Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
КУКА ПРАЛІЎ (Cook Strait), праліў паміж Паўн. і Паўд. астравамі Новай Зеландыі, злучае Тасманава м. з Ціхім ак. Даўж. 107 км, шыр. 22—91 км, найменшая глыб. 97 м. На ўсх. беразе сталіца Новай Зеландыі — г. Уэлінгтан. Названы ў гонар Цж.Кука.
КЎКАЛКА, 1) прамежкавая стадыя ў развіцці насякомага з поўным ператварэннем (гл. Метамарфоз), у час якой знікаюць лічынкавыя органы і развіваюцца органы дарослай асобіны (імага). 2) Арганізм на пэўнай стадыі развіцця. Адрозніваюць 3 тыпы К.: свабодная (адкрытая) — у сеткакрылых, перапончатакрьыіых, большасці жукоў; пакрытая — у матылёў, даўгавусых і прамашоўных караткавусых двухкрылых; скрытая (несапр. кокан, пупарый) — у мух, галіц. К. не корміцца і звычайна нерухомая. Працягласць стадыі К. ад 6—10 суг (у некаторых мух) да многіх месяцаў.
КЎКАЛЬНІК Нестар Васілевіч (20.9.1809, С.Пецярбург — 20.12.1868), рускі пісьменнік. Брат П.В. Кукарьніка. Скончыў Нежынскую гімназію вышэйшых навук (1829), у якой вучыўся з М.Гогалем. Выкладаў у 1й і 2й віленскіх гімназіях (да 1831), служыў чыноўнікам у Пецярбургу. У 1832 сакратар камісіі па заснаванні Віленскай мед.хірург. акадэміі. У 1836—41 у Пецярбургу выдаваў «Художественную газету» — адно з першых перыяд. выданняў Расіі, прысвечаных жывапісу, час. «Дагерротнп» (1842), «йллюстрацня» (1845—47).
Друкаваўся з 1833 (п’еса «Тарціні»), Драм. творчасць умоўна падзяляюць на «драм. фантазіі» ў вершах і прозе пра лёс мастака («Тарквата Таса», паст. 1835; «Джакоба Саназар», 1834; «Мейетар Мінд», 1839; «Імправізатар», 1844, і інш.) і гіст. трагедыі, у якіх адлюстраваны моманты рус. гісторыі, што найб. ярка дэманструюць працэсы нац. яднання і самасвядомасці («Рука Усявышняга айчыну выратавала», паст. 1834; «Князь Данііл Дзмітрыевіч Холмскі», 1840, муз. М.Глінкі, і інш.). Гіст. аповесці і апавяданні 1830—40х г. прысвечаны пераважна эпосе Пятра I («Сяржант Іван Іванавіч Іваноў, ці Усе заадно», «Два Іваны, два Сцяпанычы, два Кастыльковы» і інш.). На словы К. напісаны рамансы Глінкі «Сумненне», цыкл з 12 рамансаў «Развітанне з Пецярбургам» і інш. Удзельнічаў у напісанні лібрэта опер Глінкі «Руслан і Людміла» і «Жыццё за цара» («Іван Сусанін»), Аўтар «Практычнага курса рускай граматыкі» (Вільня, 1830).
А.В. Спрынчан.
КЎКАЛЬНІК Павел Васілевіч (1795, г. Замасць, Польшча — 1884), гісторык, пісьменнік. Др права (1815). Брат Н.В.Кукальніка. Скончыў Полацкую езуіцкую акадэмію (1815). У 1825—32 заг. кафедры ўсеаг. гісторыі Віленскага унта, у 1832—42 выкладаў у Мед.хірургічнай і Духоўнай акадэміях у Вільні, потым.у каталіцкай семінарыі. Адначасова з 1829 цэнзар, у 1863—65 старшыня цэнзурнага кта. У 1860я г. старшыня Віленскай археаграфічнай камісіі. Пад яго рэдакцыяй выдадзены 1ы т. «Актаў Віленскай камісіі» (1865). Аўтар прац па гісторыі ВКЛ. Яго буйнейшая праца «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), як і шшыя, кампілятыўная, заснавана на даследаваннях Ю.Ярашэвіча, Е.С.Бантке, Ю.І.Крашэўскага, М.Стрыйкоўскага, М.М.БантышКаменскага. Ідэйнапаліт. погляды К. грунтаваліся на заходнерусізме. Аўтар успамінаў, апублікаваных у «Русском архнве» (1873—74). Д.У.Караў.
КУКА.РДА (франц. cocarde), распазнавальны знак устаноўленага ўзору на форменных галаўных уборах ваеннаслужачых узбр. сіл і інш. сілавых струкгур, супрацоўнікаў ваенізаваных і некат. цывільных аргцый (фарміраванняў) многіх краін свету, у т.л. Беларусі. Вядома з сярэдневякоўя ў арміях шэрагу еўрап. краін, у т.л. ВКЛ; мела выгляд султана ці пучка пеўневых пёраў, пазней выраблялася з матэрыі, металу і інш. Ва ўзбр. сілах Расіі ўведзена ў 1732, СССР — у 1940, j Рэспубліцы Беларусь — у 1992. К. вайскоўцаў паказвае на іх прыналежнасць да ўзбр. сіл пэўнай краіны, іх віду, роду войск і г.д.
КУКЕВІЧ Канстанцін Фадзеевіч (1810, Вільня —1842), бел. жывапісец і графік. Вучыўся ў Віленскім унце ў Я.Рустэма і Пецярбургскай AM (1835—39). Вывучаў жыццё і побыт насельніцтва Вілен
568 КУКЕНАН
шчыны і Гродзеншчыны. Стварыў шэраг жанравых кампазіцый: «Рускія салдаты ў вёсцы», «Прывал уланаў каля пераправы цераз раку» (абедзве 1830), «Карчма», «Яўрэйскія кантрабандысты ў ваколіцах Вільні» (да 1839). Аўтар графічных замалёвак «Гандляр шапкамі», «Букініст», «Карчма ў прадмесці», «Старызнік». У 1840 выдаў серыю літаграфій — сцэн з нар. жыцця («Вільня, год 1840»). Яго малюнкі былі змешчаны ў альбсме Я.Вільчынскага, выдадзенага ў Вільні.
Літ:. Д р о 6 о в Л.Н. Жнвопнсь Белорусснм ХГХ — начала XX в. Мн., 1974.
К.Кукевіч. Гандляр шапкамі. 1я пал. 19 ст.
КУКЕНАН (Cuquenan), вадаспад у Венесуэле, на р. Кукенан (прыток р. Карані) на Гвіянскім пласкагор’і. Выш. падзення вады 610 м (другі па вышыні ў Паўд. Амерыцы пасля вадаспада Анхель).
КУКЕНбЙС, Кукейнос, Кокнесе, Кокенгузен, старажытны горад у нізоўі Зах. Дзвіны, адзін з фарпостаў Полацкага княства. Цяпер с. Кокнесе ў Стучкінскім рне Латвіі, за 246 км на ПнЗ ад Полацка. Упершыню ўпамінаецца пад 1205 у «Хроніцы Ліво ніі» Генрыха Латвійскага, калі там княжыў Вячка. У 2й пал. 11 — пач. 13 ст. належаў Полацкаму княству, быў месцам збору даніны з народаў Ніжняга Падзвіння (латгалаў, селаў, ліваў і інш.). У 1206 кн. Вячка ўдзельнічаў у паходзе полацкага кн. Уладзіміра на крыжакоў. У 1208 драўляны замак горада спалены крыжакамі, у 1209 на яго месцы пабудаваны мураваны замак, які з’яўляўся значным гавдл. цэнтрам Полацкай зямлі. Меў цесныя гандл. і эканам. сувязі са Смаленскай, Чарнігаўскай, Кіеўскай, Наўтародскай і інш.
землямі. Насельніцтва горада было этнічна мяшанае і складалася з мясц. балтаў (латгалаў і селаў) і славян.
Г.М.Семянчук.
КУКЕРСІТ [ад ням. назвы Kuckers сяла Кукрузэ (Эстонія)], масіўная, плітчастая, гліністамергелістая горная парода; разнавіднасць гаручых сланцаў. Трапляецца ў адкладах сярэдняга ардовіку. Пашырана ў Прыбалтыйскім сланцавым басейне. Гал. кампаненты: кераген (арган. рэчыва, 20—70%), тонказярністы абломачны матэрыял, карбанат кальцыю. Тонкія пласты (0,03—0,6 м) з найб. колькасцю К. аб’ядноўваюць у прамысл. пласт (магутнасць да 5 м). Попельнасць 40—60%, цеплатворная здольнасць 10,5—11,6 МДж/кі'. Выкарыстоўваецца як паліва, для атрымання быт. газу, бензіну, бітумаў і інш., попел — у вытвсці буд. матэрыялаў, для вапнавання глебы.
КУКЛАЧбЎ Юрый Дзмітрыевіч (н. 12.4.1949, Масква), расійскі артыст цырка, клоундрэсіроўшчык. Нар. арт. Расіі (1983). Скончыў Дзярж. вучылішча цыркавога і эстр. мастацтва (1971) і Інт тэатр. мастацтва (1983) у Маскве. Працуе ў многіх жанрах. У 1972 першы ў Расіі пачаў выступаць з катамі, у 1989 адкрыў у Маскве тр катоў. Праграмам К. ўласцівы пацяшальная лёгкасць, мяккі гумар. Аўгар кніг «Мае сябры — каты» (1981), «120 катоў Юрыя Куклачова» (1997) і інш.
КУКЛУКСКЛАн (KuKluxKlan), тэрарыстычная аргцыя ў ЗША. Узнік у 1866 у г. П’юласкі (штат Тэнесі) пасля паражзння рабаўладальніцкіх паўд.
Кукмь звычайны.
штатаў у грамадзянскай вайне ў ЗША 186}—65 для барацьбы метадамі падпалаў, паліт. забойстваў, «Лінча суда» і інш. супраць Рэканструкцыі Поўдня 1865—77, руху за грамадз. правы неграў, паліт. апанентаў з ліку радыкальных членаў Рэсп. партыі. Створаны на ўзор тайнага ордэна (арганізац. структура, адзенне, рытуалы). У 1869 каля 500 тыс. членаў. У 1869—71 забаронены федэральнымі ўладамі, у 1882 абвешчаны супярэчным канстытуцыі ЗША. Пэўны час вёў нелегальную дзейнасць. Адноўлены ў 1915 каля г. Атланта, пашырыўся ў Індыяне і інш. штатах Сярэдняга Захаду. Праследаваў рэліг., расавыя і этн. меншасці (католікаў, яўрэяў, неграў, ірландцаў), інтэлігенцыю, праціўнікаў сухога закону і рабочыя аргцыі. Найб. размаху дзейнасць К.к.к. дасягнула ў 1920я г. (у 1923 каля 4—5 млн. членаў). У 1960я г. намагаўся перашкодзіць увядзенню ў дзеянне заканадаўства аб грамадз. правах неграў на Пд ЗША. У 1989 налічваў 6,5 тыс. членаў.
КУКОБНІКІ, тое, іпто валачобнікі.
КУКблЬ (Agrostemma), род кветкавых раслін сям. гваздзіковых. 3 віды. Пашыраны ва ўмераным поясе Еўразіі. На Беларусі — К. звычайны (A. githago), нар. назвы зязюльчын лён, тугаль. Трапляецца рэдка. Расце як пустазелле ў пасевах збожжавых культур, на папарах і чыг. насыпах.
Аднагадовыя травяністыя расліны выш. 40—70 см. Сцябло апушанае, прамастойнае ці слабагалінастае. Лісце лінейнае, супраціўнае. Кветкі буйныя, цёмнаружовыя, часам белыя. Плод — шматнасенная каробачка. Насенне ядавітае, дамешак яго ў муцэ і кармах небяспечны для чалавека і жывёлы. Лек. расліны.
КУКОНІН Уладзімір Ягоравіч (н. 14.7.1937, с. Пакроўскае Ухалаўскага рна Разанскай вобл., Расія), бел. вучоны ў галіне тэхн. кібернетыкі. Канд. тэхн. н. (1969). Скончыў Разанскі радыётэхн. інт (1960). 3 1975 у Інце тэхн. кібернетыкі, з 1992 у Навук. цэнтры праблем механікі машын Нац. АН Беларусі. Навук. працы па кантральнавымяральнай тэхніцы, спектральным аналізе і лічбавых метадах апрацоўкі сігналаў. Распрацаваў бартавы выліч. комплекс для дарожных выпрабаванняў трансп. сродкаў. Дзярж. прэмія Беларусі 1986. •
Тв.: Цнфровая фнльтрацня н обработка сягналов. Мн., 1995 (разам з В.І.Пяцько, М.Б.Шыхавым) М.П.Савік.
КУКРАШ Леанід Васілевіч (н. 27.7.1938, в. Рачэнь Любанскага рна Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне раслінаводства і селекцыі. Акад. Акадэміі агр. навук Беларурі (1995, чл.кар. 1992), др с.г. н. (1983). Скончыў БСГА (1960) 3 1972 у Бел. НДІ земляробства і кармоў (з 1984 заг. аддзела, з 1987 нам. дырэкгара), з 1994 гал. саветнік упраўлення АПК Савета Міністраў Беларусі. Навук. працы па павышэнні прадукцыйнасці зернебабовых культур. Вывеў (у сааўт.) сарты гароху Белус і
кукуруза ⁵⁶⁹
Л.В.Кукраш.
Агат, яравой вікі Наталі, яравога трыцікале Інэса.
Тв.: Внка. М., 1989; Внка яровая: Бнологня н культагенез. Мн., 1991; Горох. Мн., 1997 (разам з Н.П.Лукашэвіч).
КЎКРАШ Лідзія Міхайлаўна (н. 23.7.1934, г. Днепрадзяржынск, Украіна), бел. вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі. Жонка М.ТІ.Кукраша. Др. с.г. н. (1992). Скончыла БСГА (1958). 3 1958 у Бел. НДІ земляробства і кармоў. Навук. працы па павышэнні ўрадаівасці і якасці лёну ва ўмовах інтэнсіўнага земляробства.
КЎКРАШ Мікалай Патапавіч (н. 15.5.1928, в. Закальное Любанскага рна Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі. Др с.г. н. (1987). Скончыў БСГА (1958). У 1958—94 у Бел. НДІ земляробства і кармоў. Навук. працы па павышэнні ўрадлівасці глебы, тэхналогіі вырошчвання збожжавых культур.