперыі Каралінгаў, Балгарыі, Польшчы і інш.) дзярж. ямская павіннасць — пастаўка ўючнай жывёлы для дзярж. перавозак. У 13—14 ст. у Візантыі і Балгарыі А. ўключала і шш. павіннасці (работа на будве дарог, мастоў, крэпасцяў). 2) У Візантыі, феад. Італіі і некаторых інш. краінах Еўропы паншчына і інш. павіннасці на карысць землеўладальніка. 3) У міжнар. праве захоп дзяржавай, якая ваюе, у сваіх портах гандд. суднаў нейтральных краін дая выкарыстання ў ваен. мэтах (перавозкі войскаў, узбраення і інш.). АНГАРЭЦІС (сапр. А л е к с а Зігмас Іонавіч; 25.6.1882, в. Абялупяй Вілкавішкскага рна, Літва — 22.5.1940), дзеяч Кампартыі Літвы і Беларусі, гісторык. Чл. С.д. партыі Літвы з 1906. Удзельнік рэвалюцыі 1905—07. У 1909 зняволены ў турму, у 1915 сасланы на Апгару (адсюль псеўданім). У 1917 чл. Петраградскага кта РСДРП(б). Са снеж. 1917 нам. камісара па літоўскіх справах пры Наркамнацы. У 1919 нарком унугр. спраў Літ.Бел. ССР, чл. Прэзідыума, у 1920 чл. Палітбюро ЦК КП(б)ЛіБ. 3 вер. 1920 сакратар Замежнага бюро ЦК КПЛ, з 1921 прадстаўнік КПЛ у Выканкоме Камінтэрна, з 1923 чл. Палітбюро ЦК КПЛ. У 1926—35 сакратар Інтэрнац. кантрольнай камісіі Камінтэрна. Аўтар «Гісторыі рэвалюцыйнага руху і барацьбы рабочых Літвы» (т. 1—2, 1921). Рэпрэсіраваны. Рэабілітаваны пасмяротна. АНГЕЛІНА Праскоўя Мікігаўна (12.1.1913, в. Старабешава Данецкай вобл. — 21.1.1959), тракгарыстка, арганізатар (1933) і брыгадзір першай у СССР жаночай тракгарнай брыгады. Скончыла Маскоўскую с.г. акадэмію імя КА.Ціміразева (1940). Двойчы Герой Сац. Працы (1947, 1958). Дэп. Вярх. Савета СССР у 1937—58. Дзярж. прэмія СССР 1946. АНГЕЛЫ, дынастыя візант. імператараў у 1185—1204. Прыйпілі да ўлады пасля звяржэння Андраніка I Камніна. Заснавальнік дынастыі Ісак II (правіў у 1185—95 і ў 1203—04); прадстаўнікі: Аляксей III (брат Ісака II, 1195—1203), Аляксей IV (сын Ісака II, правіў разам з ім у 1203—04). Складаныя ўнутр. і знешнія паліт. абставіны, сепаратызм правінцый, нянавісць насельніцтва Канстанцінопаля да апошніх з А., якія падтрымлівалі крыжаносцаў, прывялі да звяржэння дынастыі. АНГЕЛЬНСКАЯ ПАРОДА буйной рагатай жывёлы, тое, іігго англерская парода. АНГЕМІТОНІКА (ад ан... + гемі... + + грэч. tonos тон), гукавая сістэма, заснаваная на беспаўгонавых гукавых суадносінах. Разнавіднасці А. — 3, 4, АНПНА 343 5ступенная (пентатоніка) у аб’ёмах кварты, квінты, а таксама актавы, малой сексты, септымы. Тыповая інтанацыя — трыхорд у кварце (напр., рэфасоль). На ангемітоннай, у прыватнасці пентатоннай, сістэме засн. музыка многіх народаў (кітайцаў, манголаў, татараў, башкіраў, буратаў, шатландцаў і інш.). У слав. народаў А. часта спалучаецца з дыятанічнымі сістэмамі, але сустракаецца і ў чыстым выглядзе, асабліва ў песенным фальклоры стараж. пласта. Літл Квятка К.В. Ладовые снстемы в музыке славян н соседнмх народов // Нзбр. гр. М., 1971. Т. 1; Елатов В.й. Ладовые основы белорусской народной музыкн. Мн., 1964; Мухарннская Л.С. Белорусская народная песня. Мн., 1977. З.Я.Мажэйка. АНГІДРОН, гл. ў арт. Магнію злучэнні. АНГІДРЫДЫ, хімічныя злучэнні; вытворныя арган. і неарган. кіслот, якія ўтвараюцца пры іх дэгідратацыі. А. неарган. кіслот — аксіды кіслотаўтваральных элементаў [напр., серны A. (SOj), фосфарны (Р2О5), вутальны (СО2) і інш.] можна атрымліваць таксама акісленнем простых рэчываў; А. арган. кіслот [напр., воцатны А. (СНзСО)2О, малеінавы (СгНгСО^О] — кандэнсацыяй іх вытворных. А. гідралізуюцца да адпаведных кіслот. Выкарыстоўваюцца ў вытвсці палімераў, фарбавальнікаў, таксама як асушальнікі, ацыліруючыя сродкі. АНГІДРЫТ (ад ан... + грэч. hydor вада), 1) мінерал класа сульфатаў Ca(SO4). Крышталізуецца ў рамбічнай сінганіі. Крышталі тоўстатаблітчастыя, прызматычныя, ігольчастыя. Зярністыя, валакністыя агрэгаты, канкрэцыі. Бясколерны ці блакітнаваты, шэры. Бляск шкляны. Цв. 3,5—3,8. Шчыльн. 2,9—3 г/см3. Паглынаючы ваду, пераходзіць у гіпс. Асадкавы гідратэрмальны мінерал. Выкарыстоўваецца як звязвальнае рэчыва, угнаенне, сыравіна для атрымання сернай кты, вырабны камень. 2) Асадкавая парода, складаецца пераважна з мінералу ангідрьпу. Выкарыстоўваюць як угнаенне, цэмент і інш. На Беларусі трапляецца ў адкладах сярэдняга і верхняга дэвону. АНГІЛЕЙКА Фёдар, бел. гравёр па дрэве канца 17 — пач. 18 ст. Прадстаўнік Магілёўскай школы гравюры. AyTap гравюр у кн. «Нрмолой снречь Осмогласннк» Іаана Дамаскіна (1700), «Часослов смречь Последованмю службы» (1703), выдадзеных у друкарні М.Вашчанкі (Магілёў). Гравюрам А. характэрна прастата тэхн. прыёмаў і нескладанасць кампазіцыі, што збліжае іх з творамі нар. мастацтва. АНПЛЬЯ, Ангуіла (Anguilla), уладанне Вялікабрытаніі ў ВестІндыі, на авах Ангілья і Самбрэра ў паўн. частцы М. Антыльскіх авоў. Пл. 91 км . Нас. 8,8 тыс. чал. (1992), пераважна афр. паходжання. Афіцыйная мова — англійская. Пануючая рэлігія пратэ стантызм (англіканства і метадызм). Адм. цэнтр — г. Валі. Нац. свята — Дзень Ангільі (20 мая). Прырода. А. — нізкі вапняковы востраў, акаймаваны рыфамі. Развіты карст. Клімат трапічны пасатны, гарачы. Сярэднямесячныя тры паветра 18—24 °C. Ападкаў 700—1200 мм за год. Харакгэрны моцныя ўраганы ў канцы лета. Глебы чырваназёмныя, расліннасць — другасная саванна. Гісторыя. Востраў адкрыты ў 1493 ХКалумбам. Першыя паселішчы засн. ў 1631 галандцамі. 3 1650 англ. калонія, якую ў 1745 і 1796 спрабавала захапіць Францыя. 3 1882 A адміністрацыйна аб’яднана з авамі СентКітс і Невіс; разам з імі ўваходзіла ў 1958—62 у ВестІндскую федэрацыю; у лют. 1967 астравы набылі статус «асацыіраванай з Вялікабрытаніяй дзяржавы». Пасля заявы пра разрыў з СентКітсам і Невісам (1967) А ў лют. 1969 у аднабаковым парадку абвясціла сябе незалежнай рэспублікай. У сак. 1969 Вялікабрытанія васадзіла на А свае войскі і Ангідрыт. аднавіла кантроль над востравам. У 1976 A атрымала частковае самакіраванне. Ацдзяленве А ад астатніх астравоў у 1980 замацавана англ. парламентам. Дзейнічаюць Нац. альянс, Дэмакр. партыя. Гаспадарка. Аснову эканомікі складаюць турызм, вьгтвсць лодак, здабыча солі і морапрадуктаў. С.г. патэнцыял абмежаваны. Апрацоўваецца 5% тэрыторыі. Доля сельскай гаспадаркі і рыбалоўства не перавышае 10% валавога ўнутр. прадукту (ВУП). Асн. культуры — батат, rapox, copra, кукуруза. На мясц. патрэбы гадуюць авечак, коз, свіней. Вядзецца лоўля рыбы і амараў, здабываецца соль. На турызм прыпадае 29% (1987) ВУП. Асн. транспарт — аўтамабільны. Працягласць дарог 90 км, з іх 46 км з цвёрдым пакрыццём. 2 гавані — РоўдБей і БлоўінгПойнт. Аэрапорт Уолблейк. У пач. 1990 у А. зарэгістравана 45 замежных аддз. банкаў. Знешняя фін. дапамога (у асн. Вялікабрытаніі) складае каля 3 млн. долараў за год. А. экспартуе соль у Трынідат і Табага, амараў на сумежныя астравы (асн. крыніца экспартных паступленняў каля 64% прыбытку ў 1987). Грашовая адзінка — усх.карыбскі долар. АНПНА (лац. angina лігар. ўдушша), вострая інфекцыйная хвароба з запаленнем міндалін, пераважна паднябенных. Узбуджальнік А. — звычайна гемалітычны стрэптакок; перадаецца хвароба праз кантакты з хворым, праз ежу і пітво. А. можа быць сімптомам некаторых інфекц. захворванняў (дыфтэрыя, шкарлятына, адзёр), пры хваробах крыві і крывятворных органаў. Захворванню спрыяе агульнае і мясц. ахаладжэнне арганізма. Бывае катаральн а я (пачырваненне, прыпухласць слізістай абалонкі міндалін), л а к у н а р н а я (у лакунах — паглыбленнях міндалін з’яўляецца фібрынозны налёт, які выступае на паверхні міндаліны ў выглядзе белых, шэрых палосаў), фалікулярная (нагнаенне лімфозных фалікул, што выступаюць пад слізістай абалонкай у выглядзе буйных ФАнгілейка. «Успенне Багародзіцы». Гравюра на дрэве ў кнізе «йрмолой снречь Осмогласннк» Іаана Дамаскіна. Маплёў. 1700. жоўтых кропак), флегманозная (запаленне тканак вакол міндаліны, калямшдалінавы абсцэс). Асн. сімптомы А.: боль у горле, недамаганне, павышаная тэмпература (38—40°). Працягласць хваробы — 4—7 дзён. Ускладненні: рэўматызм, энда, міякардыт, нефрыт. Лячэнне А.: пасцельны рэжым, цёплая, негустая ежа, сагравальныя кампрэсы, павязкі на шыю, паласканне горла (1— 2%ным растворам борнай кты, растворам марганцавакіслага калію, кухон