КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АЗЕЛЯНЕННЕ, комплекс мерапрыемстваў па аднаўленні або стварэнні і выкарыстанні расліннага покрыва ў населеных месцах і іх наваколлі з мэтай палепшыць якасць асяроддзя. Mae сан.экалагічнае (зялёныя насаджэнні сярод забудоў, уключаючы прамысл. зоны, зніжаюць узровень шуму, затрымліва АЗЕРБАЙДЖАН 155 юць пыл і аэразолі, садзейнічаюць памяншэнню канцэнірацыі дыму і шкодных газаў у атмасферы, павелічэнню іанізацыі паветра, наяўнасці кіслароду і фітагенных злучэнняў, якія валодаюць бакгэрыцыднымі ўласцівасцямі і знішчаюць узбуджальнікаў хвароб чалавека і жывёл, змяншаюць яркасць сонечнага святла і радыяцыйную тру і інш.), рэкрэацыйнае (месцы адпачынку), гаспадарчае (выконваюць ветраахоўную функцыю, з’яўляюцца сродкамі аптымальнага размеркавання ападкаў і паверхневага сцёку, барацьбы з эрозіяй глебы і інш.), арх.дэкаратыўнае і эстэтычнае (ствараюць у нас. пунктах натуральнае пейзажнае асяроддзе, узбагачаюць іх арх. аблічча) значэнне. Зялёныя насаджэнні падзяляюцца на агульныя (паркі, сады, скверы, бульвары, алеі і інш.), абмежаваныя (у дварах школьных, дашкольных, лячэбных, н.д. і інш. устаноў, у жылых раёнах) і спецыяльныя (вакол прамысл. прадпрыемстваў, водаахоўныя. проціпажарныя, супрацьэразійныя і інш.). Фарміраванне сістэмы А. ў розных нас. месцах залежыць ад іх геагр. становішча, мясц. кліматычных і прыродналандшафтных умоў (наяўныя лясныя масівы, асаблівасці рэльефу і глеб, размяшчэнне вадаёмаў), памераў, нар.гасп. профілю і планіровачнай структуры гарадоў і пасёлкаў. На Беларусі мэтанакіраванае А. пашырылася з 17—18 ст. (гл. Садовапаркавае мастацтва). Сучаснае А. ажыццяўляецца на аснове навуковаабгрунтаваных прынцыпаў і нарматываў: прадугледжваецца раўнамернае размеркаванне зялёных масіваў сярод забудовы ўсіх відаў, сувязь іх паміж сабой і з прыгараднымі лясамі і вадаёмамі, макс. захаванне існуючых насаджэнняў і інш. Зялёныя насаджэнні гарадоў займаюць каля 20% агульнай пл. гар. зямель і складаюць каля 40 тыс. га. Створана больш за 40 паркаў культуры і ад пачынку, дзіцячых і спарт., каля 160 агульнагарадскіх, больш за 1 тыс. садоў і сквераў, каля 50 бульвараў, існуе каля 120 зялёных зон. Састаўной ч. А. горада з’яўляюцца насаджэнні прыгараднай зоны: лясы, лесапаркі, лугапаркі, пладовыя сады і інш., якія ствараюць умовы для масавага адпачынку насельніцтва і садзейнічаюць аздараўленню гар. паветра. Н.д. работа па А. вядзецца ў Цэнтр. бат. садзе і Інце эксперым. батанікі АН Беларусі, БелНДІ праблем горадабудаўніцтва. АЗЕНА (ад грэч. ozo пахну), хранічны насмарк з атрафіяй слізістай абалонкі носа, утварэннем скарынак з непрыемным пахам, зніжэннем або стратай нюху. Часцей назіраецца ў маладым узросце. развіваецца павольна на працягу многіх гадоў. Суправаджаецца змяненнямі крыві — гіпахромнай анеміяй, лейкапеніяй, павелічэннем САЭ. Лячэнне: антыбіётыкі, фізіятэрапеўіычнае, сімптаматычнае. Прафілактыка накіравана на выяўленне і лячэнне ранніх формаў захворвання. АЗЕНКУР (Azincourt), сяло на Пд ад г. Кале (Францыя), каля якога ў час Стогадовай вайны 1337—1453 англ. войскі Генрыха К25.10.1415 атрымалі перамогу над франц. арміяй, што дазволіла англічанам захапіць Пн Францыі, у т.л. Парыж. АЗЕРАЦКОЎСКІ Мікалай Якаўлевіч (1750, с. Азерацкае Загорскага рна Маскоўскай вобл. — 12.3.1827), рускі натураліст і падарожнік. Акад. Пецярбургскай АН (1782). У 1768—72 удзельнічаў у акад. экспедыцыі па вывучэнні іірадукц. сіл. Расіі. У 1773 працаваў на Беларусі, сабраў матэрыял пра стан гаспаДаркі’ побыт насельніцгва, прыроду, склаў гербарыі раслін Віцебскай губ. (400 відаў) і заал. калекцыі. Падарожнічаў па Анежскім і Ладажскім азёрах. воз. Ільмень, вярхоўях Волгі, воз. Селігер. Аўгар каля 100 навук. прац па геаграфіі, этнаграфіі, гісторыі і археалогіі. АЗЕРБАІІДЖАН, Азербайджан^ к ая РэспУбліка. Размешчана ў паўд.ўсх. ч. Закаўказзя, мяжуе на Пн з Расіяй, на ПнЗ з Грузіяй, на ПдЗ з Арменіяй і Турцыяй, на Пд з Іранам. Пл. 86,6 тыс. км~ (разам з авамі Каспійскага м.). Нас. 7,3 млн. чал. (1992). Дзярж. мова азербайджанская. Пануючая рэлігія — іслам. Сталіца — і . Баку. У склад А. па канстытуцыі ўваходзяць Нахічэванская аўг. рэспубліка і тэр. Нагорнага Карабаха. Нац. свята — Дзень Рэспублікі (28 мая). Дзяржаўны лад. А. — рэспубліка. Дзейнічае Канстытуцыя 1978 з больш познімі дадаткамі і папраўкамі. Канстытуцыйным актам 18.10.1991 абвешчана дзярж. незалежнасць краіны. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. Дзейнасць Вярх. Савета часова прыпынена, дэпутацкія паўнамоцтвы і статус усіх парламенгарыяў захаваны на тэрмін іх выбрання. Вышэйшы орган заканад. улады з 18.5.1992 — Мілі меджліс — пастаяннадзеючы парламент з 50 дэпутатаў на чале са Старшынёй. Вышэйшы орган выканаўчай улады — Кабінет Міністраў, які ўзначальвае прэм’ерміністр. Прырода. Амаль палова тэр. А. — горы: Вялікі Каўказ —хрыбты Галоўны (г. Базардзюзю, 4466 м — найвышэйшы пункт А.) і Бакавы (г. Шахдаг, 4243 м); Курынская ўпадзіна — вял. міжгорны прагін, які займае КураАраксінская нізіна (28 м ніжэй за ўзр. м.); Малы Каўказ — сістэма складкавых хрыбтоў паміж рэкамі Кура і Аракс (г. Гямыш, 3724 м); Талышскія горы — займаюць паўд.ўсх. ч. рэспублікі (г. Кюмюркёй, 2477 м). Уздоўж Каспійскага м. цягнецца ^yзкaя паласа Ленкаранскай, на Да арт. Азсляненнс. Зялёныя насаджэнні: на вуліцы А.МІцкевіча ў Брэсце (злева); на тэрыторыі Аршанскага льнокамбіната. 156 АЗЕРБАЙДЖАН Пн — СамурДывічынскай нізін. Узбярэжжа (працягласць 800 км) парэзана слаба. Найб. паўастравы — Апшэронскі, Курынская каса, Сара. Карысныя выкапні: нафта і прыродны газ (Апшэронскі паў, КураАраксінская нізіна, акваторыя Каспійскага м. каля вва Арцёма, Нафтавыя Камяні і інш.), алуніты (Заглік), жал. руда (Дашкесан), серны калчадан (Чырагідзорскае і Таганалінскае радовішчы), барыг (Чаўдарскае радовішча), поліметалічныя, хромавыя і кобальтавыя руды (М.Каўказ), руды мыш’яку, свінцовацынкавыя і малібдэнавыя (Нахічэвань) і інш. Шмат мінер. і тэрмальных крыніц, ёсць радовішчы лекавай нафты (Нафталан), буд. і абліцовачнага каменю, мармуру, гіпсу, мелу, сыравіна для вытвсці шкла і цэменту. К л і м а т А. сухі субтрапічны на КураАраксінскай і СамурДывічынскай нізінах (сярэдняя тра студз. 1— 3 °C, ліп. 26—27 °C, гадавая колькасць ападкаў 200—300 мм); вільготны субтрапічны на Ленкаранскай нізіне (сярэдняя тра студз. 3—4 °C, ліп. 26— 28 °C, ападкаў за год 1900 мм — найб. колькасць у А.). У гарах высакагорны клімат падпарадкаваны вышыннай занальнасці (сярэдняя тра студз. на выш. больш за 2000 м 10 С, ліп. да 5 °C, 600—800 мм ападкаў за год, 1400 мм на паўд. схілах В.Каўказа). Каля 1250 рэк, з іх 24 даўж. больш за 100 км. Гал. рэкі Кура і Аракс (крыніцы арашэння), значныя — Самур, Тэртэр, Арпа. Больш за 250 азёраў, найб. Гаджыкабул і Беюкіцор; высакагорнае воз. Гёйгёль. На р. Кура створана Мінгечаурскае вадасх. (525 км2), ад яго пачынаюцца Верхнекарабахскі і Верхнешырванскі арашальныя каналы. Г л е б ы на нізі нах (да выіп. 200 м) шэразёмныя і бурыя паўпустынныя з саланцаватымі і саланчаковымі ўчасткамі, паўпустыннай расліннасцю (палын, салянкі, эфемеры), у перадгор’ях (300—500 м) — каштанавыя і карычневыя, на схілах гор — карычневыя і бурыя горналясныя глебы. на якіх растуць шыракалістыя лясы (бук, граб, дуб, каштан). Вышэй за 2000 м пояс горналуіавых і дзярновых глебаў; разнатраўныя субальпійскія і альпійскія лугі — летнія ііашы. У Талышскіх гарах захаваліся рэлпсты трапічнай флоры: дэмірагач (жалезнае дрэва), самшыт, дзелква, гледычыя 1 інш. Жывёльны свет налічвае больш за 12 тыс. відаў: джэйран, дзік, дагестанскі тур, марал, дзікабраз. Герб і сцяг Азербайджана. барсук, чаротавы кот; з ітгушак — турач, кеклік, фазан і інш. Каспій і Кура багатыя каштоўнай рыбай (ласось, асетр, сяўруіа і інш.). Буйнейшыя запаведнікі: Закатальскі, Кызылагаджскі, Турыянчайскі, Шырванскі, Эльдарскі. Насельніцтва. Асн. насельнііітва — азербайджанцы (больш за 82%); жывуць таксама рускія, армяне, лезгіны, аварцы. татары. цахуры, туркі, курды і інш. Сярэдняя шчыльнасць 85,8 чал. на 1 км2 (1992), найб. шчыльна заселены Апшэронскі паў і прыгарадная зона Баку (150—300 чал. на 1 йг), некаторыя раўнінныя і перадгорныя часткі. Гар. насельніцтва складае 54%. Буйн. гарады (1990): Баку (1149 тыс. ж.), Гянджа (281 тыс. ж.), Сумгаіт (235 тыс. ж.), Мінгечаур, Шэкі. Гісторыя. Першыя пасяленні чалавека на тэр. А адносяцца да эпохі палеаліту. 3 часоў неаліту тут ввдома земляробства і жывёлагадоўля. Паселішчы таго часу знойдзены ў Кюльтэпэ, Ханлары. Мінгечауры. 3 2га тыс. да н. э. на тэр. А вядома металургія бронзы, з пач. 1га тыс. да н. э. —жалеза. Паселішчы бронзавага веку выяўлены ў раёнах Хаджалы, Кедабека, Дашкесана, Гянджы і інш. У 9 ст. да н. э. Пд А ўваходзіў у рабаўладальніцкую дзяржаву Мана, у 7 ст. да н. э. — Мідыю, якая да сярэдзіны 6 ст. да н. э. захоплена персідскай дзяржавай Ахеменідаў. У 4 ст. да н. э. на Пд А. ўзнікла дзяржава Лтрапатэна, якая пазней атрымала назву Азербайджан («Краіна хавальніка агню»); на Пд А. ўтварылася Албанія Каўказская. Феад. адносіны ў А. склаліся ў 3—5 ст. н. э. Сяляне за карыстанне зямлёй плацілі феадалам рэнту і неслі павіннасці, аднак фармальна не лічыліся прыгоннымі. Гандлёварамеснідкімі цэнтрамі сталі Барда, Кабала, Нахічэвань, Байлакан і інш. Сярэдневяковы А неаднойчы заваёўвалі іншаземцы. У пач. 3 — сярэдзіне 7 ст. тут царавала дьшастыя Сасанідаў, у 7 — сярэдзіне 9 ст. ўладарылі арабы. У канцы 5 — пач. 6 ст. ў А і Іране разгарнуўся маздакіцкі рух, у 1й пал. 9 ст. адбылося вял. сялянскае паўстанне (гл. Бабека паўстанне 816—37) супраць араб. і мясц. феадалаў, якое падарвала ўладу Арабскага халіфата. У 2й пал. 9 ст. на тэр. A ўтварыўся шэраг дзяржаў. Цэнтрамі эканомікі і культуры сталі гарады Тэбрыз, Нахічэвань, Баку, ІПэмаха. Барда, Кабала, Гянджа і інш., якія вялі гандаль, у т.л. і з Кіеўскай Руссю. У сярэдзіне 11 ст. А захапілі сельджукі, якія прычынілі значныя страты гаспадарцы і культуры краіны. У 13 ст. ў выніку манг. нашэсця А. увайшоў у Хулагуідаў дзяржаву. Вял. наплыў цюркскіх плямёнаў у А у 11—13 ст. прывёў да выцяснення стараж. мясц. моў і ўсталявання новай — азербайджанскай мовы. 3 гэтага часу фарміруецца і азерб. народнасць. Да сярэдзіны 14 ст. мант. панаванне ў А падарвана супраціўленнем нар. мас, што выкарысталі мясц. феад. дынастыі. У канцы 14 — пач. 15 ст. на тэр. А вылучылася самастойная дзяржава Шырван. Станоўчую ролю ў гісторыі А адыграла Сефевідаў дзяржава, заснаваная ў пач. 16 ст. шахам Ісмаілам I. 3 канца 16 ст. ў ёй узмацніўся іранскі ўплыў; A гіератварыўся ў адну з ускраін Іранскай дзяржавы. У 16—18 ст. A — арэна разбуральных войнаў паміж Іранам і Турцыяй. Азерб. народ вёў гераічную барацьбу супраць іншаземных і мясц. прыгнятальнікаў, што знайшло адлюстраванне ў эпасе пра нар. героя Кёраглы. У 1723—35 прыкаспійскія вобласці А трапілі пад уладу Расіі, пазней зноў захоплены Іранам. У 2й пал. 18 ст. ў А ўзнікла каля 15 невял. хансгваў. Паводле рускаіранскіх пагадненняў (Гюлістанскі мірны дагавор 1813,