Беларуская паліваная кераміка XI—XVIII стст.
Алег Трусаў, Ніна Здановіч
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 183с.
Мінск 1993
У адрозненне ад чырвонагліняных кавалкаў са Слоніма фрагмент
"' Дучыц Л. Археалагічныя раскопкі на Падзвінні//ПГКБ. 1984. № 3; Левко О. Н. Средневековое гончарство северовосточной Белорусснн.
57
00 о О , 00 g g
OIN о о о о о о о
о о о о о о о о
Табліца 2. Вынікі колькаснага спектральнага аналізу эмаляў на паліхромных вырабах канца XVI ст.
00
, — , . CO ■ CD . . .
era 1 ° II n 1 0 1 II
o o o
in LO r 00
Ео’іа Г . O — ’'in 04 tF — o | O — — — o o o
O O CO o' GO OO
00 00 — 00 CD 00 ^F m tF F
— o —— o o o o o o
O’3V o o OO o o o o o o
O O OO o o o o o o
^ 00
SV II 1 1 1 1 1
o o o
m
in o in
in o i m — cd co co ^
О 4S OO 1 co co ooo oo
oo o o o o — oo
cor O 04 O — OOO O 04
Г 04 O O —
tm cd
oo m o in co —
н era — m oo o — o r 04 —
0) S o o oo o ooo O CO
(V Old C000 o CO ’ 04 CO CD Ш O rF
<п 04 — 04 co co ^ 04 co mm
к m oo co co
X 04 04 04 — — 04 [^ CO , CO
3* OUW o o oo o o o o °
o o oo o o o o o
CD 00 00 00 moo ^F CO
— 04 04 0 — l—O O O
. . « 1 . « ~
o o oo o o o o o
'О’эл m ^04 Г — Г CD 04 moo
04— tF O co 04 o o
m
O^W o 04 04 0 m r o oo co m
— — —o O 0 — 0 o o
ОВЭ CD CD CD ...... ....
CO — ^ rF O —
о'Я CD 00 TF . I ! « « n| X 1 X »
— CO CO Г Г^ Г CO
O^N CO — — 04 — O CO CO CO ^
o o OO o ooo o o
co cd 04 cd m mm
SOZIV
CO CD [ 04 tF — m^ — 04
FUJITSU ex o o oo o o o o o m tf r f m o m m co
pnwsdsM daifo^ • 3 o 1 3 к « 3 o л >>3 л j o ~ W Д CX CQ W Q 3 * 1
S’.® E 2—2 5 Fix F F F F 2 Ю K co W 2 O 0 2 \o Cf u 33 5 a R 2 2 3 aw 2 0 j co 2 ю 3 ^ 4 — 03 W co
® “ CO 0> Я 2 ^ CO ■a 0 ~ 2 e H S «go * a 8 «a O CX — ~ 4 O Q > XT 0 н X x x X xx 1 co 33 C K 33 0 K « 2 ex 0 £4 < ^ ex 2 ■c CD 5 =S D H £ C 03 g
ч ч a EC® CD CO 03 in 0 ^ю CO — CQ CX CO X
X s o a 0 « « 0 ex 5 *0 co
u/n SA’ — 04 CO
58
паліхромнай талеркі з Міра належыць белаглінянаму начынню. Яшчэ адна істотная розніца ў тым, што кожны з нанесеных колераў на ёй дадаткова абмежаваны рэльефнымі стужкамі, што нагадвае тэхніку перагародчатай эмалі на ювелірных вырабах дамангольскага часу. Хутчэй за ўсё гэтая талерка не мясцовага вырабу, але пра цэнтр, з якога яна паходзіць, пакуль гаварыць складана.
В. А. Галібіным праведзены колькасны спектральны аналіз эмаляў з паліхромных талеркі і куфля са Слоніма і талеркі з Мірскага замка (табл. 1). Калі параўнаць элементы, што ўтвараюць белы колер на талерках з Міра і Слоніма, бачна, што яны моцна адрозніваюцца па ўтрыманню А12О3, СаО, Mg, ТіО2, РЬО, а таксама NiO. На талерцы з Мірскага замка зусім адсутнічаюць КгО і МпО, якія ёсць у складзе эмалі на фрагменце са Слоніма. Моцна адрозніваецца і працэнт утрымання медзі, хоць у абодвух выпадках яна выступае ў якасці фарбавальніка. Ва ўсіх фрагментах (у тым ліку і на кафлі са Слоніма) SnO2 выступае ў якасці глушыцеля для белага і зялёнага колераў. Сярод віцебскіх матэрыялаў таксама знойдзены фрагмент эмалевай паліхромнай талеіркі XVI ст., знешне падобны да слонімскіх. В. М. Ляўко адносіць яе да прывазных вырабаў. Для высвятлення пытанняў пра паходжанне паліхромнага посуду, безумоўна, неабходна праводзіць далейшае накапленне матэрыялаў па ўсіх гарадах і замках. Вялікае значэнне для гэтага будуць мець даныя спект|ральнага і петраграфічнага аналізу паліў і сыравіны.
Сярод матэрыялаў XVII ст, з Мірскага замка прысутнічае амаль цэлая талерка, распісаная кобальтам па сырой эмалі. Гэта тэхніка атрымае далейшае развіццё на Беларусі ў XVIII ст. Тры тонкія адтуліны, праробленыя ў колцавым паддоне талеркі, сведчаць пра яе выкарыстанне для ўпрыгожвання інтэр’ераў—функцыя, аналагічная прызначэнню большасці распіснога начыння гэтага і больш позняга часу.
Грунтоўнае даследаванне вытворчасці маёлікавых вырабаў Беларусі праведзена I. У. Ганецкай. Адзначаючы асаблівасці метадаў роспісу маёлікавых вырабаў, даследчыца падкрэслівае некаторы кансерватызм працэсу развіцця маёлікавай тэхналогіі ў параўнанні з іншымі землямі: «Так, на першай стадыі выяўляецца тэндэнцыя не да засваення новых метадаў роспісу вырабаў, ужо шырока вядомых на Захадзе, а да пошуку новых спосабаў жывапісу густымі палівамі па чарапку» 62. Даволі яскрава гэта прасочваецца на прыкладзе посуду з падпаліўным ангобным роспісам. На частцы талерак з Полацка контур малюнка нанесены белым ангобам, а дэталі запоўнены пафарбаваным у зялёны колер ангобам. Гэта дакладнае паўтарэнне тэхнікі роспісу марганцам з наступным запаўненнем малюнка каляровымі эмалямі.
На погляд аўтараў, гэта сведчыць пра глыбокія традыцыі ўжывання падобнай тэхналогіі аздаблення як простага ганчарнага, так і маёлікавага посуду беларускімі майстрамі.
У XVII ст. беларускія майстрыкерамісты для аздаблення маёлікавага посуду карысталіся тэхнікай адвольнага роспісу па сырой эмалі (мал. 102:3,4). Значная колькасць фрагментаў талерак, місак і збаноў гэтага часу была сабрана падчас даследавання Тупічэўскага манастыра ў Мсціславе.
Такім чынам, у XVI—XVII стст. вытвррчасць паліванай керамікі ўсіх відаў на Беларусі дасягнула свайго росквіту. Былі выпрацаваны
62 Ганецкая I. Тэхналогія дэкаратыўнай апрацоўкі маёлікавых вырабаў на Беларусі ў XVI—XVIII стст././3 глыбі вякоў. Мн., 1992. С. 176.
59
свае, адметныя ад непаліваных формы посуду, віды арнаменту, удасканалена тэхніка яго нанясення. Кухонная кераміка дапоўнілася паліванымі гаршкамі, рынкамі, макотрамі, а ў Падняпроўі яшчэ і латкамі. У карыстанні гаспадынь быў шырокі асартымент тарнай керамікі: збаны, глякі, фляшкі, шчодра аздобленыя арнаментам, выкананым у тэхніцы рыфлення ці налепу. У гэты ж час узнікае і вылучаецца як асобная галіна вытворчасць сталовага посуду: талерак, місак, кубкаў, куфляў, бакалаў. Менавіта іх аздабленню надаецца асаблівая ўвага. Некатцрыя віды сталовай і тарнай керамікі (талеркі, кубкі, куфлі) выкаІрыстоўваліся не толькі для ўжывання ежы, але і адыгрывалі значную ролю ў аздабленні інтэр’ераў дамоў. Маецца на ўвазе посуд з ангобным роспісам, а таксама маёлікавы посуд, што ў спалучэнні з печамі стваралі адзіны ансамбль, упрыгожвалі інтэр’ер жылля.
Найбольшых поспехаў у гэты час дасягнулі беларускія кафляры, якія авалодалі майстэрствам вырабу паліхромнай кафлі. Шыкоўныя печы, аблямаваныя шматкол^рнымі, разнастайнымі па дэкору кафлямі, аздобілі ў гэты час не толькі замкавыя і палацавыя пакоі магнатаў, але паступова з’явіліся ў дамах багатых гандляроў і рамеснікаў. У XVII ст. назіраецца моцны ўплыў беларускага кафлярства на адпаведную галіну рускага дэкаратыўнавыяўленчага мастацтва.
Р а з д з е л IV
ПРЫВАЗНЫ ПАЛІВАНЫ ПОСУД XVI—XVIII стст.
У сувязі са спецыфічнымі геаграфічнымі ўмовамі беларускія гарады з часоў узнікнення актыўна ўдзельнічалі ў ажыццяўленні гандлёвых сувязей паміж Заходняй і Усходняй Еўропай, Вялікім княствам Літоўскім (пазней Рэччу Паспалітай) і Масковіяй. Мясцовыя гандляры не толькі выступалі ў ролі перакупшчыкаў, але і самі актыўна гандлявалі з суседзямі, што зафіксавана ў нешматлікіх вядомых зараз мытных кнігах таго часу. Аналіз іх зместу паказвае, што ў XVI— XVII стст. даволі буйным гандлёвым горадам быў Магілёў. Магілёўскія купцы ўвесь час ездзілі ў Люблін, Торунь, Гданьск, Гнезна, Львоў, Крулявец, Вільню, Кіеў і прывозілі адтуль усходнія і заходнееўрапейскія тавары '. Купцы з Магілёва, а таксама Мсціслава, Слуцка, Шклова былі цесна звязаны са Смаленскам2. Пасля 1582 г. мытныя заставы і мытні былі адчынены ў Мсціславе, Крычаве, Чачэрску, Гомелі і іншых гарадах 3.
3 Гнезна, Торуні, Познані гродзенскія гандляры прывозілі розныя тавары, у тым ліку гаршкі і мыла мясцовай вытворчасці4. Адначасова развіваўся і ўнутраны гандаль: магілёўскія купцы, напрыклад, у XVII ст. гандлявалі адразу з 60 гарадамі, у тым ліку з Віцебскам, Менскам, Полацкам, Оршай, Мсціславам, Гродна, Бярэсцем, Крычавам, Гомелем і інш.5
Буйным гандлёвым цэнтрам і своеасаблівай перавалачнай базай пачынаючы з XII—XIII стст. і да XIX ст. быў Мазыр. Традыцыйнымі таварамі тут з’яўляліся валы, коні, а таксама гліняныя гаршкі, што прывозілі на чаўнах па Прыпяці 6.
3за недастатковага вывучэння археалагічных матэрыялаў з прымяненнем тэхнічных сродкаў пакуль што цяжка вызначыць прадукцыю ўнутранага «імпарту» ў асобных гарадах Беларусі (зыходная сыравіна па знешняму выгляду амаль аднолькавая паўсюдна на беларускай тэрыторыі). Таму на падставе аналізу керамічнага матэрыялу можна вызначыць месца вытворчасці найбольш адметных груп керамікі.
* М е л е ш к о В. й. Таможенные кннгн как нсторнческнй нсточннк // Весці АН БССР. Сер грамад. навук. 1959. № 4. С. 155—159; Ен ж а. Могнлев в XIV — середнне XVII в. Мн„ 1988. С. 94—145.
2 Мнтяев К. Г. Оборсты н торговые связн Смоленского рынка в XVII в.//Нсторнческне запнскн. Нздательство API СССР. 1942. № 13. С. 80.
3Абецедарскнй Л. С. Белоруссня н Россня XVI—XVII вв. (очеркн русскобелорусскнх связей второй половнны XVI—XVII в.). Мн., 1979. С. 18.
4 Мелешко В. й. Таможенные кннгн как нсторнческнй нсточннк. С. 157.
5 Могнлев. йсторнческнй очерк. Мн., 1959. С. 17.
6 Грыцкевіч В., Мальдзіс А. Шляхі вялі праз Беларусь. Мн., 1980. С. 222.
61
Аўтарамі выдзелена некалькі груп керамічнага посуду, што па знешняму выгляду і тэхналагічных асаблівасцях вылучаюцца з асноўнай масы фрагментаў.
Самая шматлікая і разнастайная па фсрме група — бытавая кераміка з белан гліны без значных штучных дамешак. Яе паверхня пакрывалася бліскучай шклопадобнай яркакарычневай ці ярказялёнай палівай (слой палівы таўшчынёй 1—1,5 мм). На зломе маса кампактная, частка начыння мае цёмную сарцавіну пасярэдзіне. Як правіла, начынне,па ПЛСЧУКУ ЦІ борціку ўпрыгожана разнастайнай па малюнку карбоўкай. Пра віды посуду, як і пра арнамент, дае ўяўленне мал. 109. Белагліняныя фрагменты належаць пераважна пяці відам начыння: гаршкам, кубачкам, рынкам, збанам і міскам. Гаршкі часам мелі накрыўкі (мал. 109).
Найбольш шматлікі від начыння — гаршкі. Па форме белагліняныя гаршкі падзяляюцца на чатыры асноўныя тыпы: са складанапрафіляваным венцам з шырокай канаўкай знутры; з прамым венцам, упрыгожаным пасярэдзіне звонку аднойдзвюма паралельнымі рыфленымі стужкамі; з амаль прамым ці злёгку адагнутым венцам, моцна патоўшчаным ля аснавання; прамым венцам з закругленым краем.
КНІГІ ОНЛАЙН
