КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Ф.С.Фешчанка (прырода, гаспадарка). АНДАЛЎСКАЯ НІЗІНА, на Пд Пірэнейскага пва, у Іспаніі, паміж гарамі Андалускімі і СьераМарэна, у бас. р. Гвадалквівір. Даўж. каля 300 км. Займае перадгорны прагін, запоўнены кайназойскімі адкладамі. Густа населена. Клімат мгжземнаморскі, ападкаў 400— 700 мм за год. Зараснікі маквісу, пальміту, гарыгі. Пасевы збожжавых, цукр. буракоў; гаі цытрусавых, аліўкавых дрэў, сады, вінаграднікі. Буйныя гарады Севілья, Кордава, Кадыс. АНДАЛЎСКІЯ ГОРЫ, К а р д ы л ь ераБетыка (Cordillera Betica), горная сістэма на Пд Пірэнейскага пва ў Іспаніі. Працягласць з ПдЗ на ПнУ каля 630 км. Выш. да 3478 м (г. Муласен). Утвораны некалькімі глыбока расчлянёнымі хрыбтамі і масівамі альпійскага ўзросту. Складзены пераважна з крышт. парод і вапнякоў. Развіты карст. Радовішчы жал. руды. Укрытыя лістападнымі і вечназялёнымі лясамі і хмызнякамі. У катлавінах і на ўзбярэжжы плантацыі цытрусавых, аліўкаў, вінаграднікі, на У — фінікавыя пальмы. АНДАМАНСКАЕ МОРА, паўзамкнёнае мора Індыйскага ак., паміж пвамі Індакітай і Малака, ввам Суматра, ланцугом Нікабарскіх і Андаманскіх АНДЖАПАРЫДЗЕ 353 авоў. Абмывае берагі М’янмы, Тайланда, Інданезіі і сумежных астравоў Індыі. Пл. 605 тыс. км . Найб. глыб. 4507 м. Клімат трапічны, вільготны, мусонны. Сярэдняя тра вады ў лют. 26 °C, у жн. 28 °C. Салёнасць ад 20—25 %о на Пн да 30—35 °/оо на Пд. Прылівы паўсутачныя (да 7,2 м). Фауна; дэльфіны Іравадзі, дзюгоні, лятучыя рыбы, рыфавыя рыбы, паруснікі і інш. Рыбалоўства. Асн. парты: Янгон, Малам’яйн (М’янма), Пхукет (Тайланд), Джорджгаўн, Келанг (Малайзія), Белаван (Інданезія). А.М.Вітчанка. АНДАМАНСКІЯ АСТРАВЫ, архіпелаг на Пн Індыйскага ак. паміж Бенгальскім зал. і Андаманскім морам. Працягласць з Пн на Пд 350 км. Частка саюзнай тэр. Індыі (Андаманскія і Нікабарскія астравы). Пл. 6,5 тыс. км2. Самыя вял. авы: Паўн. Андаман, Сярэдні Андаман, Паўд. Андаман, М. Андаман. А.а. — вяршыні падводнага горнага ланцуга на прадаўжэнні хр. Ракхайн (з вулканамі Барэн і Наркандам), месцамі акаймаваны рыфа.мі. Нізкагорны расчлянёны рэльеф, выш. да 732 м (г. СадлПік). Клімат трапічны, мусонны. Вільготныя вечназялёныя трапічныя лясы. Адзіны горад — ПортБлэр. АНДАМАНСКІЯ I НІКАБАРСКІЯ АСТРАВЫ (англ. Andaman and Nicobar Islands), саюзная тэрыторыя Індыі, на аднайменных авах паміж Бенгальскім зал. і Андаманскім м. Працягласць з Пн на Пд 750 км. Пл. 8,3 тыс. км2. Нас. 278 тыс. чал. (1991). Адм. цэнтр — г. ПортБлэр. Лесараспрацоўкі. Вырошчванне какосавай і каўчукавай пальмаў, рысу, садавіны. Рыбалоўства (лоў крэветак, трэпангаў), збіранне ракавін. Экспарт драўніны. Аб прыродзе гл. ў арт. Андаманскія астравы, Нікабарскія астравы. АНДАРАК, паясное жаночае адзенне, спадніца з шарсцяной ці паўшарсцяной саматканкі. Вядомы па ўсёй Беларусі за выключэннем паўн.зах. раёнаў. Шылі з 3—5 полак. Малюнак (у клетку або ў падоўжныя ці ў папярочныя палосы) утвараўся на вохрыстаружовым, вішнёвым, сінім, зялёным, серабрыстабелым, чорным фоне тканіны. Дадатковымі элементамі дэкору служылі запрасаваныя складкі, вышыўка, карункавыя тасёмкі, стужкі. У 19 — пач. 20 ст. найб. пашыраныя былі клятчастыя А. (чырвоначорныя клеткі па ўсім полі — ваўкавыскакамянецкі строй). Паступова да чорнага і чырвонага колераў пачалі дадаваць зялёны, ружовы, жоўты і інш. У паўд.зах. і цэнтр. раёнах Беларусі пераважалі А. ў папярочныя палосы (ляхавіцкі строй, пухавіцкі строй), ва ўсх. — у падоўжныя (шырокія чырвоныя чаргаваліся з вузейшымі белымі). 3 пач. 20 ст. пашыраны аднатонныя чырвоныя, сінія і інш. А. Святочныя А. абавязкова гафрыравалі. Выйшаў з ужытку ў 1930я г. АНДАТРА, мускусны пацук (Ondatra zibethicus), млекакормячая паўводная жывёла атр. грызуноў. Пашырана ў Паўн. Амерыцы, Еўразіі. Радзіма — Паўн. Амерыка. У 1905 завезена ў Зах. Еўропу. На Беларусь пранікла з Польшчы. Шырока рассялілася. Жыве ў норах, «хатках» у старыцах, невял. з павольным цячэннем рэчках, каналах, азёрах, сажалках, багатых воднай і прыбярэжнай расліннасцю. Даўж. цела да 40 см, хваста да 35 см, маса да 2 кг. Поўсць густая, шаўкавістая, ад светлакарычневай да чорнай. Хвост з бакоў пляскаты, укрыты рагавымі лускавінкамі. У самцоў у перыяд гону залозы выдзяляюць сакрэт з мускусам. Корміцца раслінамі. За год дае да 3 прыплодаў па 3—15 дзіцянят. Аб’екг промыслу (футра, мяса). АНДГУЛАДЗЕ Давід Ясонавіч (15.10.1895, с. Бахві, Махарадзеўскі рн, Грузія — 29.9.1973), грузінскі спявак (драм. тэнар). Нар. арт. СССР (1950). Андатра. Скончыў Тбіліскую кансерваторыю (1927), з 1958 яе прафесар. У 1929—55 саліст тра оперы і балета імя Паліяшвілі (Тбілісі). Сярод партый: Тарыэл Фра Анджэліка. Мадонна на троне паміж святымі Кацярынай і Даменікам. 1445. («Паданне пра Тарыэла» Ш.Мшвелідзе, Дзярж. прэмія СССР 1947), Герман («Пікавая дама» П.Чайкоўскага), Атэла, Радамес («Атэла», «Аіда» Дж.Вердзі). Дзярж. прэмія Грузіі 1973. АНДЖАЕЎСКІ (Andrzejewski) Ежы (19.8.1909, Варшава — 19.4.1983), польскі лразаік і публіцыст. У 1927—31 вучыўся ў Варшаўскім унце. Першае апавяданне «Хпусня» (1932). Вядомасць прынесла аповесць «Лад сэрца» (1938). У зб. апавяд. «Ноч» (1945) адлюстраваў жыццё суайчыннікаў у час ням. акупацыі. Раман «Попел і дыямент» (1948; экранізацыя А.Вайды, 1958) пра супярэчлівую грамадскапаліт. і маральную атмасферу ў пасляваеннай Польшчы. У метафарычных аповесцях «Цемра ахінае зямлю» (1957), «Брама раю» (1960) праблемы быцця чалавека ў складанай гіст. плыні часу, пошукі справядлівасці, веры, сэнсу існавання. У аповесці «Ужо амаль нічога» (1976) даследуе душэўны стан і памкненні мастака, у аповесці «Ніхто» (1983) праз міфалагічную прызму спрабуе асэнсаваць месца і прызначэнне чалавека ў Сусвеце. Яго творам уласцівы філасафічнасць, нетрадыцыйнае светаўспрамынне, экзістэнцыяльная праблематыка. Тв.: Рорій і diament. Warszawa, 1964; Trzy opowiesci: Ciemnsci kryja, ziemig. Bramy raju. Idzie skaczqc po gorach. Warszawa, 1973: Nikt. Warszawa, 1987; Pye. nep. — Сочннення. T. 1—2. M., 1990. М.М.Хмяльніцкі. АНДЖАЛІНІ (Angiolini) Даменіка Maрыа Гаспара (9.2.1731, Фларэнцыя — 5.2.1803), італьянскі балетмайстар, артыст, лібрэтыст і кампазітар. Адзін з заснавальнікаў дзейснага балета. Падзяляў балетныя жанры на 4 групы: гратэск, камічны, паўхарактарны і высокі. Важпейшае месца ў балеце адводзіў музыцы. На аснове камедый Мальера стварыў новае для муз. тра відовішча. Працаваў у Італіі, Германй, Аўстрыі, у 1766—86 (з перапынкамі) у Пецярбургу і Маскве. Паставіў шэраг балетаў, у тл. на ўласную музыку. АЕІДЖАГІАРЬІДЗЕ Верыко (Вера Іўліянаўна; 6.10.1900, Кутаісі — 30.1.1987), грузінская актрыса. Нар. арт. СССР (1950). Герой Сац. Працы (1979). Вучылася ў драм. студыях у Маскве і Тбілісі. Працавала ў Тбілісі ў груз. тры імя Руставелі (з 1920), з 1928 — у тры імя К.Марджанішвілі. Актрыса вял. сцэн. культуры, яркай індывідуальнасці, развівала рамантычныя традыцыі груз. тра. Лепшыя ролі: Джавара («Выгнаннік» В.Пшавелы), Марыя Сцюарт (аднайм. п’еса Ф.Шылера), Клеапатра («Антоній і Клеапатра» У.Шэкспіра). Здымалася ў кіно. Дзярж. прэміі СССР 1943, 1946, 1952. АНДЖАПАРЫДЗЕ Зураб Іванавіч (н. 12.4.1928, Кутаісі), грузінскі спявак (лірыкадрам. тэнар). Нар. арт. СССР (1966). Скончыў Тбіліскую кансервато 354 АНДЖЭЛIКА рыю (1952), з 1971 выкладае ў ей (праф. з 1984). У 1952—59 і з 1970 саліст Тра оперы і балета імя Паліяшвілі (Тбілісі), у 1959—70 — Вял. тра. Сярод лепшых партый: Абесалом («Абесалом і Этэры» З.Паліяшвілі), Міндыя («Міндыя» А.Тактакішвілі), Герман («Пікавая дама» П.Чайкоўскага), Хазэ («Кармэн» Ж.Бізэ). Дзярж. прэмія Грузіі 1971. АНДЖЭЛІКА, Фра Анджэліка, Беата Анджэліка (Angelico, Fra Angelico, Beato Angelico; сапр. Г в i д a д ы П ’ e т p a ; Guido di Pietro; каля 1400, г. Вік’ё, прав. Фларэнцыя, Італія — 18.2.1455), італьянскі жывапісец эпохі Ранняга Адраджэння. Прадстаўнік фларэнцінскай школы. Як мастак склаўся пад уплывам познагатычнага жывапісу, у далейшым выкарыстаў рэалізм Мазачыо. Наіўнае і глыбока рэліг. мастацтва А. прасякнута светлым лірызмам і мяккай паэтычнасцю: «Каранацыя Марыі» (каля 1434—35); фрэскі б. манастыра СанМарка ў Фларэнцыі (1438—45), «Мадонна на троне паміж святымі Кацярынай і Даменікам» (1445), капэлы Мікалая V у Ватыкане (1445—48) і інш. АНДОРА (каталанскае, ісп. Andorra, франц. Andorre), Княства А н д о р а (каталанскае Principal d’Andorra, ісп. Principado de’Andorra, франц. Principaute d’Andorre), дзяржава на ПдЗ Еўропы ва ўсх. Пірэнеях па^іж Іспаніяй і Францыяй. Пл. 465 км , нас. 64 тыс. чал. (1993). Сталіца — г. АндоралаВела. Афіц. мова каталанская, выкарыстоўваецца таксама ісп. і французская. Насельніцтва: іспанцы (61%), андорцы (30%), французы (6%) і інш. Болыпасць вернікаў — католікі. Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 137 чал. на 1 км2. У адм.тэр. адносінах А. падзяляецца на 7 абшчын. Афіцыйна A — суверэннае парламенцкае княства, фактычна — рэспубліка. Заканадаўчы орган — аднапалатны Ген. савет, які выбіраецца ўсеаг. прамым галасаваннем на 4 гады. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе Выканаўчы савет (урад) з 5 міністраў. Узбр. сіл не мае. Існуюць невял. паліцэйскія фарміраванні для аховы грамадскага парадку. Прырода. Размешчана на паўд. схілах Пірэнеяў у даліне р. Валіра і яе прытокаў (бас. р. Эбра), акружанай гарамі выш. 800—2942 м. Шмат азёраў ледавіковага паходжання. Сярэднія тры студз. ў гарах 15 °C, у даліне Валіры і на Пд А. 2 °C, ліп. — да 20 °C, ападкаў 1000—2000 мм за год. Частыя засухі. Па схілах гор шыракалістыя (дуб, граб, бук, каштан; займаюць 30% тэр.) і яловапіхтавыя лясы, вышэй — субальпійскія і альпійскія лугі. Карысныя выкапні: свінцовыя, жал. г сярэбраныя руды, шыферныя сланцы, каштоўныя і вырабныя камяні, ёсць міпер. воды. Гісторыя. Першае ўпамінанне ў крыніцах адносіцца да 805. У сярэднія вякі тэр. А. — феад. ўладанне ў асн. графаў дэ Фуа і епіскапаў Урхельскіх; паводле пагаднення 1278 Lx сумесны сюзерэнат. Пазней правы графаў дэ Фуа перайшлі да франц. каралёў. 3 1419 дзейнічае Ген. савет — найстарэйшы (пасля ісландскага) парламент у Еўропе. У 1866 уведзена канстытуцыя, з 1867 улада епіскапа абмежавана. У жыцці і звычаях народа .А захоўваюцца перажыгкі дафеад. і феад. адносін (абшчынная ўласнасць на зямлю, звычаёвае права і інш.). У 1933 уведзена ўсеагульнае выбарчае права для мужчын, у 1970 — і для жанчын. У 1981 падпісаны дэкрэт аб «рэформе інстытутаў» (раздзяленні ўлады), якім прадугледжана акрамя Ген. савета стварэнне Выканаўчага савета. Пасля парламенцкіх выбараў у 1992 Ген. савет і ўрад узначаліў лідэр рэфармістаў О. РыбаРэйг. На рэферэндуме ў сак. 1993 прынята новая канстытуцыя. 2.6.1993