Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
¼а. Мн.. 1987; Уннверсальность н сннгулярность сознання // Сгереотнпы н данамнка мышленвя. Мн.. 1993; Сознанне м мышленне. Мн., 1994; Бытме н мышленне. Мн., 1999 (разам з В.С.Вязаўкіным); Гуманнтарнзацня наукн н образовання в переходный пернод. Мн., 2000; Ж.П.Сартр: бьпне — это то, на что вы отважнваетесь // Путь в фнлософню: Антол. М., СПб. 2001; Спецнфнка фнлософской рефлекснн. Мн., 2001; Лпкп плена н проблема нндавндуалнзацнн человеческого опыта // Synergia znievolenia. Waiszava. 2002.
А.А Тучкін
ТУЧКІН Аляксандр Аркадзевіч (н. 15.7.1964, г. Львоў, Украіна), бел. спартсмен (гандбол). Засл. майстар спорту СССР (1989). Гуляў у клубах; СКА, Мінск (1984—90); ТУСЕМ, г. Эсен, Гёрманія (1994—95): «Міндэн», г. Міндэн, Германія (1998—2001); «Кантабрыя», г. Сантандэр, Іспанія (2001 — 2002); з 2002 — «Філіпос», г. Верыя, Грэцыя. Чэмпіён свету сярод юніёраў (1985, Італія). Чэмпіён XXIV і XXVII Алімп. гульняў (1988, Сеул; 2000, г. Сідней, Аўстралія). Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету (1990, Чэхаславакія; 1999; Егіпет), чэмпіянату Еўропы (2000, Харватыя). Пераможца Гульняў добрай волі (1986, Масква; 1990, г. Сіэтл, ЗША). Чэмпіён СССР (1985, 1986, 1988, 1989). Уладальнік Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў (1987, 1989, 1990), Кубка кубкаў (1988), Суперкубка (1989). Лепшы гулец чэмпіянату свету (1990). За нац. зборную каманду Беларусі правёў 10 гульняў, закінуў 48 мячоў.
А.М.Петрыкаў.
ТЫМАНЕН Анты Мікалаевіч (1.5.1915, в. Лусалма, Карэлія — 1990), карэльскі пісьменнік. Скончыў Літ. інт імя М.Горкага (1956). Працаваў журналістам, настаўнікам. Друкаваўся з 1931. Пісаў на фін. і рус. мовах. Першы зб. апавяданняў «Аэраплан» (1933). Тэма вайны ў аповесці «Ад Карэліі да Карпат» (1948) і ў зб. «У навальніцу і пад сонцам» (1964). Сац. праблемы. гіст. лёс карэльскага народа ў раманах «Бе
лакрылая птушка» (1959—60), «Тут мой дом» (1965), «Мы — карэлы» (1969), «Жыхары пакінутай вёскі» (1977).
«ТЭАТРАЛЬНАЯ БЕЛАРУСЬ», двухтомная энцыклапедыя; першая ў гісторыі бел. народа галіновая энцыклапедыя па тэатр. мастантве. Выдадзена ў 2002—2003 у Мінску выдвам «Беларуская Энцыклапедыя» імя П.Броўкі. Уключае больш за 2 тыс. артыкулаў, прысвечаньіх нар., прафес., аматарскаму тэатр. мастацтву, яго жанрам і формам, акцёрскаму мастацтву, рэжысуры, драматургіі, сцэнаграфіі, н.д. рабоце ў галіне тэатра. Асвятляюцца тэатр. жыццё гарадоў, творчасць асобных тэатраў, прыведзены іх храналагічныя рэпертуарныя спісы. Асобныя артыкулы прысвечаны найб. значным пастаноўкам п’ес, опер, балетаў, аперэт. У выданні значнае месца
Энцыклапедыя «Тэатральная Беларусь». 200203.
адведзена біяграфічным артыкулам пра акцёраў, рэжысёраў, драматургаў, кампазітараў, дырыжораў; прыведзена найб. ужывальная тэатр. тэрміналогія, а таксама змешчаны артыкулы па выяўленчым мастацтве. лры, фальклоры, друку, радыё, тэлебачанні і інш., якія маюць адносіны да тэатр. мастацтва. У выданні 1,4 тыс. чорнабелых і каляровых ілюстрацый. Л.В.Календа.
УГЛЯНІЦА Канстанцін Мікалаевіч (н. 9.10.1949, в. Дзятлавічы Драгічынскага рна Брэсцкай вобл.), бел. вучоны ў галіне клінічнай і эксперым. анкалогіі. Др мед. н. (2002). Чл. і ганаровы акад. Рымскай АН (1996). Чл. НьюЙоркскай АН (1998). Скончыў Гродзенскі мед. унт (1976), дзе і працуе з 1980 (з 1993 заг. кафедры). Навук. працы па метабалічных працэсах у арганізме хворых на злаякасныя новаўтварэнні і іх карэкцыі, анкагенет. даследаваннях хворых на рак малочнай залозы і яечнікаў.
Тв:. Механнзмы регуляцнн метаболнческого баланса: результаты н перспектнвы прнменення амннокнслот н нх компознцлй в качестве уннверсальных блологлческл актнвных пряродных регуляторов направленного действля н эффектлвных лекарственных препаратов (у сааўт.) // Весці Нац. АН Беларусі. Сер. біял. навук. 1998. № 4; Ukrain: a novel antitumor drug ( y сааўт.) // Drugs Exptl. Clin Res. 2000. Vol. XXVI, № 5/6; Ukrain (механнзмы реалнзацнн протнвоопухолевой акгнвнос
464 унукаў
тн н результаты лечення онкологнческнх заболеваннй). Гродно, 2000.
УНУКАЎ Аляксей Карлавіч (н. 12.1.1923, Масква), бел. вучоны ў галіне энергетыкі. Др тэхн. н. (1973), праф. (1982). Скончыў Маскоўскі энергет. інт (1945). 3 1967 заг. лабараторыі ў Бел. філіяле Энергет. інта імя Г.М.Кржыжаноўскага. 3 1978 у Бел. н.д. і праектным інце энергетыкі прамсці (з 1978 заг. аддзела, з 1989 гал. навук. супрацоўнік). Навук. працы па пытаннях надзейнасці цеплаэнергет. установак, экалогіі энергетыкі.
Тв:. Экспернментальные работы на парогенераторах. М., 1971; Теплохнмнческне процессы в газовом тракте паровых котлов. М., 1981; Зашнта атмосферы от выбросов энергообьектов. М., 1992.
УОЛЗ (Walz) Карл Эрвін (н. 6.9.1955, г. Кліўленд, ЗША), касманаўт ЗША. Палк. ВПС ЗІПА. Скончыў Кенцкі унт (1977), унт Джона Кэрала (1979). 3 1991 у атрадзе касманаўтаў НАСА. Здзейсніў (як спецыяліст) 4 палёты ў складзе экіпажаў касм. караблёў (KK): 12—22.9.1993 на КК «Дыскаверы», 8—23.7.1994 на КК «Калумбія», 16—26.9.1996 на КК «Атлантыс» і арбітальнай станцыі «Мір», 5.12.2001—19.6.2002 на КК «Індэвар» і Міжнар. касм. станцыі. У космасе правёў 230,5 суг (рэкорд для касманаўтаў ЗША), у т.л. ў адкрытым космасе 18,9 гадз (3 выхады). Залатыя медалі НАСА «За выключныя заслугі», «За касмічны палёт» (3). М.М.Касцнжовіч.
УОРДЭН (Worden) Альфрэд Мерыл (н. 7.2.1932, г. Джэксан, ЗША), касманаўт ЗША. Палкоўнік ВПС. Скончыў Ваен. акадэмію ЗША (1955), Мічыганскі унт (1963), Аэракасм. школу пілотаўдаследчыкаў ВПС ЗША (1965), Імперскую школу лётчыкаўвыпрабавальнікаў (Вялікабрытанія, 1965). У 1966—72 у атрадзе касманаўтаў НАСА. 3 1972 у н.д. цэнтры НАСА. 26.7—7.8.1971 з Д.Скотам і Дж.Ірвінам (гл. Дадатак) здзейсніў палёт да Месяца (як пілот каманднага модуля) на касм. караблі «Апалон15» (3 дні адзін знаходзіўся на селенацэнтрычнай арбіце). Упершыню ажыццявіў выхад у адкрыты космас паза межамі каляземнай арбіты. Правёў у космасе 12,3 суг. Залаты медаль міру ААН (1971). Яго імя занесена ў Міжнар. залу гонару касманаўтыкі. 3 1975 на кіраўнічых пасадах у аэракасм. кампаніях.
М. М. Касцюковіч.
УРЖЫНСКІ Кансганцін Паўлавіч (1.7.1926, г. Вял. Ноўгарад, Расія — 8.2.1997), бел. юрыст. Др юрыд. н. (1956), праф. (1969). Скончыў Ленінградскі юрыд. інт (1952). 3 1956 у Іркуцкім і Арэнбургскім філіялах Усесаюзнага юрыд. завочнага інта. 3 1962 у Бел. эканам. унце. 3 1969 у Ленінградскім фін.эканам. інце (заг. кафедры), з 1972 у Калінінскім унце (з 1975 заг. кафедры). 3 1984
у Мінскім інце культуры, з 1992 у Бел. агр. тэхн. унце. У 1995—96 заг. кафедры Бел. камерц. унта кіравання. Навук. працы па праблемах прац. права, прававых асновах навук. арганізацыі працы, падбору і павышэння кваліфікацыі кадраў. Навук. рэдакгар і сааўтар навуч. дапаможніка «Працоўнае права» (ч. 1, 1976).
Тв:. Правоввіе основы научной органнзацнн труда. М., 1967 (у сааўт.); Предупрежденне правонарушеннй средн несовершеннолетннх. Мн., 1969; Правовые вопросы подбора н расстановкн кадров. М., 1971 (разам з Ф.Д.Ромай); Законодателвство о труде. Мн., 1972 (разам з АС.Пашковым і В.І.Семянковым); Советское трудовое право. М., 1982 (у сааўг.); Сяоварьсправочннк по обшествоведенню н основам советского государства н права. М.. 1985.
УРЎКІНА Надзея Іванаўна (н. 1.3.1957, г. Добруш Гомельскай вобл.), бел. харэограф. Засл. дз. культ. Беларусі (1982). Скончыла Гродзенскае культ.асв. вучылішча (1976). 3 1976 кіраўнік танц. калекгыву ў Доме культуры ў в. Верцялішкі, з 1977 арганізатар і маст. кіраўнік дзіцячага ансамбля танца «Лялечкі» (з 1982 узорны) у Цэнтральным Палацы культуры ў в. Абухава Гродзенскага рна. Аўтар і пастаноўшчык харэаграфічных кампазіцый, замалёвак, мінібалета «Дзюймовачка» (з Т.Урукінай) на муз. Дз.Мазітавай, бел., рус. танцаў, карагодаў і інш. ІЛ.Чэбан.
УСХОДНЯЕ ПАЛЕССЕ, гісторыкаэтнаграфічны рэгіён Беларусі. Займае большую ч. Палескай нізіны ў Гомельскай, Мінскай і Брэсцкай абласцях. На У мяжуе з Падняпроўем (на правабярэжжы Дняпра і ніжняй Бярэзіне), на Пн — з Цэнтральнай Беларуссю (па лініі Парычы — Любань — Старобін — Чудзін), на 3 — з Заходнім Палессем (гл. Дадатак) (ад Выганаўскага возера па міжрэччы Ясельды і Бобрыка на Лахву, Лунінец і далей па Прыпяці і правабярэжжы Гарыні). Паўн. мяжа рэгіёна сумяшчаецца з зонай кампактнага рассялення водараздзельнага тыпу, дзе характэрныя палескія ландшафты змяняюцца даўно абжытымі лёсавымі раўнінамі Цэнтр. Беларусі з густой сеткай сельскіх пасяленняў. Межы гэтых рэгіёнаў адлюстроўваюць арэалы мясц. этнонімаў — палешукоў на Пд і палян (ці палевікоў) на Пн.
У жалезным веку У.П. з'яўлялася асн. тэрьггорыяй рассялення мілаградскай кулыпуры (3—7 ст. да н.э.) і зарубінецкай кулыпуры (3 ст. да н.э.—5 сг. н.э.). У 8—9 ст. У.П. засялялі дрыгавічы, якія мелі сваё паліт. аб’яднанне «княжанне». У 9 ст. яны дайшлі на Пн да верхняга бас. Бярэзіны, на 3 дасягнулі левабярэжжа Нёмана, дзе сустрэліся з яцвягамі, паклаўшы пачатак славянізацыі апошніх. У 12—13 ст. асн. тэрыторвія У.П. ўваходзіла ў склад Тураўскага (ТураваПінскага) княства, Мазырскае Палессе — Кіеўскага княства. У перыяд ВКЛ 1 Рэчы Паспалітай землі У.П. ўваходзілі ў склад Мінскага, Навагрудскага і Брэсцкага ваяводстваў. Разам з лям па этнагр. рысах у той час Палессе вылучалася ў асобную гіст. правінцыю. што знайшло адлюстраванне на геагр. картах (карты Т.Макоўскага 1613; Г. дэ Баплана 1651 і інш ).
Пасля 2га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) У.П. ўвайшло ў склад Мінскай губ.
У рэльефе У.П. кампактныя ўзвышшы чаргуюцца з балоцістымі нізінамі Прыпяцкага Палесся. Да нядаўняга часу вял. плошчы займалі адкрытыя балоты (галы). Шырокія веснавыя разлівы, забалочаныя землі і няўдобшы накладвалі адбітак на характар рассялення, становішча шляхоў зносін і трансп. сродкі, гасп. заняткі і паўсядзённы побыт. У земляробчай практыцы побач з трохполлем захаваліся лясныя пералогі і лядная (падсечнаагнявая) сістэма. Зямлю апрацоўвалі валамі з дапамогай палескай сахі. На чаўнах сяляне перапраўляліся з аднаго вострава на другі, ставілі буданыкурані, што служылі ім часовым жыллём, і паслядоўна апрацоўвалі