Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
Тв:. Научные основы прнменення удобреннй в Западном регноне СССР. Мн., 1981 (у сааўг.); Прнмененне удобреннй в ннтенсмв ном земледелнн: (Справ. пособне). Мн , 1989 (у сааўт.).
КУКРЫНІКСЫ (псеўд. паводле nepmux літар прозвішчаў і :мя), творчы калекгыў рас. графікаў і жывапісцаў; Купрыянаў Міхаіл Васілевіч (21.10.1903, в. Цецюшы, Татарстан — 11.11.1991), Крылоў Парфірый Мікітавіч (22.8.1902, в. Шчалкунова Тульскай вобл., Расія — 15.5.1990), С а к а л о ў Мікалай Аляксандравіч (н. 21.7.1903, Масква). Нар. мастакі СССР (1958). Правадз. члены AM СССР
Кукрыніксы. Уцёкі фабрыканта. 3 серыі «Старыя гаспадары». 1936—37.
(1947). Героі Сац. Працы (Крьыоў з 1972, Купрыянаў і Сакалоў з 1973). Вучыліся ў маск. Вышэйшым маст.тэхн. інце (паміж 1921—29). Працавалі разам з 1924. Выпрацавалі новы тып карыкатуры, які вызначаўся вострай надзённасцю, вынішчальназ’едлівым вырашэннем тэмы, шаржыраванай характарыстыкай персанажаў (серыі «Транспарт», 1933—34; «Пра дрэнь», 1959—60). Вял. папулярнасць мелі карыкатуры, плакаты і «Вокны ТАСС», створаныя ў час Вял. Айч. вайны: «Бязлітасна разгромім і знішчым ворага'», «Клешчы ў клешчы» (абодва 1941), «Згубіла я пярсцёнак... (а ў пярсцёнку — 22 дывізіі)» (1943) і інш. Працавалі ў кніжнай графіцы: ілюстрацыі да
БЕСПОШАДНО
Кукрыніксы. Бязлітасна разгромім і знішчым ворага! 1941.
твораў І.Ільфа і Я.Пятрова («12 крэслаў», 1933, 1967; «Залатое цялё», 1971), М.СалтыковаШчадрына («Паны Га
лаўлёвы», 1939, і інш.), А.Чэхава («Дама з сабачкам», «Чалавек у футарале», 1940—46, і інш.), М.Горкага («Жыццё Кліма Самгіна», 1933; «Фама Гардзееў», 1948—49; «Маці», 1950), М.Сервантэса («Дон Кіхот», 1949—52) і інш. Сярод жывапісных твораў: серыя «Старыя гаспадары» (1936—37), «Уцёкі фашыстаў з Ноўгарада» (1944—46), «Канец» (1947— 48), «Абвінавачванне (Ваенныя злачынцы і іх абаронцы на Нюрнбергскім працэсе)» (1967) і інш. Індывідуальна працавалі як партрэтысты і пейзажысты. Дзярж. прэміі СССР 1942, 1947, 1949, 1950, 1951. Ленінская прэмія 1965.
Літ:. Соколова Н.К. Кукрыннксы. М., 1962.
КУКЎЙ Давыд Міхайлавіч (н. 2.6.1946, Мінск), бел. вучоны ў галіне металургіі і ліцейнай вытвсці. Др тэхн. н. (1988), праф (1990). Скончыў БПІ (1969). 3 1969 у Бел. політэхн. акадэміі. Распрацаваў рэсурсазберагальныя тэхнал. працэсы вырабу дакладных адлівак і новых ліцейных матэрыялаў. Дзярж. прэмія Беларуеі 1990.
Тв.: Новое в лнтейном пронзводсгве. Мн., 1981 (у сааўт.).
КУКУНбР (манг. сіняе возера), Ц ы н х а й, бяссцёкавае салёнае возера ў Кітаі, ва ўсх. ч. гор Наньшань. Даўж. каля 105 км, шыр. да 65 км, пл. каля 4,2 тыс. км², глыб. да 38 м. Размешчана на выш. 3205 м, займае цэнтр. ч. Кукунорскай раўніны. Берагі слаба расчлянёныя, развіты стараж. азёрныя гэрасы (выш. да 50 м). Пясчаныя астравы. У К. упадаюць 23 ракі, найб. р. БухГол утварае дэлыу. 3 ліст. да сак. ледастаў. Багатае рыбай. Фауністычны заказнік Цынхайху.
КУКУРЎЗА, м a і с (Zea mays), кветкавая расліна сям. метлюжковых. Радзіма — Цэнтр і Паўд. Амерыка. Уведзена ў культуру на тэр. сучаснай Мексікі
Кукуруза.
570 КУКУРУЗАЎБОРАЧНЫ
каля 5200 да н.э., у Еўропе — з канца 15 ст. Вырошчваецца ў Паўд. і Паўн. Амерыцы, Паўд. і ГІаўд.Усх. Еўропе, Паўд.Усх. Азіі, Паўд. і Усх. Афрыцы.
Аднагадовая травяністая расліна з прамастойным сцяблом выш. да 6 м. Каранёвая сістэма валасніковістая. Лісце шырокае, лінейналанцэтнае, хвалістае па краях. Кветкі аднаполыя. Мужчынскія суквецці — мяцёлкі на верхавінцы сцябла, жаночыя — катахі ў лісцепадобных абгортках у пазухах лісця. Плод — зярняўка. Па будове і марфалогіі насення К. падзяляецца на 9 бат. груп. Зерне, сцёблы, лісце, катахі выкарыстоўваюцца ў вытворчасці прадуктаў і вырабаў (напр., алей, кансервы, крупы, крухмал, кукуруэныя шматкі, мёд, мука, папера, пластмаса і інш.). Кармавая і харч. расліна.
Літ.: Г р у ш к а Я. Монографня о кукурузе: Пер. с чеш. М., 1965; Шмараев Г.В. Кукуруза: (Фнлогення, класснфнкацня, селекдня). М., 1975. У.П.Пярэднеў.
КУКУРУЗАЎБОРАЧНЫ КАМБАЙН, машына для ўборкі кукурузы на зерне, сілас і зялёны корм. Зразае сцёблы ку
Самаходны кукурузаўборачны камбайн.
курузы, адрывае ад сцёблаў катахі і ачышчае іх ад абгорткі (або абмалочвае), здрабняе сцёблы з лісцем, выгружае катахі (зерне) і здробненую масу ў трансп. сродкі.
Самаходны К.к. — 6радковы, забяспечвае ўборку кукурузы ў катахах або з іх абмалотам. Mae жняяркі ручаёвага тыпу, 2 зменныя рабочыя вузлы (пры абмалоце катахоў замест катахаачышчальніка манціруюць малатарню), транспарцёры і інш. Прычапны К.к. — 2радковы, агрэгатуецца з трактарам, убірае кукурузу ў ачышчаных катахах, можа пераабсталёўвацца для ўборкі кукурузы на сілас. Для ўборкі кукурузы і інш. культур толькі на сілас выкарыстоўваюць сіласаўборачны камбайн.
КУКУРЎЗНЫ АЛЕЙ. м a і с а в ы а л е й, раслінны тлусты алей з зародкаў кукурузы. Атрымліваюць прасаваннем ці экстрагаваннем арган. растваральнікамі. Светлажоўтая вадкасць, шчыльн. 924 кг/м³ (15 °C), тра застывання ад 10 да 15 °C. Паўвысыхальны алей (гл. Алеі). Выкарыстоўваюць як харч. прадукг, у вытвсці маргарыну, мыла.
КЎКУТА (Ciicuta), горад на Пн Калумбіі каля граніцы з Венесуэлай. Адм. ц. дэпартамента Паўн. Сантандэр. Засн. ў 1733. 450 тыс. ж. (1992). Гандл. цэнтр на адгалінаванні Панамерыканскай шашы. Прамсць: паліграф., тэкст., харчасмакавая. Цэнтр раёна вытвсці кавы і тытуню. Унт.
КУКУЦЕНІ (Cucuteni), энеалітычнае пасяленне ў Румыніі. Выяўлена за 12 км ад г. Ясы. Ранняя фаза датуецца 3380, позняя — 3000 да н.э. Выяўлены рэйгткі глінабітных дамоў. Для ранняй фазы К. харакгэрна кераміка з трохколернай спіральнай размалёўкай і з паглыбленым спіральным арнаментам, грубы кухонны посуд, прылады працы з крэменю, косці, рогу і медзі, гліняныя схематызаваныя жаночыя статуэткі. Позняя фаза адметная керамікай з аднаколернай (чорнай) размалёўкай па аранжаважоўтай паверхні, грубым кухонным посудам і керамікай са шнуравым арнаментам, глінянымі жаночымі статуэткамі з чорнай размалёўкай, фігуркамі жывёл, меднымі кінжаламі, сякерамі, нажамі, шыламі, бранзалетамі. Тэрмінам «К» наз. культуру размаляванай керамікі, аналагічную трыпольскай культуры.
КУКУШЫЛІ, паўднёвы хрыбет горнай сістэмы Куньлунь на паўн.ўсх. ускраіне Тыбецкага нагор’я, у Кітаі. Даўж. каля 800 км, выш. да 6000 м. Утварае паласу хаатычна размешчаных шіоскавяршынных масіваў, сопак і град з друзаватай паверхняй. Складзены пераважна з сланцаў і вапнякоў. У зах. і цэнтр. ч. — невял. снежнікі і ледавікі. Расліннасць халодных пустынь.
КЎКША, р о н ж a (Perisoreus infaustus, або Cractes infaustus), птушка сям. крумкачовых атр. вераб’інападобных. Пашырана ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы. Жыве ў хваёвых лясах. На Беларусі трапляецца на Пн восенню і зімой, рэдкі залётны від.
Даўж. да 31 см, маса да 150 г. Апярэнне густое, пушыстае. Верх галавы цёмнакарычневы. Шыя, спіна светлашэрыя, брушка рыжаватае, хвост з цёмнай палоскай. Корміцца насякомымі, павукамі, дробнымі грызунамі, ягадамі, насеннем хваёвых дрэў. Гнёзды на дрэвах. Нясе 3—5 яец. У Канадзе трапляецца блізкі від К. канадская (Р. canadensis), адрозніваецца ад ронжы колерам апярэння.
Э.Р. Самусенка.
КУЛАГА, у беларусаў каша з жытняй або ппіанічнай мукі і соладу. Варылі таксама з ягад, дадавалі муку, мёд, цукар. Пашырана пераважна на Палессі.
Кукша.
КУЛАГА Георгій Вікенцьевіч (20.7.1919, в. Блячына Клецкага рна Мінскай вобл. — 25.1.1990), бел. вучонырэўматолаг. Др мед. н. (1977), праф. (1978). Скончыў Мінскі мед. інт (1952). У 1961—86 заг. кафедры Гродзенскага мед. інта. Навук. працы па лячэнні рэўматызму, сасудзістай паталогіі.
Тв:. Гнпертоннческая болезнь как нарушенме саморегуляцнн кровообрашення. Мн., 1969 (разам з М.І.Арынчыным).
КУЛАГІН Анаталь Мікалаевіч (н. 23.1.1947, г. Барысаў Мінскай вобл.), бел. мастацтвазнавец, гісторык архітэк
А.М Кулагін. М.М.Кулагін.
туры. Канд. мастацтвазнаўства (1986). Скончыў БШ (1960). 3 1970 у Інце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Нац. АН Беларусі. Працы па гісторыі і тэорыі архітэктуры і мастантва Беларусі: «Архітэкгура і мастацтва ракако на Беларусі» (1989), «Адраджэнне готыкі» (1993). Адзін з аўтараў «Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі» (т. 1—7, 1984—88; Дзярж. прэмія Беларусі 1990), «Гісторыі беларускага мастантва» (т. 2—3, 1988—89), кн. «Страчаная спадчына» (1998).
Тв:. Архптектура дворцовоусадебных ансамблей Белорусснн: Вторая половнна XVIII — начало XIX в. Мн., 1981; Помнікі Слоніма. Мн., 1983 (разам з В.Б.Караткевіч); Дзержннідмна: Прошлое н настояшее. Мн., 1986 (разам з АІ.Валахановічам); Шэдэўры архітэктуры ракако. Мн., 1991. Элітная архітэктура барока Беларусі ў агульнаеўрапейскім кантэксце // Барока ў беларускай культуры і мастацтве. Мн., 1998; Ambony rokokowe w kosciolach na Bialorusi // Biuletyn historii sztuki. 1988. № 1—2.
КУЛАПН Андрэй Міхайлавіч (4.9.1921, в. Старое Закружжа Веткаўскага рна Гомельскай вобл. — 9.8.1980), Герой Сав. Саюза (1944). Скончыў Магілёўскі аэраклуб (1939), Армавірскую ваен. авіяц. школу пілотаў (1942), Ваен. паветр. акадэмію (1954). 3 1936 працаваў на аўтарамонтным здзе ў Магілёве. У Вял. Айч. вайну з ліп. 1942 на Паўд., Закаўказскім, Паўн.Каўказскім, 2м Бел. франтах. Лётчыкзнішчальнік капітан К. зрабіў 762 баявыя вылеты, правёў 142 паветр. баі, збіў 32 варожыя самалёты, 7 у ірупавых баях. Да 1956 у Сав. Арміі, палкоўнік. 3 1959 на парт. рабоце, з 1961 інструктар, заг. сектара ЦК КПБ. Дэп. Вярх. Савета БССР у 1947— 51.
КУЛАКОЎСКІ 571
КУЛАГІН Мікалай Міхайлавіч (19.1.1860, с. Шылавічы Духаўшчынскага рна Смаленскай вобл., Расія — 1.3.1940), бел. і расійскі заолаг і энтамолаг. Акад. АН Беларусі (1934), УАСГНІЛ (1936). Чл.кар. Pac. АН (1913), AH СССР (1925). Скончыў Маскоўскі унт (1884), працаваў у ім (з 1919 праф.), адначасова ў 1934—36 дырэктар Інта біял. навук АН Беларусі. Навук. працы па пчалярстве, барацьбе са шкоднікамі с.г. культур, размнажэнні, спадчыннасці і эвалюцыі жывёл, старэнні і смерці арганізма.
Тв.: Вредные насекомые н меры борьбы с ннмн. Т. 1—2. 4 нзд. М.; Л., 1927—30; Зоологня. 2 нзд. М., 1938.
КУЛАГІН Міхаіл Васілевіч (1900, с. Марчугі Васкрасенскага рна Маскоўскай вобл. — 31.7.1956), дзяржаўны і парт. дзеяч БССР. У 1918—20 у Чырв. Арміі. 3 1937 старшыня Слуцкага акр. выканкома, старшыня Аргкамітэта ЦВК БССР па Мінскай вобл., нам. старшыні СНК БССР, адначасова са студз. 1939 2і сакратар ЦК КП(б)Б. У 1941—49 1ы сакратар Новасібірскага абкома ВКП(б). Потым у Савеце па справах калгасаў пры CM СССР і Мінве сельскай гаспадаркі СССР. Чл. ЦК КП(б)Б у 1938—41, чл. Бюро ЦК КП(б)Б у 1939—41. Дэп. Вярх. Савета БССР у 1938—47, Вярх. Савета СССР у 1937—46.