Беларуская энцыклапедыя Т. 1

Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
661.36 МБ
АЗІМАЎ (Asimov) Айзек (2.1.1920, в. Пятровічы Шумяцкага рна Смаленскай вобл. — 6.4.1992), амерыканскі пісьменнік. Праф. біяхіміі Бостанскага унта (з 1979). У 1923 сям’я эміірыравала ў ЗША. Вядомасць А. прынеслі аповесці і збкі апавяданняў пра робатаў («Я, робат», 1950; «Робаты і імперыя», 1985; «Мары робата», 1986, і інш.), раманы серыі «Канец станаўлення» («Станаўленне», 1951; «Станаўленне ў небяспецы», 1982; «Станаўленне і Зямля», 1986, і інш.) пра галактычную гісторыю чалавецтва, раманы «Канец вечнасці» (1955) і «Самі багі» (1972) — перасцярога ад бяздумнага ўмяшання ў законы развіцця прыроды і чалавецтва, навук.папулярныя кнігі («Жыццё і энергія», 1962; «Сціслая гісторыя біялогіі», 1965; «Нейтрына», 1966, і інш.). Яго творам уласцівыя займальнасць, дакладнае абгруіггаванне навук. дапушчэнняў, уменне спалучыць навук. і фантастычнае.
Te:. Mind transfer. New York, 1988; Pyc. nep. — Конец вечностн; Самм богн. М., 1990; Основанне; Основанне н ймперня; Второе основанне: Романы. Мн., 1992; Камешек в небе. Мн., 1993.
АЗІМАЯ СОУКА (Agrotis segetum), насякомае атрада матылёў. Пашырана ў Еўразіі, Афрыцы, Аўстраліі.
Размах крылаў 4—5 см. Пярэднія крылы шэрыя або амаль чорныя з п.іямамі. заднія — белыя. Актыўныя ўначы. Самка вельмі пладавітая, адкладвае больш за 2 тыс. яец. Матылькі жывяцца нектарам кветак, сокам раслін, вусені — травяністымі раслінамі. Шкоднікі с.г. культур: псуе высеянае зерне азімых злакаў, шкодзіць руні, кукурузе, сланечніку, бавоўніку і інш. раслінам.
АЗІМЗАДЭ Азім Аслан аглы (7.5.1880, с. Наўханы каля Баку — 15.6.1943), азербайджанскі мастак. Нар. мастак Азербайджана (1927). Заснавальнік азерб. сатыр. графікі. Аўтар серый малюнкаў, карыкатур, станковых акварэляў, якія адаюстроўваюць жыццё, по
АЗІЯ
165
быт, звычаі азерб. народа («Хаджы ў розных жыццёвых выпадках», 1915, «100 тыпаў дарэвалюцыйнага Баку», 1937). У гады Айч. вайны ствараў паліт. карыкатуры і плакаты.
АЗІМУТ (ад араб. ассумут шляхі) нябеснага свяціла або зямнога прадмета, вугал паміж плоскасцю мерыдыяна пункга назірання і верт. плоскасцю, якая праходзіць праз гэты пункг і свяціла ці прадмет. Адлічваецца ад напрамкуона II» па гадзіннікавай стрэлцы (0 — 360°). Адрозніваюць А. астранам і ч н ы (сапраўдны), утвораны плоскасцю астранамічнага мерыдыяна, што праходзіць праз лінію адвеса ў пункце назірання; геадэзічны — плоскасцю, якая праходзіць праз нармаль да зямнога эліпсоіда; м а г н і т н ы — плоскасцю магнітнага мерыдыяна. д — адна з каардынат сістэмы гарызантальных каардынат у аетраноміі; вымяраецца вугламерным іпструментам (тэадалітам і інш.). Магнітны А. адрозніваецца ад сапраўднага на велічыню схілення магнітпай стрэлкі.
АЗІМЫЯ КУЛЬТУРЫ, аднагадовыя раслшы, якім для нармальнага развіцця неабходна працяглае ўздзеянне нізкай тэмпературы на раннім перыядзе росту. Сеюць увосень, ураджай збіраюць у наступным годзе. Маюць перыяды актыўнай вегетацыі: асенні (45—50 сут), у час якога расліны фарміруюць каранёвую сістэму і надземныя вегет. органы, 1 вясновалетні (75—100 суг), калі развіваюцца генератыўныя органы. Выспяваюць раней і даюць больш стабільны ўраджай, чым яравыя культуры, лепш паглынаюць веснавую вільгаць з глебы; добрыя папярэднікі для інш. палявых культур. Да А.к. належаць азімыя жыта, пшаніца, ячмень, pane, свірэпіца, рыжык, віка. У сусв. земляробстве найб. пашырана азімая пшаніца — гал. збожжавая расліна Еўропы і ЗША. На Беларусі вырошчваюць азімыя жыга, пшаніцу, віку, pane.
АЗІН Уладзімір Марцінавіч (8.10.1895, в. Мар’янава Полацкага рна — 18.2.1920), ваенны дзеяч. Скончыў Полацкае рэальнае вучылішча. Працаваў у Рызе, Полацку. 3 1916 у арміі. На чале батальёна, Арскай групы, зводнай і стралк. дывізій змагаўся супраць белагвардзейцаў і белачэхаў, войскаў Калчака на Урале, Дзянікіна пад Царыцынам, у Сальскіх стэпах, на Доне і інш. 17.2.1920 узяты ў палон і пасля катаванняў павешаны ў станіцы Ціхарэцкай. У Полацку помнік А.
Літ.: Тараткевіч М. Уладзімір Азін. Мн., 1971.
АЗІНА, вёска ў Беларусі, у Полацкім рне Віцебскай вобл. Цэнтр сельсавета і саўгаса «Белае». За 18 км на ПнЗ ад Полацка, 115 км ад Віцебска, 5 км ад чьп'. ст. Баравуха 1я. 743 ж., 347 двароў (1994). Сярэдняя школа, Дом культуры, бка, аддз. сувязі, камбінат бьгт. абслу
гоўвання. Музей У.М.Азіна. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан.
АЗІНЫ, 1) шасцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, у цыкле якіх ёсць хоць бы адзін атам азоту. Могуць уключаць інш. гетэраатамы ці быць кандэнсаванымі з інш. цыкламі. Адрозніваюць монаазіны (з адным атамам азоту, напр., пірыдзін, хіналін), дыазіны (з двума атамамі азоту; пірымідзін), трыязіны — цыянуравая кіслата. А. — злучэнні з араматычнымі ўласцівасцямі, угвараюць солі з кіслотамі. Вытворныя А. уваходзяць у састаў нуклеінавых кіслот, вітамінаў групы В. фарбавальнікаў. Выкарыстоўваюцца як тэра пеўг., псіхатропныя сродкі (аміназін, люмінал, сульфадымезін і інш.). 2) Вытворныя гідразіну агульнай формулы RR1C=N—N=CR'R.
АЗІЯ (грэч. Asia, напэўна ад асірый скага асу усход), самая вялікая па плошчы (каля 43,4 млн. км2) частка свету.
Азімая соўка і яе вусень.
Размешчана ў паўн. ч. Усх. паўшар’я. Крайнія пункгы А.: на Пн мыс Чэлюскін, 77°43’ паўн. ш.; на Пд мыс Піяй, 1°16’ паўн. ш.; на 3 мыс Баба 26°10’ усх. д.; на У мыс Дзяжнёва, 169°40’ зах. д. Разам з Еўропай утварае
Да арт. Азімут. A — азімут сапраўдны; Д — магнітнае схіленне; Ам — азімут магнітны.
адзін мацярык Еўропы—Азіі. Мяжа на сушы паміж А. і Еўропай праходзіць па ўсх. падножжы Уральскіх гор, р. Эмба, паўн. беразе Каспійскага мора, КумаМаныцкай упадзіне, Чорным м., праліве Басфор. Мармуровым м. і праліве Дарданелы. 3 Афрыкай злучана Суэцкім перашыйкам, ад Паўн. Амерыкі аддзелена Берынгавым пралівам. На Пн
У.МАзін.
абмываецца Паўн. Ледавітым, на У — Ціхім, на Пд — Індыйскім акіянамі і іх ускраіннымі морамі. На 3 унугр. моры Атланлычнага ак. — Міжземнае і Эгейскае — абмываюць паў М.Азія. Берагі А. горныя і нізінныя намыўныя, паднятыя тэрасаваныя і апушчаныя (інгрэсіўныя). На У астраўным узбярэжжам харакгэрны вулканічныя рысы, берагам ірапічных мораў — каралавыя рыфьр Паўастравы займаюць 8 млн. км, астравы — 2,5 млн. км". На Пн А. пвы Ямал, Таймыр; на У — Чукоцкі, Камчатка, Карэя; на Пд — Індакітай з Малакай, Індастан, Аравійскі; на 3 — М.Азія. У Паўн. Ледавітым ак. авы Паўн. Зямля, Новасібірскія, Урангеля; у Ціхім — авы і ланцугі вял. авоў: Курыльскія, Сахалін, Японскія, Рукю, Тайвань, Філіпінскія. На Пд А. ваў ШрыЛанка і Малайскі архіпелаг; на 3 у Міжземным м. ваў Кіпр. Найб. аддаленасць унутр. раёнаў А. ад акіянаў 2— 2,5 тыс. км. Прыродныя раёны: Паўн. А., Усх. А., Цэнтр., Сярэдпяя А., Паўд. А. і Зах. А. (пра кожны гл. асобны арт.).
Рэльеф. А. — узвышаная ч. свету (сярэдняя выш. 950 м). Пераважаюць горы і пласкагор’і, якія займаюць 75% тэр. У А. знаходзяцца найвыш. горныя сістэмы (выш. многіх хрыбтоў у Цэнтр. А. больш за 5000—7000 м) і вяршыня свету — 8848 м, Джамалунгма, або Эверэст, у Гімалаях. Горы А. ўтвараюць 2 вял. паясы: адзін выцягнуўся ў субшыротным напрамку ад Пярэднеазіяцкіх нагор’яў да хрыбтоў Індакітая і авоў Малайскага архіпелага і ўключае Таўр, Каўказ, Загрос, Капетдаг, Сулейманавы горы, Гіндукуш, Памір, Каракарум, Тыбет, Гімалаі, горы М’янмы, Суматры і Явы. На У ад яго адыходзяць горныя хрыбты Куньлунь, Наньшань і Цыньлін. Другі пояс гор цягнецца з ПдЗ на ПдУ ад ЦяньШаня да Чукоткі і ўключае Алтай, Саяны, горы Забайкалля, Станавы хр., Джугджур, Калымскае і
АЗІЯ, ПАЛІТЫЧНАЯ КАРТА
2
3
5
6
8
9
10
12
13
14
15
16
Лічбамі на карце _ пазначаны: остонія Балгарыя Грэцыя Грузія Арменія Азербайджан Турнменістан Узбеністан Ныргызстан Таджыкістан Сірыя Ліван Палесціна Ізраіль Іарданія Нувейт
17 Бахрэйн
18 Натар
19 Аб’яднаныя Арабскія Эміраты
20 Бутан
21 ННДР
22 Нарэя
23 Джыбуці
24 Бруней
25 Сінгапур


Б
«РЭЙК’ЯВІК
ІСЛАНДЫЯ
80°
Г Р Э Н Л А'Н. Д Ы Я \
(JUD	'
 ’Шпіс
Баранцбург
еМядзведжы
(Н»м)

X \^абу дабі ,V





ч

^^e^
ЕЛЯМЛ А100° 60° 120°
'’ч^ 1^*°':
/ (%x«an ^І^аггД / Дудзінка)
/	/ «Турухайк
■^9нт^я /	і
Кк
# 'Лнкарыдж,. ’
БічыПомнто \	V
е^Х

дл»»^:
«^'«^ V
ўлясутаі
>,. ў"Улм*аХ_Лам1\
' ^УРфанХ
н
УЛДНБМУ г о л ЧС
Даландзадгад X ' ~ ^ s _ ^ Таато^
АнЦіоь X____________—1 ^7, ТкЛ Іньчуань/
Юймынь
і/ 11
^Нагчу J
^a^6ab^ІНл^^^ба^іг'М'ічынаР
^Ч^ S’*SPeS^
a ®МАде
„ “V»«; "«ЙЦад


й™акхапатнам ^""^С РАНГУРЛ \ '
"Хдрас
Дс^Рынкамал/ ф агрылАВКА
’ Беталс'	"
£	Уэ«^д.,жм<1,«^^
_О	• X сЛ вСвЛаЎРэнЧ'я(3®*)
• ^~^^\	в.Св.Мацвея (ЗША)

^1 ^^^^г
Д*’’Ч
Р’’“ь х^°
Чэнду	°г4*ч»“Л
l?^	"^““Г?^ raw»* 4 \
ПЬЯН ®Х°КН?
ЬКу№«
nJrtMnEi’^®*4““M“'
БандаАчэх \—>	j k I
МеданЬ *
в.ніяс ciHfArr
160°
VT^e*
I ^,^

^^
 A"
^
( • 
<12...858687888990919293...302303>


   
	2007-2025
	Калі шукаеце нейкую пэўную кнігу 
або хочаце каб быў апублікаваны ваш скан,
 пішыце ў кантакты