КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.: Власова Т.В. Фнзмческая географня матерлков. 3 нзд. М., 1976; Фнзнческая географня матерлков н океанов. М., 1988; Народы мнра: Мст.этногр. справочннк. М., 1988; Страны н народы: Зарубежная Азня: Обш. обзор; ЮгоЗападная Азня. М., 1979; Страны н народы: Советскмй Союз: Обш. обзор; Росснйская Федерацня. М., 1983. АЗІЯ (Asia), рымская правінцыя ў зах. частцы Малой Азіі. Утворана ў 133 да н.э. на тэр. б. Пергамскага царства. У 1 ст. да н.э. — 1 ст. н.э. яе тэр. была расшырана. Правінцыяльнае ўпарадкаванне з 126 да н.э. 3 27 да н.э. — сенацкая правінцыя, з часоў Дыяклетыяна падзелена на 7 асобных правінцый. АЗІЯЦКААМЕРЫКАНСКАЯ РАСА, гл. Мангалоідная раса. АЗІЯЦКАЦІШКІЯНСКІ САВЕТ (Asian and Pacific Council; АЗПАК), рэгіянальны паліт.эканам. саюз краін Далёкага Усходу і зах. часткі Ціхага акіяна. Створаны ў 1966 Японіяй, Аўстраліяй, Новай Зеландыяй, Тайландам. Філіпінамі, Малайзіяй, ГІаўд. Карэяй, Тайванем і Паўд. В’етнамам з мэтай ваен. і ганддёваэканам. супрацоўніптва ў АзіяцкаЦіхаакіянскім рэгіёне. Пры АЗПАК дзейнічае рэгіянальны цэнтр па прадуктах харчавання і ўгнаеннях (Тайвань), культ. і сац. цэнтр (Паўд. Карэя). Вышэйшы орган паміж сесіямі савета — пастаянны кт, выканаўчы орган — сакратарыят. Штабкватэра ў Бангкоку (Тайланд). У 1990 у АЗПАК уваходзілі Аўстралія, Новая Зеландыя. Паўд. Карэя, Тайланд, Філіпіны. АЗІЯЦКАЯ ДЭПРЭСІЯ, Паўднё ваазіяцкая дэпрэсія, вобласць нізкага атм. ціску над Паўд., Зах. і часткова Цэнтр. Азіяй з цэнтрам над Іранскім нагор’ем. Адзін з сезонных кліматычных цэнтраў дзеяння атмасферы. Праяўляецца часцей летам. Абумоўлена моцным летнім праграваннем мацерыка. Да арт. Азія. Пясчаная пустыня ў Сярэдняй Азіі. АЗІЯЦКАЯ САРАНЧА (Locusta migratoria migratoria), падвід насякомых атр. прамакрьшых. Пашырана ў Паўд. Еўропе. Азіі і Паўн. Афрыцы. Даўж. цела дарослых насякомых 3,5—6 см. Шэражаўтаватазялёныя або зялёныя, надкрыллі ў бурых плямах. У залежнасці ад колькасці і канцэнтрацыі асобін угвараюцца Да арт. Азія. Пік Кхумбутсе ў Гімалаях. стадная і адзіночная фазы. Лічынкі адзіночнай фазы зялёныя, жоўтыя, чорнвія, стаднай — аранжавыя з чорнымі плямамі. Асобіны стаднай фазы ўгвараюць кулігі (шчыльная вял. колькасць лічынак) і чароды (вял. колькасць дарослых). Робіць пералёты на сотні кіламетраў Вельмі шкодзідь с.г. і дзікарослым раслінам. Кожны экз. за сваё жыццё з’ядае 300 г расліннай масы. АЗІЯЦКІ АНТЫЦЫКЛОН, Сібір скі антыцыклон, вобласць высокага атм. ціску ў Сібіры, Сярэдняй і Цэнтр. Азіі. Праяўляецца пераважна зімой (у студз. ціск да 1070 мб). А.а. — вынік моцнага ахаладжэння мацерыка, з чым звязана працяглая халодная (месцамі ніжэй за 50 °C) маласнежная зіма ва ўнутрымацерыковых раёнах. На надвор’е Беларусі ўплывае зах. адгалінаванне А.а.: устанаўліваецца малавоблачнае сонечнае надвор’е з трамі паветра ўдзень каля 10...20 °C у зімовыя ме Азіяцкая саранча: 1 — дарослая; 2 — адзіночная фаза лічынкі; 3 — стадная фаза лічынкі. сяцы, вясной і восенню ноччу магчымыя замаразкі. АЗІЯЦКІ БАНК РАЗВІЦЦЯ (Asian Development Bank; АзБР), рэгіянальны міжнар. банк для фінансавання праграм развіцця. Створаны ў 1966. Члены больш як 40 краін Азіі, Еўропы, Акіяніі, у т.л. 14 развітых краін, якія не ўваходзяць у гэты рэгіён (ЗША, Вялікабрытанія, Германія, Канада і інш.). Штабкватэра ў Маніле (Філіпіны). Афіц. мэты: спрыяць развіццю эканомікі і знешняга гандлю краін Азіі, што сталі на шлях незалежнага развіцця; стымуляваць рэгіянальнае сунра цоўнііггва, аказваць тэхн. дапамогу і дапамогу ў каардынацыі іх эканам. палітыкі. Вышэйшы орган — савет кіраўнікоў. АЗІЯЦКІ КЛІРЫНГАВЫ САЮЗ, пага дненне аб урэгуляванні дысбалансаў у міжнар. разліках паміж Бангладэш, Бірмай, Індыяй, Іранам, Непалам. Пакістанам і ШрыЛанкай. За адзінку разлікаў прынята азіяцкая грашовая адзінка, роўная па кошце адзінцы спец. 170 АЗІЯЦКІЯ правоў запазычання (СДР) у міжнародным валютным фондзе. АЗІЯЦКІЯ ГЎЛЬНІ, буйныя комплексныя спарт. спаборніцтвы краін Азіі. Праводзяцца з 1951 раз у 4 гады (праз 2 гады пасля Алімпійскіх гульняў). Іх арганізацыю і правядзенне ажыццяўляе федэрацыя А.г. (засн. ў 1949), у якую ўваходзяць нац. алімп. кты азіяцкіх краін. У праграме А.г. абавязковыя віды спорту (лёгкая атлетыка, плаванне) і не менш як 8 інш. відаў, якія ўключаюцца Аргкамітэтам А.г. пры ўмове, што яны існуюць не меней, як у 6 краінах, 4 з якіх — удзельнікі чарговых гульняў. АЗМІЦЕЛЬ Фёдар Фёдаравіч (13.8.1918, с. Лінавіцк Мартукскага рна Акцюбінскай вобл., Казахстан — 15.6.1944), удзельнік партыз. руху ў Віцебскай і Мінскай абл. у Вял. Айч. вайну. Герой Сав. Саюза (1944). Камандзір партыз. атрада асобага прызначэння (дзейнічаў у трохвугольніку Орша—Віцебск—Смаленск), партыз. атрада «Гром». У чэрв. 1944 у час варожай блакады партыз. брыгад каля воз. Палік камандаваў штурмавой групай па прарыве акружэння. Цяжка паранены, падарваў сябе гранатай. АЗНАБІШЫН Дзмітрый Пятровіч (1804, с. Троіцкае, Карсунскі рн Ўльянаўскай вобл. — 14.8.1877), рус. паэт. Скончыў Маскоўскі універсітэцкі пансіён (1824). У 1827 заснаваў (з С.Я.Раічам) альманах «Северная лнра». Першыя арыгінальныя і перакладныя вершы і аповесці друкаваў у альманахах і час. «Вестннк Европы», «Северные цветы», «Отечественные запнскн». Любоўную і пейзажную лірыку ствараў пад угілывам паэзіі Усходу: збкі «Селам, або Мова кветак» і «Гінекіён» (1830), «Сізіф і смерць» (1871). Перакладаў на рус. мову творы Хафіза, Нізамі, Саадзі, зах.еўрап. паэтаў. Склаў першы персідскарускі слоўнік, зб. матэрыялаў (у 2 тамах) па сялянскай рэформе 1861. Збіраў фальклор народаў Паволжа. АЗНАВЎР (Aznavour) Шарль (сапр. Азнавуран Варэнаг; н. 22.5.1924, Парыж), французскі шансанье, кампазітар, кінаакцёр. 3 сям’і арм. эмігрантаў. Аўтар песень (з 1960х г. іх аркеструе П.Марыа), аперэт, музыкі да кінафільмаў. Здымаўся ў кінафільмах «Д’ябал і дзесяць запаведзяў», «Страляйце ў піяніста» і інш. Аўтар кн. «Азнавур вачамі Азнавура» (1970). Яго творчасці прысвечаны франц. дакумент. фільм «Спявае Шарль Азнавур». АЗНАЎРЫ, грузінскія дваране. Вядомыя з 5 ст. Былі патомныя і служылыя, падзяляліся на царскіх, княжацкіх і царкоўных. Валодалі зямлёй, неслі абавязковую вайсковую павіннасць. 3 далучэннем Грузіі да Рас. імперыі (пач. 19 ст.) атрымалі правы рас. дваран. АЗНАЧЭННЕ ў граматыцы, даданы член сказа, які паясняе словы з прадметпымі эначэннямі, называючы прыкмету прадмета (яго якасць, форму, памер, матэрыял, адносіны да інш. прадметаў і г.д.). У бел. мове А. падзяляюцца на дапасаваныя (сінтаксічная сувязь — дапасаванне, сродкі выражэння — прыметнік, дзеепрыметнік, займеннік, лічэбнік: «зялёная ялінка», «бацькава парада», «неадасланае пісьмо», «нашы сябры», «трэці год») і недапасаваныя (сінтаксічная сувязь — прымыканне, сродкі выражэння — назоўнік ва ўскосных склонах часам з прыназоўнікам, займеннік, інфінітыў, прыслоўе, а таксама словаалучэнні розных тыпаў: «дом восем». «дарога бацькоў», «дзяўчынка з бантам», «яе клопат». «імкненне вучыцца», «паварот налева», «стары высокага росту»). Асобная форма А. — прыдатак. А.Я.Міхневіч. АЗОВАСІВАШСКАЯ ЗАПАВЕДНАПАЛЯЎНІЧАЯ ГАСПАДАРКА на Пд Украіны, у Херсонскай вобл. Засн. ў 1957 на базе АзоваСівашскага запаведніка (1927). Пл. 57,4 тыс. га. Складаецца з 2 ізаляваных участкаў: запаведнапаляўнічай гаспадаркі на касе Біручы Востраў у Азоўскім м. і запаведнай тэр. ў цэнтр. ч. Сівашскага заліва. Створана ў мэтах аховы прыродных комплексаў пясчанага і саланчаковага стэпаў і воднабалотных угоддзяў, а таксама для акліматызацыі і размнажэння еўрап. высакароднага аленя, лані, еўрап. муфлона і фазана. Нізінныя ч. касы і прылеглая акваторыя Утлюцкага лімана — улюбёныя мясціны качак, чапляў, кулікоў. АЗОЛЬЕ пяцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія маюць у цыкле атамы вугляроду і не менш як два гетэраатамы, адзпг з іх азот. Да А. належаць аксазол, імідазол, піразол, тыязол і інш. Маюць араматычныя ўласцівасці. Уваходзяць у састаў прыродных злучэнняў і лекаў (вітаміны Bi і Ві2, амідапірын, анальгін. гістыдзін і інш.). АЗОН. Оз, алатропная мадыфікацыя кіслароду. Газ сіняга колеру, з рэзкім пахам, Ікіп 112 °C, моцны акісляльнік, у вял. канцэнтрацыях раскладаецца з выбухам, утварае азаніды. Асн. колькасць А. ў іірыродзе знаходзіцца ў азанасферы Зямлі. Атрымліваюць дзеяннем эл. разраду ці УФвыпрамянення на паветра. Выкарыстоўваюць для дэзінфекцыі вадьі, паветра, адбельвання тканін, мінер. масла, як бактэрыцыдны сродак. Лішак А. шкодны для жывьіх арганізмаў, ГДК у паветры 1 мг/м3. АЗОНЧЫК Аляксандр Сямёнавіч (н. 10.8.1908, в. Яцкавічы Мядзельскага рна Мінскай вобл.), адзін з кіраўнікоў партыз. руху ў Мядзельскім рне ў Вял. Айч. вайну. Герой Сав. Саюза (1944). 3 1922 працаваў на сельскай гаспадарцы, з 1939 у органах НКУС. У жн. 1941 арганізаваў партыз. дыверсійную групу, якая дзейнічала ў складзе атоада імя Будзённага, са снеж. 1943 камандзір атрада «Патрыёт» і нач. асобага аддзела брыгады імя Будзённага. У 1944—57 на сав. рабоце. A3OPCK1 АНТЫЦЫКЛОН, Азорскі м а к с і м у м , субтрапічная вобласць высокага атм. ціску над Атлантычным ак. з цэнтрам каля Азорскіх авоў. Праяўляецца перавагай антыцыкланічнай дзейнасці на працягу ўсяго года, асабліва добра выражаны летам (у ліп. ціск больш за 1025 Па). Прыкметна ўплывае на клімат Паўд. Еўропы і Паўн. Афрыкі , утварае летам адгалінаванне ў напрамку Міжземнага м., зімой у напрамку Сахары. На надвор’е Беларусі ўплываюць паўн.ўсх. перыферыя або адасобленыя «ядры« А.а.: устанаўліваецца сухое і сонечнае надвор’е з высокімі трамі паветра (зімой часам да 8 °C і больш, летам да 25—30 °C і вышэй). АЗОРСКІЯ АСТРАВЬІ (партуг. Ilhas dos Aqores Астравы ястрабаў), архіпелаг у Атлантычным ак., на 3 ад Пірэнейскага пва. Пл. 2,3 тыс. км . Працягваецца з 3 на У прыблізна на 600 км. Складаецца з 9 буйных авоў (СанМігел, Тэрсейра, Піку, СанЖоржы, Флорыш і інш.) і некалькіх рыфаў. Уваходзіць у склад Партугаліі. Нас. 243,4 тыс. чал. (1981). Астравы вулканічнага паходжання, маюць горны рэльеф з вяршынямі да 2351 м (г. Піку на вве Піку), стромкія берагі. Разнастайныя праяўленні сучаснага вулканізму (фумаролы, мінер. і тэрмальныя крыніцы). Частыя землетрасенні. Клімат субтрапічны, акіянскі. Сярэдняя тра студз. каля 14 °C, ліп. каля 22 °C. Анадкаў 700—800 мм за год. На схілах субтрапічныя горныя лясы і кусты. Плантацыі бананаў, цьгтрусавыя, вінаградарства. Цэнтр марскіх і паветраных трансатлантычных ліній паміж Еўропай, Афрыкай і Амерыкай. Найб. гарады і парты: ПонтаДэлгада. АнградуЭраіжму, Орта.