Беларуская паліваная кераміка XI—XVIII стст.
Алег Трусаў, Ніна Здановіч
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 183с.
Мінск 1993
Дыяметр венцаў пераважна ад 15 да 20 см, вышыня (мяркуючы па цэламу начынню з Мірскага і Лідскага замкаў) ад 15 да 25—30 см. Дыяметры паліваных белагліняных донцаў вагаюцца ад 8 да 12 см.
Як бачна з мал. 109, тыпалагічна блізкія гаршкам кубкі. Яны адрозніваюцца ў асноўным памерам венцаў (у кубкаў дыяметр іх ад 7 да 15 см), памерамі (вышыня ад 3,5 да 5,5—6 см) і формай (з выразным паддонам і рэзкім пашырэннем сценак у прыдоннай частцы) донца, а таксама абавязковай прысутнасцю петлепадобнай ручкі, што мацуецца да краю венца і найбольшага дыяметра тулава. Адначасова ўжываюцца ручкі трох тыпаў: круглыя ў сячэнні; стужкападобныя; круглыя з равочкам пасярэдзіне.
Гэтыя два віды посуду аб’ядноўвае і характар арнаментыкі — розныя віды карбоўкі (прастакутнікі, ромбы, квадраты, трыкутнікі з бокам 1—2 мм, касая сетка ці хвалевы арнамент) (мал. 109). Яны нанесены часам суцэльным полем па плечуку. 3 іх могуць утварацца хвалі рознай амплітуды, зігзагі і іншае або малюнак падзяляецца вертыкальнымі стужкамі на асобныя зоны (мал. 26; 27; 109).
„ Знойдзеныя белагліняныя рынкі маюць або піялападобнае тулава, або завяршаюцца вертыкальным борцікам (мал. 110). Першыя, згодна з афармленнем краю венца, падзяляюцца на тры тыпы: з равочкам на ўнутраным краі венца; са знешнеасіметрычным патаўшчэннем; з каленападобным выступам звонку (у месцы пераходу борціка ў тулава). Знешняя паверхня борціка амаль усіх рынак упрыгожана сеткавым арнаментам, выкананым у тэхніцы карбоўкі (мал. 76:4; 109), або паралельнымі стужкамі, пракрэсленымі пяцізубым грабеньчыкам. Сеткавы арнамент упрыгожваў нешматлікія накрыўкі.
Паліва пакрывала начынне трох узгаданых відаў не толькі знутры, але і звонку па плечуках (гаршкі, кубкі) і борціку (рынкі). Як паказвае яе спектральны аналіз, па працэнтнаму ўтрыманню вокіслаў металаў, асабліва алюмінію, натрыю, калію, кальцыю і магнію, кожны з прааналізаваных фрагментаў розных населеных пунктаў адрозніваецца ад палівы на чырвонагліняным начынні, але яны блізкія паміж сабой (табл. 2). Петраграфічны аналіз фармовачнай масы паказаў, што зроблены яны з глін, якія адрозніваюцца ад мясцовых па сваіх характарыстыках і бліжэй стаяць да неагенавых ці старажытначацвярціч62
OIN o 00 00 o o o o o CO o — o o o o o X re s !O“S co o o CD 1 ° o o CO oo o o o’ o’ CM o CO O o" CM O o’
Ю CM M g 'f co CM LO
X ОПЭ O — CM o o’ CM o 00 CD CM Ю o o ■^ o LO
s o oqa % o — 00 co 00 O 'Ф CO eO CO CM r o —« CM 8 Ю CD — ^o’ CD o o
ct m LO "O' LO — (M CO o co
cd ai aS OS X ct M K 3 5* Ouw O O co — o o o o O"O o o O o o o o o lO O o o o o O o’ CO o
s X ”OI± CM CM O 00 — co o o o o CM CM ^ CM o’o’ CM CM Ю CM CO O CO — o o’ o CM — co 8 o co o cm CM
4 ct 'О’эл ю ^ CM CM LO co 00 CO тН Ю LO LO co’—’ co CO — CD CM LO
>> o®w o Tf LO o lO LO co — cm’ Ю CM CM co O OO o’ o o o CD CD — o LO o
0^0 ^ CM CM GO ^ Ю CM S CM cm’ LO 00 CM o CM
Ct CM ■’t' CM 1 o CD CM CD
Ct o’M CO 1 CO — CO cm co" CM Tf CO
Ct O®N 00 o LO t^ o — o GO 00 O cm co oo co o o 00 o up CO LO o CM CD
4 o o o o o" o o o o’ o o o o o o" o O
CD X Bo’iv 00 LO O oo O c — o ^ — CD 00 LO "to CD — LO CM o
I4SIITBU % CD lO CO CO 8 o o CO r o o o o Ю Ю O O LO CO o o co O LO
2 X Ct x X o X •CQ CO Й re O CL. X' $ 3 4 CD Ю o' a a 3 Ct X 3 3 x x o O X Ю A a 3 Ct X X o o 3 2 a x a Ct" X 3 3 3 co к; 4 E x 2 XX X 2 X X X X XX > X a X X X X X xx X si X
So re — * e X o a Ct 3 a x ct 6 x x x a a >• X X X ex ex X o O' a Ct X o a Ct 3 X X o X X o 2 X o І a o 2 X o a Ct 05 aS X S ct o e; ^ ct X X W ° ° X X X ct X CO Ю CL X o o X *3 S' X « X X x o ® 2 a s a 5 S Ct “ Q. ct X Ct Ct x &■ X X X o a ct
S '2 CD X Л A Ct 3 Ct co A '2 X Ct a rct X Ct 3 Ct er A A a x X Ct 5s a \o ct o ex H X ct X x * X r3 co =>> Ct g Ct X X . CD 4 X x’a к § CO M XU ct O
Ll/U oX — CM co ^ LO er 00 Oi o CM CO 3 LO CD
63
ных каалінітавых глін. Апошнія толькі зрэдку сустракаюцца на Беларусі ў выглядзе адорвеняў.
Найбольшая колькасць фрагментаў (1119, што складае прыкладна 20% ад агульнай колькасці паліванага посуду) знойдзена ў Мірскім замку (мал. 25 : 6,7). Сярод паліванага посуду з Лідскага замка белагліняны посуд складае каля 12%, яшчэ менш знойдзена яго на Старым замку ў Гродне (мал. 26; 27), у Крэве (мал. Ill : 1, 2), падчас раскопак на тэрыторыі замкаў у Гальшанах, Навагрудку і Любчы. У параўнанні а калекцыямі замкавай керамікі ў гарадскіх слаях белагліняны посуд знойдзены ў нязначнай колькасці (маюцца на ўвазе знаходкі ў Віцебску 7, Мінску 8 і Слоніме) (раскопкі Н. I. Здановіч і A. К Краўцэвіча). У шэрагу выпадкаў у месцах знаходак кавалкаў белаглінянага посуду сустракаліся фрагменты паліхромнай кафлі, што сведчыць пра заможнасць уладальнікаў посуду. Усе знойдзеныя фрагменты белаглінянага начыння адносяцца да XVI — пачатку XVII ст. Такое ж начынне было знойдзена падчас раскопак замкаў у Вільні і Троках, а таксама гарадзішча Пуня на тэрыторыі Літвы9. Літоўскія даследчыкі аднадушна вызначаюць паходжанне такога роду посуду: ён вывезены з польскага горада Ілжы, дзе ў XVI ст. быў вядомы цэнтр па вытворчасці белагліняных гаршкоў і іншага посуду 10.
У мытнай кнізе берасцейскай мытні ад 1583 г. узгадваецца, што «ІІван Пнлнповнч'ь, меіцанйН'ь Берестейскнй, мель товарь свой зь Ілжн: горшков белых'ь й полеваных возовь 4, шацовано йх за коп 16, от того прншло грошей 40» п.
Другую даволі значную групу прывазнога начыння складае кераміка з «каменнай масы». У кожным з даследаваных гарадоў і замкаў знойдзена ад 3—5 да 10—15 фрагментаў гэтых начынняў. Такі посуд паходзіць з керамічных майстэрняў гарадоў на Рэйне, чаму і атрымаў назву «рэйнскі посуд». Гэты посуд вырабляўся там з XIII ст., а з XV ст. яго пачалі пакрываць саляной глазурай 12. Большасць даследаваных аўтарамі матэрыялаў датуецца па слою XVII—XVIII стст., хоць асобныя фрагменты адносяцца да XVI і XIX стст. Знойдзеныя фрагменты належаць пераважна да чатырох відаў тарнага начыння і начыння для пітва: высокім (да 35 см) куфлям цыліндрычнай формы (Лідскі, Мірскі замкі, Гродна і Менск); збанам з шарападобным тулавам і вузкім горлам са злівам (Мірскі замак, Менск) (мал. 112); аб’ёмнаму (да 50 см вышынёй) тарнаму начынню з вузкім горлам і трыма парамі папярочных ручак на тулаве (мал. 102:1) (Мірскі, Гальшанскі замкі); керамічным бутэлькам вышынёй да 30 см, што часам мелі петлепадобНУЮ ручку (мал. 113).
7 Ляўко В. М. Гандлёвыя сувязі Віцебска ў XV—XVIII стст.//ПГКБ. 1983. № 3.
8 Здановіч Н., Собаль В. Ляпілі мінскія ганчары//Мастацтва Беларусі 1990 № 8. С. 75.
9 Tautavicius A. Vilnius pilies teritorijos kasinejimai // Valstubines LTSR architekturos paminklu apsaugos inspekcijos. Metrastis, 1960. Pav. 69—70; NavickaiteO. Archeologimai tyrineimai Traku salos Pilyje. C. 74; V o 1 k a i t eK u 1 i k a u sk i en e R. Punios Piliakalnis. Pav. V.
10 Tautavicius A. Vilnius pilies teritorijos kasinejimai. C. 40—41; T a t a r k i ewicz W. Ceramika szklo polskie na wystawie w domu Baryczkow//Ziemia 1913 T. IV. C. 494.
11 Мытная кннга, нлн реестрь мыта нового, сь оценкою разныхь товаровь, провознвшнхся через Бресть вь теченін первой половнны 1583 года, н обозначеннемь колнчества пошлнн'ь взнмавшнхся за этн товары на Берестейской таможне (коморе) // Археографнческнй сборннкь документовь, относяіцнхся к нсторнн северозападной Русн. Внльна, 1867. Т. 3. С. 321.
12 Нванова Г. Н. Рейнская керамнка нз раскопок во Пскове//СА. 1975. № 4.
64
Начынне вышэйапісаных відаў сустракаецца ў слаях XVII ст. і на тэрыторыі Германіі 13. Найбольш вядомыя майстэрні па вытворчасці «каменнага тавару» знаходзіліся ў Кёльне, Фрэхене, Зігбургу, Рэрэне і Вестэрвальдзе. Яны адрозніваюцца пераважна колерам фармовачнай масы і саляной глазуры14. Збаны (мал. 112: 1) і куфлі, а таксама бутэлькі, знойдзеныя ў слаях канца XVI—XVII ст. у Гродне 15, Віцебску 16, Менску17, Мірскім (мал. 112: 1, 2) і Любчанскім замках, зробленыя са светлашэрай масы і пакрытыя сіняй, часам фіялетавай глазурай, бліжэй да вырабаў з Вестэрвальда. Фрагменты тарнага начыння з Мірскага і Гальшанскага замкаў, а таксама збана з цёмнакарычневай глазурай належаць хутчэй за ўсё майстрам з Рэрэна. 3 майстэрняў Фрэхена ці Кёльна вывезены збан з партрэтам чалавека ў медальёне з манаграмай з Мірскага замка, пакрыты светлакарычневай палівай (мал. 112:2). Мяркуючы па сценках, бутэлькам з Рэрэна могуць належаць фрагменты з чырвонакарычневай ці цёмнакарычневай глазурай з Мсціслава, Мазыра, Мірскага замка.
Пры вызначэнні месца вытворчасці вырабаў з «каменнай масы» можна памыліцца, таму што майстры пераязджалі часам у майстэрню другога горада, прывозячы з сабой і тэхналогію. Так, у слаях XVIII— XIX стст. усіх вышэйапісаных пунктаў сустракаюцца фрагменты керамічных бутэлек з вузкім горлам і ручкайвухам (мал. 113) вышынёй да 30 см, што пакрываліся чырвонакарычневай глазурай. Бліжэй да горла на частцы іх ёсць неахайна пракрэсленыя медальёны, часам з назвай герцагства ў іх або з надпісамсведчаннем пра яго напаўненне — «Seller». Частка такіх бутэлек, безумоўна, зроблена не ў рэйнскіх майстэрнях, а ў Рызе, дзе ў гэты час таксама існавала ўласная вытворчасць «каменнага тавару». Цяжка вызначыць і цэнтр вытворчасці белага куфля з бясколернай эмаллю і выявай ільвінай пысы, што быў знойдзены ў Лідскім замку (мал. 115 : 1).
КНІГІ ОНЛАЙН
