КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
улы. Напр., марфал. змены ў крывятворнай тканцы выяўляюцца пры параўнальна меншых дозах, чым у мышачнай або касцявой. Маладыя клеткі, якія хутка размнажаюцца, валодаюць большай Р., чым спелыя. Адрозненні ў тканкавай Р. ўлічваюцца пры прамянё'вай тэрапіі хворых на злаякасныя новаўтварэнні. Н.А.Арцёмава. РАДЫЕАКТЫВАЦЫЙНЫ АНАЛІЗ, тое, што актывацыйны аналіз. РАДЫЕАКТЫЎНАЕ ЗАБРЎДЖВАННЕ, перавышэнне натуральных узроўняў утрымання радыеактыўных рэчываў у навакольным асяроддзі; форма фізічнага забруджвання. Уяўляе асаблівую небяспеку з прычыны згубнага ўплыву іанізуючай радыяцыі на арганізм чалавека, жывёл і раслін, здольнасці радыеактыўных рэчываў назапашвацца ў жывых арганізмах (гл. Акумуляцыя забруджеальных рэчываў) і выклікаць адмоўныя змены (мутацыі) у іх генет. апараце. Асн. крыніцы Р.з. — выпрабаванні ядз. зброі, вытвсДь атамнай энергіі ў мірных і ваен. мэтах, выкарыстанне радыенуклідаў у нар. гаспадарцы, перапрацоўка і захаванне радыеактыўных адходаў. Глабальнае Р.з. ўзнікла пе РАДЫЕАКТЫЎНЫЯ 225 раважна пры выпрабаваннях ядз. зброі (1945—80я г.), у выніку якіх ў атмасферу трапіла вял. колькасць разнастайных радыенуклідаў; індывід. эфектыўная доза на 40—50° паўн. ш. каля 0,009 мЗв (0,9 бэр); асн. ўклад цэзія137 (1996). Лакальнае Р.з. можа быць пры аварыях на ядз. рэактарах, сховішчах радыеактыўных адходаў, у радыеізатопных лабараторыях і інш. На Беларусі найб. экалагічную значнасць мае Р.з., якое ўзнікла ў выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986). Каля 85% агульнага выкіду — радыенукліды з перыядам паўраспаду да аднаго месяца, 13% — некалькі месяцаў, каля 1% — каля 30 гадоў і каля 0,001% — больш за 50 гадоў. Пасля распаду кароткажывучых нуклідаў Р.з. абумоўлена цэзіем137, стронцыем90, плутоніем238, 239, 240. Пл. 46,45 тыс. км2 (каля 23% тэр. краіны) падверглася забруджванню цэзіем137 (узровень больш за 37 кБк/м2), амаль па ўсёй тэр. адзначаюцца ўзроўні Р.з. цэзіем137, якія перавышаюць значэнні да катастрофы. На пл. 21,1 тыс. км2 (каля 10% тэр.) адзначана Р.з. стронцыем90 (узровень больш за 5,5 кБк/м2); у Чэрыкаўскім рне Магілёўскай вобл. — 29 кБк/м2, у Гомельскай вобл.: у Веткаўскім рне — 137 кБк/м2, у Хойніцкім рне — 1800 кБк/м2. Каля 4 тыс. км2 (2% тэр.) ахоплівае Р.з. ізатопамі плутонію (узровень больш за 0,37 кБк/м2), найб. забруджаны Брагінскі, Добрушскі, Лоеўскі, Нараўлянскі, Рэчыцкі, Хойніцкі (узровень больш за 111 кБк/м2) рны Гомельскай вобл. і Чэрыкаўскі рн. М.Л.Жэмжураў. РАДЫЕАКТЬІЎНАЕ Р^ЧЫВА, хімічнае рэчыва (матэрыял), у саставе якога ёсць радыенукліды. Небяспечныя для чалавека (гл. Біямгічнае дзеянне іанізавальных выпрамяненняў, Радыеактыўнае забруджванне). Паводле радыетаксічнасці ўсе радыенукліды падзяляюць на 4 групы. Група A — асабліва небяспечныя для чалавека радыенукліды цяжкіх элементаў (напр., палоній210, ізатопы плутонію з масавымі лікамі 238—240. 242, 244), ядры якіх здольныя да спантаннага дзялення ці альфараспаду, маюць параўнальна вялікія перыяды паўраспалу і могуць назапашвацца ў жыццёва важных органах чалавека. Радыенукліды з высокай (стронцый90, ёд131, цэрый144, радый224, торый227, уран235 і інш.), сярэдняй (натрый22, фосфар32, кальцый45, жалеза59, кобальт60. цэзій137 і інш.) і малой рааыетаксічнасцю (вуглярод14, вадарод3 і інш.) адносяцца да груп Б, В і Г адпаведна. Работа з Р.р. рэгламентуецца нормамі радыяцыйнай бяспекі. РАДЫЕАКТЬІЎНАСЦЬ (ад радые... + лац. activus дзейны), уласцівасць некаторых атамных ядраў самаадвольна мяняць свой састаў (зарад Z, масавы лік А) у выніку вылучэння элементарных часціц ці фрагментаў ядраў (лёгкія ядры, асколкі дзялення), а таксама жорсткага электрамагн. выпрамянення (гамавыпрамянення)\ самаадвольнае ператварэнне нестабільных атамных ядраў у інш. ядры (стабільныя або радыеактыўныя). Тэрмін «Р.» выкарыстоўваецца толькі ў адносінах да ядраў, што радыеактыўныя ў асн. стане; пры дастаткова высокіх энергіях узбуджэння стабільныя ядры таксама становяцца радыеактыўнымі. Некаторыя радыеактыўныя нукліды існуюць у прыродзе (гл. Радыеактыўныя радьі), але большасць радыенуклідаў атрымана штучна (гл. Ядзерныя рэакцыі), што і вызначае межы (па A і Z) іх існавання. Натуральную Р. (Р. прыродных ізатопаў) адкрыў у 1896 А.А.Бекерэль, штучную — у 1934 адкрылі I. і Ф.ЖаліоКюры. Тыпы Р.: альфараспад, бэтараспад, спантаннае дзяленне ядраў, пратонная, двухпратонная і двухнейтронная Р. (радыеактыўныя ядры пры распадзе вылучаюць, адпаведна, 1 ці 2 пратоны. 2 неіітроны), двухстадыйная Р. Паводле асн. закону Р. колькасць радыеактыўных ядраў N убывае з часам t: N(t) = = N exp(At). дзе No — зыходная колькасць ядрау, X— пастаянная распаду, значэнне якой звязана з перыядам паўраспаду Т^: ІТ^ = 1п2. Скорасць распаду ядраў практычна для ўсіх тыпаў Р. пры змене знешніх умоў (тра, ціск і інш.) не мяняецца. Колькасная характарыстыка Р. — актыўнасць — колькасць радыеактыўных распадаў за адзінку часу. Адзінка актыўнасці ў С1 — бекерэль (Бк); карыстаюцца таксама вытворнымі адзінкамі — удзельная (Бк/кг), малярная (Бк/моль), аб’ёмн^я (Бк/мГ) і паверхневая актыўнасць (Бк/м2). Выкарыстоўваюць Р. у ядзернай энергетыцы і вытвсці ядз. зброі, у сельскай гаспадарцы, біялогіі, медьшыне (гл. Ізатопныя індыкатары. Прамяпёвая тэрапіяў тэхніцы (метады неразбуральнага кантролю) і інш. Літ:. Альфа, бета н гаммаспектроскопня: Пер. с англ. Вып. 1—4. М., 1969; Ученне о радяоактмвностн: Нстормя н современность. М., 1973. Э.А.Рудак. РАДЫЕАКТЫЎНЫЯ АДХОДЫ. вырабы, матэрыялы, рэчывы і біял. аб’екты, не прьшатныя да далейшага выкарыстання, у якіх утрыманне радыенуклідаў перавышае вызначаныя нормы. Паводле агрэгатнага стану Р.а. падзяляюцца на вадкія, цвёрдыя, газападобныя; паводле ўзроўню актыўнасці — на групы нізкага, сярэдняга і высокага ўзроўняў; паводле хім. якасцей — на гаручыя і негаручыя. Утвараюцца ў працэсе работы і рамонту энергет. ядз. рэактараў на АЭС, суднах і інш.; пры выкарыстанні радыеізатопных крыніц і прэпаратаў у тэхніцы, навуцы, медыцыне, у працэсе апрацоўкі руд, горных парод і інш. Метады перапрацоўкі і захавання Р.а. залежаць ад іх фіз. і хім. якасцей. Для вадкіх Р.а. выкарыстоўваюць метады канцэнтравання і захавання ў стальных ёмістасцях, для цвёрдых — захаванне ў спец. бетонных сховішчах. Біял. Р.а. (трупы эксперым. жывёл і інш.) спальваюць тэрмічным або хім. спосабам ў спец. могільніках. На Беларусі асобны тып Р.а. — прадукты дэзактывацыі аб’ектаў і тэр. пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986). М.Л.Жэмжураў. РАДЫЕАКТЫЎНЫЯ ІЗАТрПЫ, няўстойлівыя ізатопы, якія самаадвольна ператвараюцца ў інш. нукліды. Адрозніваюць прыродныя і штучныя, атрыманыя ў выніку розных ядзерных рэакцый. РАДЫЕАКТЫУНЫЯ ПРЭПАРАТЫ ў м е д ы ц ы н е, хімічныя злучэнні, якія ўтрымліваюць у сваіх малекулах радые актыўныя нукліды. Уласцівасці Р.п. вызначаюцца ўтрыманнем у іх радыенуклідаў, здольнасцю самаадвольна распадацца з выпусканнем іанізавальнага выпрамянення. Радыенукліды выпраменьваюць у вызначаным спектры, абумоўліваюць мінім. прамянёвую нагрузку, адлюстроўваюць стан органа, што даследуецца. Р.п. выбіраюць з улікам іх фармакадынамічных і ядзернафіз. уласцівасцей. Фармакадынаміку прэпарата вызначае хім. злучэнне, на аснове якога ён сінтэзаваны. Магчымасці рэгістрацыі радыеактыўнасці рэчыва залежаць ад тыпу распаду радыенукліда. У мед. радыялогіі і анкалогіі Р.п. выкарыстоўваюцца для дыягностыкі і лячэння розных захворванняў, найб. часта — Р.п. тэхнецый 99,11 Тсальбумін, 99,11 Тсмечаныя эрытрацыты, 99,11Тскалоід (тэхніфіт), ксенон ІЗЗХе, самарый, t8Smсамарыноксабіфор і інш. A. М. Міхайлаў. РАДЫЕАКТЫЎНЫЯ РАДЫ, радыеактыўныя сем’і, групы генетычна звязаных радыенуюіідаў, у якіх кожны наступны ўзнікае ў выніку альфараспаду або бэтараспаду папярэдняга. Кожны Р.р. пачынаецца з радыенукліда з найб. для гэтага рада перыядам паўраспаду (роданачальніка) і канчаецца стабільным нуклідам. У Р.р. масавыя лікі А нуклідаў (членаў рада) адрозніваюцца на лік, кратны 4 (пасля араспаду масавы лік нукліда памяншаецца на 4). Тэарэтычна магчыма існаванне 4 Рр. з A = 4п + 8, дзе 6 = 0,І, 2 і 3, роданачальнікамі якіх з’яўляюцца торый232 (А = 4п; рад торыю), нептуній237 (A = 4n + 1, рад нептунію), уран238 (А = 4п + 2, рад урану238, ці уранурадыю), уран235 (А = 4п + 3, рад урану235, ці актынаурану). Рады торыю, уранурадыю і актынаурану, ці натуральныя Р.р., існуюць у прыродзе, бо перыяды паўраспаду 232Th (1,405 ■ ІО10 гадоў), 2MU (4,468 ■ ю’ гадоў) і 235 u (7,038 • 108 гадоў) сувымерныя з узростам Зямлі. Канчатковымі стабільнымі прадуктамі распаду натуральных Р.р. з’яўляюцца ізатопы свінцу — 2О8РЬ, 206РЬ, 207РЬ. У прыродзе ёсць усе члены натуральных Р.р. (у тл. і кароткажывучыя), што тлумачыцца ўстанаўленнем у кожным радзе т. зв. векавой раўнавагі, калі скорасці ўгварэння і распаду прамежкавых членаў Р.р. роўныя. Час устанаўлення векавой раўнавагі ~ ЮТ|/2, дзе Т1/2 — перыяд паўраспаду самага доўгажывучага прамежкавага члена рада. Членаў рада нептунію (перыяд паўраспаду 2,14 ■ 106 гадоў), які завяршае стабільны нуклід вісмут209, у прыродзе няма, яны атрыманы штучна (гл. Ядзерная рэакцыя). Даследаванні Р.р. садзейнічаюць выяўленню новых радыеактыўных элементаў і іх ізатопаў. Гл. таксама Радыяхімія. Э.А. Рудак. РАДЫЕАКТЫЎНЫЯ РЎДЫ, руды, якія змяшчаюць мінералы радыеактыўных элементаў (доўгажывучыя ізатопы радыеактыўных радоў урану 238U, 235U і торыю 232Th). Гл. Торыевыя руды, Уранавыя руды. РАДЫЕАКТЬІЎНЫЯ ЭЛЕМЕНТЫ хімічныя элементы, ізатопам якіх уласці 8. Зак. 194. Атлас забруджвання Еўропы цэзіем пасля Чарнобыльскай аварыі. Люксембург, 1998 228 РАДЫЕАЎТАГРАФІЯ вы радыеактыўны распад (гл. Радыеактыўнасць). Да Р.э. адносяць тэхнецый, праметый, палоній і ўсе размешчаныя за ім элементы перыяд. сістэмы. Р.э. з ат. н. 90—103 — актыноіды, з ат. н. 93—103 (размешчаны ў перыяд. сістэме за уранам) — трансуранавыя элементы. Р.э. з ат. н. 84—92 трапляюцца ў прыродзе (п