Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АНГРЭН
351
У А. зарэгістравана каля 30 партый. Асн. з іх: МПЛА, УНІТА, ФНЛА.
Гаспадарка. Аснова эканомікі — здабыўная прамсць і сельская гаспадарка. Валавы ўнутр. прадукт у 1991 склаў 9,1 млрд. дол. (36% прыпадае на нафту і нафтапрадукгы). Здабыча нафты (21 млн. т, 1991), алмазаў (961 тыс. карат, 1991). Вытвсць электраэнергіі (730 млн. кВт ■ гадз, 1987, 70% на ГЭС). Развіваюцца апрацоўчая прамсць (перапрацоўка с.г. сыравіны, металаапр., нафтаперапр., лесапілаванне, тэкст., швейная і інш.), буд. індустрыя (вьгтвсць цэменту, азбесту), суднабудаванне. Важная галіна сельскай гаспадаркі — плантацыйнае земляробства. Культывуюць каву (13 тыс. т, 1987), кукурузу, сізаль, цукр. трыснёг, алейную пальму, пшаніцу, какаву, гевею, тытунь і інш. Вырошчваюць бавоўну, маніёк, фасоль, рыс, арахіс. Жывёлагадоўля ў асн. у паўд. раёнах (буйн. par. жывёла, свінні, козы). Рыбалоўства. Развіты чыг. (каля 3,3 тыс. км) і аўтамаб. (каля 80 тыс. км) транспарт. Марское кабатажнае суднаходства. Гал. парты — Луанда, Лабіту, Кабінда. У Луандзе міжнар. аэрапорт. У экспарце А. 88,9% займае нафта, 7,3% — алмазы. Больш за 90% экспарту паступае ў ЗША, краіны Зах. Еўропы (з 1985 А. асацыіраваны член Еўрап. Саюза), Бразілію. Вывозяцца кава (6 тыс. т, 1991), алмазы, сізаль, кукуруза, пальмавы алей, драўніна. Імпартуюцца машыны, абсталяванне, тэкстыль, металы. У 1989 А. прынята. ў Міжнар. валютны фонд і Міжнар. банк рэканструкцыі і развіцця. Грашовая адзінка — кванэа.
Літаратура. Багатая вусная лра існуе на мовах народаў банту — кімбунду, умбунду, кіконга, гангела і інш. У канцы 19 ст. К. да Мата сабраў і выдаў кн. «Народная мудрасць у ангольскіх прымаўках», А.Рыбаш — кн. казак і прымавак «Місоса» (т. 1—3, 1961—64) і «Ангольскія абрады і божаствы» (1958). На аснове нар. легендаў Каштру Сараменью стварыў кн. «Гісторыя Чорнай Зямлі» (т. 1—2, 1960). Пісьмовая лра, пераважна на партуг. мове, узнікла ў 19 ст. і мела публіцыст. характар. Літаратуры на мовах кімбунду і умбунду не мелі магчымасці друкавацца. У друку разгарнуўся патрыят. рух за аднаўленне сапраўднай нац. культуры. У 1920—30я г. асн. жанры — бытапісальныя і дыдактьгчныя апавяданні. Тэмы нац. самасцвярджэння гал. чынам адлюстроўваюцца ў паэзіі і журналістыцы. 3 1930х г. вядомыя раманы П.Машаду і А.Троні, А. ды Асіс Жуніёр. Пасля 2й сусв. вайны ўзніклі патрыятычны культ.асв. рух «Ідзём адкрываць Анголу» (1948), «Культурнае таварыства Анголы» (1952), выдадзены першы кімбундупартуг. слоўнік (1953). Пад уплывам нац.вызв. вайны 1961—74 у лры актуалізуецца тэма барацьбы супраць каланіялізму і расізму. Вылучаюцца вершы А.Нета, А.Жасінту, А.Барбейгуша, Р.Дуарці ды Карвалью і інш. Антыкаланіяльны кірунак маюць трылогія
Каштру Сараменью «Мёртвая зямля» (1949), «Паварот» (1957), «Язва» (1970). Ра.ман Рыбаша «Уанга» (1953) перакладзены на многія еўрап. мовы. Значнае дасягненне прозы — апавяданні і аповесці Л.Віейры. У 1977 створаны Саюз пісьменнікаў А.
Масчацтва На тэр. А. захаваліся першабытныя наскальныя геаметрызаваныя малюнкі жывёл. У сярэдневяковых дзярж. утварэннях (Луанда, Конга) развівалася дэкар.прыкладное мастацгва, асабліва пляценне і разьба. Планіроўка пасяленняў кругавая: у цэнтры — памяшканне для сходаў, вакол яго — жылыя дамы з гасп. пабудовамі. Жылыя дамы прамавугольнай (радзей круглай) формы на каркасе з калоў, пераплеценых галінкамі, часам абмазаныя глінай, з глінабітнай падлогай, канічнай або 2схільнай саламянай страхой. Дзверы і сцены часта ўпрыгожваюць разьбяным выпаленым ці маляваны.м геам. арнаментам. 3 прыходам еўрапейцаў у А.
Ангола. Эразійны каньён каля г. Луанда.
Сталіца Анголы г. Луанда.
э’явіліся гарады, якія забудоўваліся на ўзор правінцыяльных партуг. гарадоў мураванымі будынкамі ў стылі барока і ранняга класіцызму. 3 пач. 20 ст. забу
дова вядзецца ў духу сучаснай еўрап. архітэктуры з выкарыстаннем новых канструкцый і матэрыялаў. Развіта маст. разьба: стылізаваныя, схематычныя статуэткі людзей і жывёл, якія, паводле нар. павер’яў, валодаюць магічнай сілай, рытуальныя маскі. Разьбянымі выявамі (часам са складанымі дэкар. кампазіцыямі) аздабляюць драўляную мэблю, рэчы хатняга ўжытку. Пляцёнкі з галінак і саломы, кошыкі, цыноўкі 1 інш. вырабы нар. мастацтва ўпрыгожваюць геам. арнаментам чорнага, жоўтага, чырвонакарычневага колеру. 3 1970х г. развіваецца выяўленчае (асабліва графіка) і дэкар.прыкладное мастацтва.
Літ.: Фвтунм Л.Л. Народная Республнка Ангола: Справ. М., 1985; Хазанов AM., Прнтворов АВ. Ангола. М., 1979.
У. С.Кошалеў (гісторыя), М.С.Вайтовіч (гаспадарка).
Каза ангорскай пароды.
АНІОРСКАЯ ПАРОДА козаў, старажытная воўнавая парода. Выведзена ў сярэднявеччы ў Турцыі, у правінцыі Ангора (Анкара). 3 19 ст. гадуюць у ЗША, краінах Афрыкі і Аўстраліі, у Закаўказзі, Сярэдняй Азіі, часткова ў Казахстане. Выкарыстоўваюць для паляпшэння грубашэрсных парод козаў. 3 яе ўдзелам выведзена савецкая воўнавая парода.
Жывая маса дарослых казлоў 50—55, матак 32—36 юг. Воўна 44—46й якасці, даўж. 25 см і больш, аднародная, паўтонкая, белая, з моцным люстраным бляскам. Гадавы настрыг воўны з казлоў 5—7 кг, з матак 2,2—4 кг. Выхад чыстай воўны 65—75%. 3 ангорскай воўны вырабляюць драпіраваныя тканіны, плюш, дываны, трыкат. вырабы; са шкур — фугры. Удой за лактацыю 70—100 кг, тлустасць малака 4,2—4,4%. Пладавітасць 100—110%.
АНГРЭН, горад ва Узбекістане, у Ташкенцкай вобл., у даліне р. Ахангаран. Засн. ў 1946. 133 тыс. ж. (1990). Чыг. станцыя. Цэнтр вуі’альнай прамсці, ст. падземнай газіфікацыі вугалю. Хім. (азотнатукавыя ўгнаенні, вьггвсць гумаватэхн. вырабаў і інш.), харч. прамсць; вытвсць буд. матэрыялаў (жалезабетонныя канструкцыі, цэмент,
352 АНГРЭНСКАЕ
керамічныя вырабы і інш.). Пед. інт. Гіст.краязнаўчы музей.
АНГРЭНСКАЕ РАДОВІШЧА в у гальнае, ва Узбекістане, у даліне р. Ахангаран. Пл. 70 км . Вугляносныя адклады юры. Агульныя геал. запасы да глыб. 600 м — 2,57 млрд. т. Адкрыта ў 1933, распрацоўваецца з 1940. Вугаль буры. Цеплыня згарання 13,9 МДж/кг. Здабыча пераважна адкрытым спосабам. Цэнтр — г. Ангрэн.
АНГСТРЭМ (Angstrom) Андэрс Іонас (13.8.1814, г. Лёгдзё, Швецыя — 21.6.1874), шведскі фізік, адзін з заснавальнікаў спектральнага аналізу. Скончыў Упсальскі унт (1839), дзе працаваў (з 1858 праф., у 1870—71 рэктар). Навук. працы А. па спектральным аналізе, магнетызме, цеплавых з’явах і
Андалузіт.
ўласцівасцях металаў. Вызначыў з вял. дакладнасцю даўжыні хваляў і склаў першы падрабязны атлас спектральных ліній сонечнага спектра. Адкрыў вадарод у сонечнай атмасферы. Імем А. наз. адзінка даўжыні. роўная 10' “м.
АНГУЛЕМ (Angouleme), горад на 3 Францыі, на р. Шаранта. Адм. ц. дэпартамента Шаранта і гал. горад гіст. вобласці Ангумуа. Засн. ў перыяд рымскай каланізацыі. 95 тыс. ж. (1982). Машынабудаванне, папяровая, паліграф., фаянсавая, харчасмакавая, ваен. вытвсць. Арх. помнікі 12—15 ст. (у т.л. сабор СенП’ер, 1105—23). Музеі.
АНГУМУА (Angoumois), гістарычная вобласць на 3 Францыі, дэпартамент Шаранта і часткова Дардонь. Пл. 6,1 тыс. км . Нас. 360 тыс. чал. (1982). Гал. горад — Ангулем. Вінаробства, вытвсць каньякоў (назва ад г. Каньяк); машынабудаванне, папяровая, ваен. прамсць.
АНДАЛІБ НурмухамедГарыб (каля 1712—80), туркменскі паэт. Заснавальнік эпічнага жанру дастана ў туркм. лры. Выкарыстоўваючы лгг. і фалькл. сюжэты, стварыў рамант. дастаны «Лейлі і Меджнун», «Юсуп і Зулейха».
Андаракі з в. Збляны Лідскага раёна Гродзенскай вобл. 1920я г. (уверсе) і з Брэсцкай вобл. Пач. 20 ст.
валых матэрыялаў і тонкакерамічных (ізалятары і інш.) вырабаў.
АНДАЛЎСІЯ, Андалузія (Andalucia), аўтаномная вобласць на Пд Іспаніі. Пл. 87,3 тыс. км , нас. 6,4 млн. чал. (1993). Адм. цэнтр — г. Севілья. Уключае 8 правінцый: Альмерыя, Гранада, Кадыс, Кордава, Малага, Севілья, Уэльва, Хаэн. Найб. гарады: Севілья, Малага, Кордава, Гранада, Кадыс,
Аўтар паэм «Агузнамэ», «Несімі», «Жыкыр» («Чыгір»).
АНДАЛУЗІТ (ад назвы гіст. вобл. Андалусія ў Іспаніі), мінерал падкласа астраўных сілікатаў, алюмасілікат, Al А1 [БіОДО. Крышталізуецца ў рамбічнай сінганіі. Утварае прызматычныя крышталі, слупкаватыя, прамянёвыя агрэгаты і інш. Колер ружовы, шэры, карычневы, жоўты, чырвоны. Бляск шкляны, Цв. 6,5—7,5. Шчыльн. 3,1— 3,2 г/см3. А. — харакіэрны мінерал метамарфічных сланцаў і гнейсаў. Трапляецца таксама ў рагавіках, другасных кварцытах, некаторых пегматытах і россыпах. На Беларусі — як акцэсорны мінерал у палеагенавых і неагенавых адкладах, трапляецца ў крыіігт. фунда
менце, адкладах верхняга пратэразою, карбону, трыясу, мелу, марэнных і алювіяльных. Выкарыстоўваецца як сыравіна для высокагліназёмістых вогнетры
Уэльва. Займае б. ч. Андалускай нізіны ў бас. р. Гвадалквівір на ўзбярэжжы Атлантычнага ак. і Міжземнага мора. На Пн горы СьераМарэна, ла Пд Андалускія. Клімат міжземнаморскі, вільготны на ПдЗ (да 2000 мм ападкаў за год), засушлівы на ПдУ (120 мм за год, найменш у Зах. Еўропе). Тра студз. 6—14,5 °C, жн. 23—28 °C.
Найстараж. насельнікі A — іберы. Туг існавалі калоніі фінікійцаў, пазней — карфагенян. У перыяд рым. панавання А. ўваходзіла ў склад правінцкі Бетыка. Арабы, якія заваявалі на пач. 8 ст. болыпую ч. Пірэнейскага пва, пашырылі назву А (альАндалус) на ўсю тэр. мусульм. Іспаніі. У ходае Рэканкісты ў 13 ст. А (акрамя Гранадскага эмірата) адваявана ў арабаў. 3 адваяваннем Гранадскага эмірата (1492) А. цалкам стала ч. Ісп. каралеўства.
Эканоміка агр.прамысловая. У с.г. вытвсці занята каля 42% насельніцтва. Пераважае арашальнае земляробства. 1е месца ў краіне па зборы бабовых, цукр. трыснягу, бавоўніку, сланечніку, 2е — па зборы збожжавых (пшаніца, рыс, copra). Вырошчваюць гародніну, бахчавыя, алівы, вінаград, тытунь, бульбу, цукр. буракі і інш. Жывёлагадоўля — авечкі, коні, буйн. par. жывёла, у т.л. быкі для карыды. Развіты рыбалоўства, збор кары коркавага дрэва. Здабываюць медзь, свінец, цынк, марганец, жал. руду, вугаль, серу. Асн. галіны прамсці: каляровая металургія, хім., маш.буд. (с.г. машыны, суднабудаванне), нафтаперапр., нафтахім., харчасмакавая, тэкстыльная. А. — буйны экспарцёр аліўкавага алею, кансерваваных маслін, віна. Раён турызму, вяДомыя курорты на Сонечным беразе.
КНІГІ ОНЛАЙН
