КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ржаўны лад. Р. —дэмакр. федэратыўная прававая дзяржава з рэсп. формай праўлення. Дзейнічае Канстытуцыя 1993. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 4 гады. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад. Старшыню ўрада назначае прэзідэнт са згоды Дзярж. думы. Прадстаўнічы і заканад. орган — двухпалатны Федэральны Сход (Савет Федэрацыі і Дзярж. дума). У Савет Федэрацыі ўваходзяць па 2 прадстаўнікі ад кожнага суб’екта федэрацыі: па аднаму ад прадстаўнічага і выканаўчага органаў дзярж. улады. Дзярж. дума складаецца з 450 дэпутатаў, палавіна якіх выбіраецца па аднамандатных акругах, другая палавіна — па парт. спісах на аснове прапарцыянальнай сістэмы прадстаўніцтва. Рэспублікі, якія ўваходзяць у склад Рас. Федэрацыі, маюць уласныя канстытуцыі і органы заканад. і выканаўчай улады. Прырода. Паверхня пераважна раўнінная. На 3 Усх.Еўрапейская раўніна, у межах якой чаргуюцца невысокія (да 250—500 м) узвышшы (Валдайскае, Сярэднярускае, Прыволжскае, Ціманскі краж) і нізіны (ОкскаДанская, Прыкаспійская, ч. якой на 28 м ніжэй узр. м.). На Пн і ПнЗ раўніны знаходзяцца горы Хібіны і ўзвышшы Карэліі, на Пд Каўказскія горы (найвышэйшы пункт Р. г. Эльбрус, 5642 м), на У Уральскія горы (выш. да 1895 м, г. Нарадная). На У ад Урала Зах.Сібірская раўніна. Паміж рэкамі Енісей і Лена — Сярэднесібірскае пласкагор’е (выш. 500—700 м), якое на Пн акаймоўвае плато Путарана (выш. да 1701 м). На пве Таймыр горы Быранга і Паўн.Сібірская нізіна. На Пд і У ад Сярэднесібірскага пласкагор’я пераважаюць горныя вобласці паўд. і паўн.ўсх. Сібіры і Д. Усходу: Алтай (выш. да 4506 м, г. Бялуха), Кузнецкі Алатау, Зах. і Усх. Саян, хрыбты Перадбайкалля і Забайкалля, горы Тывы, хрыбты Станавы, Верхаянскі, Чэрскага, Бурэінскі і Джугджур, Каракскае нагор’е, горы СіхатэАлінь, Камчаткі (выш. да 4750 м, вулкан Ключаўская Сопка). Большую ч. Р. займаюць Усх.Еўрап. і Сібірская платформы, Зах.Сібірская пліта. У іх будове вылучаюць ніжнюю ч., прадстаўленую ў асн. крышт. і метамарфічнымі дакембрыйскімі пародамі, і верхнюю, складзеную з палеазойскіх і мезазойскіх асадкавых парод. У межах Балтыйскага і Алданскага шчытоў і Анабарскага падняцця пароды дакембрыю выходзяць на паверхню. Шырока распаўсюджаны горныя складкавыя сістэмы — каледонскай (Саяны, Кузнецкі Алатау, горы Тывы), герцынскай (Урал, Алтай), кімерыйскай (СіхатэАлінь, горы ПнУ Сібіры), альпійскай (Каўказ, горы Камчаткі, Сахаліна, ПнУ Сібіры) складкавасцей. Значная ч. тэр. Р. сейсмічная. Землетрасенні сілай да 8 балаў бываюць на Камчатцы, Сахаліне, Курыльскіх авах, у Перадбайкаллі і Забайкаллі, на Пд Алтая, у перадгор’ях Каўказа. На Камчатцы актыўная вулканічная дзейнасць. Р. поўнасцю забяспечана амаль усімі відамі мінер. сыравіны. На яе тэр. сканцэнтравана больш за палавіну сусв. запасаў вугалю і торфу, /з нафты і прыроднага газу, 2/s жал. руд і калійных солей, '/4 фасфарытаў і апатытаў. 90% паліўнаэнергет. рэсурсаў Р. знаходзяцца ў яе паўн. і ўсх. частках. 2/з запасаў нафты і газу прыпадае на ЗаходнеСібірскую нафтагазаносную правінцыю. Радовішчы нафты і газу ёсць таксама ў Паволжы, на Урале (ВолгаУральскі нафтагазаносны басейн), Паўн. Каўказе, Сахаліне. Асн. запасы каменна Герб і сцяг Расіі га вугалю ў Кузнецкім вугальным басейне, усх. ч. Данецкага вугальнага басейна, Пячорскім вугальным басейне, Ленскім вугальным басейне, Тунгускім вугальным басейне і інш. Буры вугаль у Падмаскоўным вугамным басейне, КанскаАчынскім вугальным басейне, Алданскім, Кізелаўскім і інш. басейнах. Каля 75% запасаў торфу прыпадае на Зах. Сібір і Урал. Запасы гаручых сланцаў у Паўн.Зах. раёне і Паволжы. Агульныя балансавыя запасы жал. руды 65 млрд. т, у т.л. больш за 30 млрд. т — багатыя руды, якія маюць у сабе да 50% і больш жалеза. Асн. запасы прымеркаваны да Курскай магнітнай анамаліі. Жал. руды залягаюць таксама на Кольскім пве, Урале, у Карэліі, Горнай Шорыі, ніжнім цячэнні Ан 11. Зак. 194. Т а б л і u a 322 РАСІЯ гары, Забайкаллі, на Д. Усходзе і інш. Р. багатая запасамі руд каляровых металаў. Руды, як правіла, комплексныя, маюць у сабе золата, серабро, цынк, кобальт і інш. элементы. Медныя руды — на Урале, у Чыцінскай вобл. і Краснаярскім краі, свінцовацынкавыя — у Кузбасе, Забайкаллі, на Д. Усходзе. Для вытвсці алюмінію ёсць буйныя паклады баксітаў на Урале, у Ленінградскай і Архангельскай абласцях, нефелінаў — у Кемераўскай вобл. і Краснаярскім краі. Асн. запасы золата — у Саха (Якуція), Магаданскай вобл., на Д. Усходзе, Урале, Алтаі і Іркуцкай вобл. Ёсць вял.'паклады апатытаў (Хібіны), фасфарытаў (Кіраўская вобл.), каменнай солі (Усх. Сібір, Арэнбургская вобл., азёры Эльтон і Баскунчак), слюды [Іркуцкая вобл., Карэлія, Саха (Якуція)], азбесту (Урал), алмазаў Саха (Якуція), Урал], разнастайная сыраві Да арт Расія. У зоне тундры. на для вытвсці буд. матэрыялаў і інш. Р. размешчана ў арктычным, субарктычным, умераным і субтрапічным паясах. У арктычным поясе, які ахоплівае большую ч. астравоў Паўн. Ледавітага ак., пануе халоднае арктычнае паветра. Тра ліп. каля 0 °C (пры адмоўнай сярэднегадавой тры). Субарктычны пояс распасціраецца да Паўн. палярнага круга ў еўрап. частцы і да 60° паўн. ш. ў азіяцкай частцы краіны. Сярэднія тры ліп. ад 5 да 12 °C, ападкаў 200—400 мм за год. Большая ч. Р. размешчана ва ўмераным поясе, дзе клімат зменьваецца ад умерана кантынентальнага на 3 да рэзка кантынентальнага на У, на Пд Д. Усходу — умераны мусонны. Сярэднія тры студз. ад 0 °C у Перадкаўказзі да 50 °C на У Сібіры, дзе ў раёне Верхаянска—Аймякона зафіксавана самая нізкая тра ў Еўразіі 72,2 °C. Тра ліп. ад 12 ° С на Пн зоны да 25 °C на Пд і ў перадгор’ях Каўказа. Ападкаў вьшадае ад 600—650 мм за год на 3 да 400—450 мм на У. Мінім. колькасць ападкаў прыпадае на паўпустынныя раёны Прыкаспійскай нізіны (каля 170 мм), макс. — на горныя раёны Каўказа (да 3200 мм) і Пд Д. Усходу (да 2000 мм). Суровы клімат і маласнежныя зімы — прычына фарміравання ў раёнах Сібіры і Д. Усходу вечнай мерзлаты. Невял. паласа на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа (ад Туапсэ да Адлера) мае субтрапічны клімат. На тэр. Суб’екты Расійскай Федэрацыі Суб’ект Плошча, тыс. км2 Насельніцтва ў 2000, тыс. чал. Цэнтр 1 2 3 4 Адыгея (Рэспубліка Адыгея) 7,6 448 Майкоп Алтай (Рэспубліка Алтай) 92,6 204 ГорнаАлтайск Алтайскі край 169,1 2654 Барнаул Амурская вобл. 363,7 998 Благавешчанск Арлоўская вобл. 24,7 897 Арол Архангельская вобл. 587,4 1459 Архангельск у т.л.: Ненецкая аўтаномная акруга 176,7 45 Нар’янМар Арэнбургская вобл. 124,0 2219 Арэнбург Астраханская вобл. 44,1 1016 Астрахань Башкортастан (Рэспубліка Башкортастан) 143,6 4110 Уфа Белгародская вобл. 27,1 1495 Белгарад Бранская вобл. 34,9 1438 Бранск Буранія (Рэспубліка Бурація) 351,3 1032 УланУдэ Валагодская вобл. 145,7 1319 Волагда Валгаградская вобл. 113,9 2677 Валгаград Варонежская вобл. 52,4 2456 Варонеж Дагестан (Рэспубліка Дагестан) 50,3 2143 Махачкала Іванаўская вобл. 21,8 1219 Іванава Інгушэшя (Рэспубліка Інгушэція) 3.6 315 Магас Іркуцкая вобл. 767,9 2742 Іркуцк у т. л.: УсцьАрдынская Бурацкая аўтаномная акруга 22,4 143 УсцьАрдынскі КабардзінаБалкарыя (КабардзінаБалкарская Рэспубліка) 12,5 785 Нальчык Кал і н і н град с кая' вобл. 15,1 948 Калінінград Калмыкія (Рэспубліка Калмыкія) 76,1 314 Эліста Калужская вобл. 29,9 1076 Калуга Камчацкая вобл. 472,3 389 Петрапаўлаўск Камчацкі у т.л.: Каракская аўтаномная акруга 301.5 30 Палана КарачаеваЧэркесія (КарачаеваЧэркеская Рэспубліка) 14,1 431 Чэркеск Карэлія (Рэспубліка Карэлія) 172,4 765 Петразаводск Кастрамская вобл. 60,1 781 Кастрама Кемераўская вобл. 95,5 2982 Кемерава Кіраўская вобл. 120,8 1590 Кіраў Комі (Рэспубліка Комі) 415,9 1137 Сыктыўкар Краснадарскі край 76,0 5007 Краснадар Краснаярскі край 2339,7 3051 Краснаярск у т.л/ Таймырская (ДаўганаНенецкая аўтаномная акруга) 862,1 44 Дудзінка Працяг таблійы РАСІЯ 323 і Эвенкійская аўтаномная акруга 767,6 19 Тура Курганская вобл. 71,0 1096 Курган Курская вобл. 29,8 1311 Курск Ліпецкая вобл. 24.1 1240 Ліпецк Магаданская вобл. 461,4 239 Магадан Мардовія (Рэспубліка Мардовія) 26,2 929 Саранск Марый Эл (Рэспубліка Марый Эл) 23,2 759 ЙашкарАла г. Масква 47,0 8537 Масква Маскоўская вобл. 6464 Мурманская вобл. 144,9 1001 Мурманск Наўгародская вобл. 55,3 727 Вялікі Ноўгарад Ніжагародская вобл. 76,9 3663 Ніжні Ноўгарад Новасібірская вобл. 178,2 2740 Новасібірск Омская вобл. 139,7 2164 Омск Паўночная Асеція—Аланія (Рэспубліка Паўночная Асеція—Аланія) 8,0 670 Уладзікаўказ Пензенская вобл. 43,2 1530 Пенза Пермская вобл. 160,6 2956 Перм у т.л.: КоміПярмяцкая аўтаномная Кудымкар акруга 32,9 150 Прыморскі край 165,9 2173 Уладзівасток Пскоўская вобл. 55,3 801 Пскоў Разанская вобл. 39,9 1286 Разань Растоўская вобл. 100,8 4341 РастоўнаДоне Самарская вобл. 53,6 3295 Самара г. СанктПецярбург 85,9 4694 Ленінградская вобл. 1666 Санкт Пецярбург Саратаўская вобл. 100,2 2709 Саратаў Саха (Якуція) [Рэспубліка Саха (Якушя)] 3103,2 989 Якуцк Сахалінская вобл. 87,1 599 ЮжнаСахалінск Свярдлоўская вобл. 194,8 4603 Екацярынбург Смаленская вобл. 49,8 1128 Смаленск Стаўрапольскі край 66,5 2660 Стаўрапаль Тамбоўская вобл. 34,3 1270 Тамбоў Татарстан (Рэспубліка Татарстан) 68,0 3783 Казань Томская вобл. 316,9 1068 Томск Тульская вобл. 25,7 1740 Тула Тыва (Рэспубліка Тыва) 170,5 311 Кызыл Удмурція (Удмурцкая Рэспубліка) 42,1 1629 Іжэўск Уладзімірская вобл. 29,0 1604 Уладзімір Ульянаўская вобл. 37.3 1463 Ульянаўск Хабараўскі край 788,6 1506 Хабараўск Р. густая рачная сетка — каля 120 тыс. рэк з даўж. больш за 10 км і агульнай працягласцю 2,3 млн. км. Большасць рэк належаць да бас. Паўн. Ледавітага ак — Паўн. Дзвіна, Пячора, Об з іртышом, Енісей, Хатанга, Алянёк, Лена, Індыгірка, Калыма і інш. (пл. вадазбору 12,8 млн. км2, 75% тэр. Р.); да бас. Ціхага ак. — Амур, Анадыр, Пенжына і інш.; Атлантычнага ак. — Нява, Дон, Кубань; да бяссцёкавага Каспійскага м. — Волга, Урал, Церак. Жыўленне рэк пераважна снегавое і дажджавое. Ледастаў ад 1—2 месяцаў на Пд да 8 месяцаў у Сібіры. Рэкі багатыя гідраэнергіяй (гідраэнергет. патэнцыял 340 млн. кВт), выкарыстоўваюцца для суднаходства і арашэння. Азёр каля 2 млн., пераважна на ПнЗ Усх.Еўрапейскай раўніны і ў Зах. Сібіры. Найб. азёры: Каспійскае, Байкал (самае глыбокае на Зямлі — 1640 м), Да арт. Расія. Рака Сораць у Пскоўскай вобласці. Ладажскае, Анежскае, Таймыр, Ханка і інш. Буйныя вадасховішчы: Куйбышаўскае, Брацкае, Рыбінскае, Валгаградскае, Цымлянскае, Зейскае, Красна