КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
з бел. мовы выйшлі кн. паэзіі «Глыток вады» М.Танка (1975), «Так лёгка крочыш» П.Макаля (1982), аповесць «Лонва» І.Пташнікава (1980), збкі бел. паэзіі «Моваю сэрца» (1977, разам з Г.КрыжанавайБрынзавай) і бел. нар. казак «Чароўная дудка» (1982). Асобныя вершы бел. паэтаў у перакпадзе А. ўвайшлі ў анталогію «Жыццё супраць смерці» (1980), «Анталопю савецкай паэзіі XX стагоддзя» (Т. 1—2, 1981). А.К.Гардзіцкі. АНДРЫЯПАЎ Кузьма Андрыянавіч (28.12.1904, в. Кандакова Цвярской вобл., Расія — 13.3.1978), савецкі хімікарганік. Акад. AH СССР (1964; чл.кар. 1953). Герой Сац. Працы (1969). Скончыў Маскоўскі унт (1930). 3 1930 ва Усесаюзным электратэхн. інце, з 1954 у Інце элементааргам. злучэнняў АН СССР, адначасова з 1959 у Інце тонкай хім. тэхналогіі. Асн. навук. даследаванні па сінтэзе і распрацоўцы прамысл. тэхналогій новых высокамалекулярных злучэнняў, асабліва тэрмаўстойлівых крэмнійарган. палімераў, і матэрыялаў на іх аснове для электратэхн., лакафарбавай і буд. вытвсці. Ленінская прэмія 1963. Дзярж. прэмй СССР 1943, 1946, 1950, 1953. Тв.: Теплостойкве кремннйорганнческме даэлектрлкл. М.; Л., 1957; Методы элементоорганнческой хнмнн: Кремннй. М., 1968. АНДРЫЯНАЎ Мікалай Яфімавіч (н. 14.11.1952, г. Уладзімір), расійскі спартсмен (гімнастыка). Абсалютны чэмпіён Алімпійскіх гульняў (1976, Манрэаль), алімпійскі чэмпіён у асобных відах мнагаборства (1972, Мюнхен, 1976). Абсалютны чэмпіён свету 1978, Еўропы 1975, СССР 1972—74. Чэмпіён свету 1974 і 1978, Еўропы і СССР у 1971—75 у асобных відах мнагаборства. Уладальнік Кубка свету 1975—77. АНДРЭЕЎ 359 АНДРЫЯШАЎ Аляксандр Міхайлавіч (1.9.1863, Чарнігаў — 1939), украінскі гісторык. Скончыў Кіеўскі унт (1886). Працаваў у архівах Львова. Кіева, Рэвеля, Рыгі, Пецярбурга, супрацоўнічаў з Кіеўскай археагр. камісіяй. Даследаваў гісторыю ўкр. зямель феад. перыяду («Нарыс гісторыі Валынскай зямлі да канца XIV ст.», 1887; «Нарыс гісторыі каланізацыі Пераяслаўскай зямлі да пачатку XVI стагоддзя», 1931). АНДРЭ (Andre) Жак (25.2.1919, Парыж — 3.4.1988), французскі лётчык, удзельнік вызвалення Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Герой Сав. Саюза (1945). Засл. лётчык Францыі. Вучыўся ва унце, скончыў лётную школу. 3 1943 у СССР у складзе знішчальнага авіяпалка «Нармандыя—Нёман» 1й паветр. арміі. Удзельнік ВіцебскаАршанскай, Усх.Прускай, Кёнігсбергскай аперацый. Зрабіў 113 баявых вьшетаў, збіў 17 самалётаў праціўніка. Да 1969 у франц. арміі, палкоўнік. АНДРЭ (Andree) Саламон Аўгуст (18.10.1854, Грэна — кастр. 1897), шведскі інжынер, даследчык Арктыкі. У 1882—83 прымаў удзел у навук. экспедыцыі па Шпіцберген. 11.7.1897 (з Н.Стрынбергам і К.Фрэнкелем) спрабаваў дасягнутдь Паўн. полюса па паветр. шары «Арол» уласнай канструкцыі, аднак загінуў на вве Белы (на У ад Шпіцбергена). Рэшткі экспедыцыі знойдзены ў 1930. У гонар А. названа паўн. частка вва Зах. Шпіцберген (Зямля Андрэ). АНДРЭЕВА Ефрасіння Георгіеўна (н. 8.10.1931, в. Афонькіна Паўн.Казахстанскай вобл.), бел. вучоны ў галіне педагогікі. Др пед. н. (1988), праф. (1991). Скончыла Башкірскі пед. інт (1955). 3 1958 у Мінску. Працавала ў Мінве адукацыі Беларусі і НДІ педагогікі, з 1974 у Бел. пед. унце. Даследуе гісторыю нар. асветы і пед. думкі Беларусі. Аўтар дапаможнікаў для студэнтаў ВНУ. Тв.: Гісторыя педагогікі. Ч. 1. Гісторыя замежнай педагогікі са старажытных часоў да 1992 г. Мп., 1992; Гісторыя педагогікі. Ч, 2. Гісторыя педагогікі Беларусі са старажытных часоў да 1917 г. Мн., 1993. АНДРЭЕВА (сапр. Юркоўская) Марыя Фёдараўна (1868, С.Пецярбург — 8.12.1953), руская акгрыса. 3 1894 артыстка Тва мастацтва і лры, у 1898—1905 у МХТ. 3 тонкім лірызмам выконвала ролі ў п’есах Г.Гаўптмана (Раўтэндэляйн — «Патанулы звон», Кетэ — «Адзінокія»), А.Чэхава (Ірына — «Тры сястры», Аня — «Вішнёвы сад»), М.Горкага (Наташа — «На дне», Ліза — «Дзеці сонца», Мар’я Львоўна — «Дачнікі»). Адна са стваральнікаў і артыстка (1919—26) Вял. драм. тра ў Петраградзе. У 1931—48 дырэктар Маскоўскага Дома вучоных. АНДРЭЕВЫЯ ІМХІ, а н д р э і д ы (Andreaeidae), падклас лістасцябловых імхоў. Уключае 2 сям.: андрэевыя (120 відаў) і андрэебрыевыя (1 від). На Беларусі адзін род — андрэя з сям. андрэевых. Сгаражытная група імхоў. якія, магчыма, існуюць з верхняга дэвонукарбону. Шэрагам прыкмет нагадваюць брыевыя імхі, адрозніваюцца тым, што каробачка раскрываецца прадаўгаватымі шчылінамі, як у пячоначнікаў. Прыстасаваны да скальнакамяністых субстратаў, вытрымліваюць нізкія тры і працяглае высыханне. Г.Ф.Рыкоўскі. АНДРЭЕСКУ (Andreescu) Іон (15.11.1850, Бухарэст — 22.10.1882), румынскі жывапісец. Вучыўся ў Школе прыгожых мастацтваў у Бухарэсце (1869—72), у акадэміі Жуліяна ў Парыжы (1879—81). У канцы 1870х г. працаваў у Францыі разам з жывапісцамі барбізонскай школы жывапісу. Пейзажы і партрэты адметныя лірызмам, тонкасцю каларыту: «Чабан з авечкамі» (1873), «У лесе Бузэу» (1874), «Дарога па ўзгорках», «Сялянка ў зялёнай хустцы», аўтапартрэт, «Зіма ў Барбізоне» (усе 1881) і інш. ІАндрэеску. Аўтапартрэт. АНДРЭЕЎ (сапр. Пракоф’еў) Аляксандр Аляксандравіч (13.4.1923, С.Пецярбург — 10.1.1960), рускі паэт, перакладчык. Скончыў Ленінградскі унт (1948). Аўтар збкаў вершаў «Зорка пакаленняў» (1959) і «Сонца Ленінграда» (1961). Перакладаў на рус. мову творы ўкр., эст., чэшскіх і інш. паэтаў. Першыя пераклады з бел. паэзіі змешчаны ў «Анталогіі беларускай паэзіі» (Л., 1948). Пераклаў паэму «Безназоўнае» і шмат вершаў Я.Купалы, асобныя творы П.Броўкі, А.Куляшова, М.Танка, МЛужаніна, В.Віткі і інш. АНДРЭЕЎ Аляксей Леанідавіч (н. 24.2.1920, С.Пецярбург), рускі і бел. артыст балета і балетмайстар. Засл. арт. Расіі (1957), засл. дз. маст. Беларусі (1963). Скончыў Ленінградскае харэагр. вучылішча (1939). Да 1959 саліст і балетмайстар Ленінградскага тра оперы і балета імя Кірава. У 1960—64 і 1971—73 гал. балетмайстар Дзярж. тра оперы і балета БССР. Паставіў (разам з Н.Стукалкінай) першыя нац. балеты на сучасную тэму «Мара» Я.Глебава (1961) і «Святло і цені» Г.Вагнера (1963). 3 інш. пастановак на бел. сцэне: «Казка пра мёртвую царэўну і сем асілкаў» У.Дзешавова на тэмы А.Лядава (1961), «Дон Кіхот» Л.Мінкуса (1962), «Трыстан і Ізольда» на муз. Р.Вагнера і «Балеро» на муз. М.Равеля (1963), «Гарэзлівыя частушкі» на муз. Р.Шчадрына (1971; усе са Стукалкінай). Літ:. Грншенко М.М. Белорусскнй балет н современная тема. Мн., 1989. АНДРЭЕЎ Анатоль Яўгенавіч (н. 14.9.1916, г. Рагачоў Гомельскай вобл.), адзін з кіраўнікоў партыз. руху на тэр. Віцебскай і Беластоцкай абл. у Вял. Айч. вайну, дзярж. дэеяч БССР. Герой Сац. Працы (1976). Скончыў Рэсп. партшколу пры ЦК КП(б)Б (1950), ВПШ пры ЦК КПСС (1959). 3 ліст. 1941 кіраваў падп. групай на чыг. ст. Орша. У 1942—44 камісар, камандзір партыз. атрадаў. 3 1961 нач. Гал. ўпраўлення, у 1963—64 мшістр аўтатранспарту БССР. Старшыня Бел. рэсп. савета ветэранаў вайны, працы і ўзбр. сіл (1987—94), Камісіі па справах б. партызан і падпольшчыкаў пры Прэзідыуме ВС БССР (1987—92). Чл. ЦК КПБ (1966—86). 3 1986 чл., у 1990—91 нам. старшыні Рэвіз. камісіі КГІБ. Дэп. ВС БССР у 1963—85, нар. дэп. СССР у 1989—91. АНДРЭЕЎ Андрэй, майстар разьбярскай і сталярнай справы 17 ст. Родам з Беларусі. У 2й пал. 17 ст. працаваў у Аружэйнай палаце Маскоўскага Крамля. У 1684 «са таварышчы рабілі крэслы вялікай гасударыні, ларцы і паднасныя сталы». АНДРЭЕЎ Барыс Фёдаравіч (9.2.1915, Саратаў — 25.4.1982), рускі кінаакцёр. Нар. арт. СССР (1962). Скончыў Саратаўскі тэатр. тэхнікум (1937). Ствараў вобразы простых, знешне грубаватых хлопцаў, у якіх раскрываў душэўную 360 АНДРЭЕЎ шчодрасць, шырыню рус. нар. характару (Назар Дума ў «Тракгарыстах», 1939; Бурмак у «Паданні аб зямлі Сібірскай», 1948); Саша Свінцоў у фільме «Два байцы», 1943). 3 1950 выконваў пераважна псіхалагічна глыбокія драм. ролі: Сава Зарудны («Паэма пра мора», 1958), Глазуноў («Аповесць палымяных гадоў», 1961), Расамаха Л.МАндрэеў. («Шлях да прычала», 1962), Важак («Аіггымістычная трагедыя», 1963) і інш. Дзярж. прэміі СССР 1948, 1950. АНДРЭЕЎ Васіль Васілевіч (3.1.1861, г. Бежацк Цвярской вобл. — 26.12.1918), рускі музыкант, балалаечніквіртуоз. У 1838 заснаваў у Пецярбургу першы аркестр рус. нар. інструментаў (з 1923 імя А.), канцэртаваў з ім па Расіі, краінах Зах. Еўропы, ЗША. Пры яго ўдзеле ўдасканалена нар. балалайка, створаны яе аркестравыя разнавіднасці; арганізаваны многія аркестры рус. нар. інструментаў. Зацвердзіў балалайку як канцэртны інструмент. Аўтар каля 40 п’ес для балалайкі і аркестра, школы ігры на балалайцы (1894). Літ:. В.В.Андреев: Матерналы н документы. М., 1986. АНДРЭЕЎ Восіп, разьбяр па дрэве 17 ст. Выхадзец з Оршы. Працаваў у Аружэйнай палаце Маскоўскага Крамля. У 1685 разам з інш. бел. разьбярамі рабіў іканастас «з флемаванымі дарожнікамі» і калонкамі для Новадзявочага манастыра ў Маскве. АНДРЭЕЎ Іван (?, Полацк — 1679), майстарчаканшчык па серабры. Са студз. 1660 майстар чаканнай справы Сярэбранай палаты Маскоўскага Крамля. Працаваў пераважна над рэльефнымі ўпрыгожаннямі. Сярод работ срэбраныя пазалочаныя рукамыйнікі царэвічаў Івана і Пятра (1676, зробленыя з Іванам Пракоф’евым, Васілём Іванавым і Ларыёнам Афанасьевым). АНДРЭЕЎ Леанід Мікалаевіч (21.8.1871, г. Арол — 12.9.1919), рускі пісьменнік. Скончыў Маскоўскі унт (1897). Друкаваўся з 1892. Раннія творы вытрыманы ў традыцыях крытычнага рэалізму («Вялікі шлем», «Пецька на дачы», «Анёлачак», «Жылібылі»). Спачуваў рэвалюцыянерам, пратэставаў су праць вайны («Іншаземец», «Марсельеза», «Чырвоны смех»). У больш позніх творах («Сцяна», «Думка», «Бездань», «Жыццё Васіля Фівейскага») адчуваецца песімізм, падкрэсліваецца бяссілле чалавечага розуму. Рэвалюцыя 1905—07 абвастрыла цікавасць да сац. праблем (драмы «Да зор», 1905, выд. 1906; «Губернатар», 1906; «Апавяданне пра сем павешаных», 1908), а яе паражэнне выклікала расчараванне; матывы адчаю, вобразы смерці ідуць побач з паэтызацыяй анархічнага бунту: п’есы «Сава» (1906), «Жыццё чалавека» (1907), «Чорныя маскі», «Цар Голад» і «Анатэма» (усе 1908); апавяд. «Цемра», «Пракляцце звера» (абодва 1907); раман «Сашка Жыгулёў» (1911). Пасля Кастр. рэвалюцыі жыў у Фііаіяндыі. Тв.: Собр. соч. Т. 1—17. Спб., 1911—17; Красный смех. Мн., 1981.