Беларускі фальклор
Выдавец: Вышэйшая школа
Памер: 271с.
Мінск 2021
Коцік пачуў, прыбег, пеўнічка адабраў, прывёў да хаткі і сказаў яму:
— Глядзі ж, не слухай лісіцы, як яна прыдзе, бо я пайду далёка.
Коцік пайшоў, а лісічка зноў прыбегла і кажа:
— Пеўнічку, галубочку, адчыні мне! Я агню вазьму.
— He адчыню, бо ты мяне ўхопіш.
— He бойся, я не буду хапаць.
Пеўнічак адчыніў, а лісічка ўхапіла яго і панесла да хаткі. Пеўнічак зноў крычыць:
Коце, браце!
Мяне ліска нясе У высокія горы, У глыбокія норы, Па бору, па каменню, Па ўсялякаму зеллю.
Коцік пачуў, прыбег, пеўнічка адабраў, набіў, прывёў да хаткі і сказаў:
— Ну глядзі ж, больш не пускай яе ў хату, бо я пайду яшчэ далей. Коцік пайшоў, а лісічка прыбегла і зноў гаворыць:
— Пеўнічку, галубочку, падай мне агню!
— He падам, бо ты мяне ўхопіш.
* 125 #
— He бойся, ну, падай праз дзірачку.
Пеўнічак падае, а лісічка хап яго і панесла да свае хаткі. Пеўнічак крычаў, крычаў — не пачуў коцік. А лісіца прынесла яго ў хатку і кажа сваім дочкам:
— Наварыце есці чэставаць госця.
Прыйшоў коцік, не бачыць пеўнічка. Зрабіў ён скрыпачку і стальную пушку, пайшоў, сеў над нарою і стаў граць:
Аў ліскі, Аў ліскі Новы двор, Трое дочак, Трое дочак, На выбор, Чацвёрты пеўнічак, Тото мой!
— Ах, матка, як хтосьці хораша грае, пойдзем паглядзім.
Выйшлі дочкі паглядзець, а коцік з пушкі па іх — і забіў, каля сябе палажыў і зноў грае. А лісіца кажа:
— Што гэта яны не ідуць есці?
Узяла дубца, выйшла, а коцік і яе забіў. I сталі яны з пеўнікам жыць у лісіцы ў хаце.
Дзедава рукавічка
ІіЧЕ
Жыў дзед з бабай. Паехаў дзед у лес і згубіў рукавічку. Прыскакала да рукавічкі лягушка і пытаецца:
— Хто ў гэтай рукавічцы жыве?
Ніхто не адгукаецца. Яна залезла ў рукавічку і стала жыць. Трохі пагадзя паўзе рак. Прыпоўз да рукавічкі і пытаецца: — Хто ў гэтай рукавічцы жыве?
А лягушка гаворыць:
— Сама паняпацягуня. А ты хто?
— А я рактарабун. Ці можна мне?
— Лезь!
Трохі пагадзя бяжыць зайчык. Прыбег да рукавічкі і пытаецца:
— Хто ў гэтай рукавічцы жыве?
— Сама паняпацягуня і рактарабун. А ты хто?
— А я па бярэзнічку прыгун. Палезу і я к вам?
— Лезь!
# 126 #
Трохі пагадзя бяжыць лісіца.
— Хто ў гэтай рукавічцы жыве?
— Сама паняпацягуня, рактарабун ды па бярэзнічку прыгун. А ты хто?
— А я лісіца, добрая маладзіца. Палезу і я к вам?
— Лезь!
Лісіца ўлезла і сядзіць. Трохі пагадзя ідзе воўк.
— Хто ў гэтай рукавічцы жыве?
— Сама паняпацягуня, рактарабун, па бярэзнічку прыгун і лісіца, добрая маладзіца. А ты хто?
— А я зза куста хапун. I я палезу к вам?
— Лезь!
Улез і воўк. Трохі пагадзя сунецца мядзведзь. Падышоў да рукавічкі і пытаецца:
— Хто ў гэтай рукавічцы жыве?
— Сама паняпацягуня, рактарабун, па бярэзнічку прыгун, лісіца, добрая маладзіца, ды зза куста хапун. А ты хто?
— А я зверху прыціскун. Пусціце мяне к сабе!
— He, ужо няма куды.
— Ну, я зверху сяду!
Узлез наверх, як ціскануў, так звяры і разбегліся ўсе.
Мужык, воўк і ліса
Быў сабе гаспадар і пайшоў гараць’. Гарэ ён, дак гарэ, аж прыходзіць воўк.
— Чаго ты прыйшоў, воўча? — кажа гаспадар.
— Прыйшоў твае валы з’есці, — кажа воўк.
— Мой ты добранькі, мой ты галубок, пачакай хаця, пакуль я дагару, а пасля сабе з’ясі.
— Добра, — кажа воўк і пайшоў пад воз і там лёг. Чалавек той гарэ і плача, аж прыходзіць ліска.
— Чаго ты плачаш, чалавеча? — кажа яму ліска.
— Я плачу таго, што прыйшоў да мяне воўк і хоча валы з’есці.
— Ну, калі дасі мне мех курэй, то праганю воўка.
— Добра, — кажа гаспадар.
Ліска пабегла на гару і крычыць:
* У паўднёвазаходнім дыялекце ў адрозненне ад сучаснай беларускай літаратурнай мовы прысутнічае прыстаўны [г] у некаторых словах тыпу: гавечка, гуліца, гараць.
# 127 »
— Труруруру! Малады князь палюе! Што ў цябе, чалавеча, пад возам ляжыць?
Чалавек адказвае:
— Калода, пане, калода!
— Каб калода была, то на возе ляжала б.
Воўк як пачуў, як зачне прасіць чалавека, каб узлажыў яго на воз. Чалавек узлажыў воўка на воз і зачаў гараць. I зноў тая ліска пабегла на другую гару і зноў крычыць:
— Труруруру! Малады князь палюе! Што ў цябе, чалавеча, на возе ляжыць?
— Калода, пане, — адказаў мужык.
— Каб калода была, то ўвязана была б.
Воўк зноў папрасіў чалавека, каб увязаў; і той чалавек, узяўшы вяроўку, так увязаў воўка, што ён пакруціцца не змог.
Лісіца зноў пабегла на трэцюю гару і таксама крычыць:
— Труруруру! Малады князь палюе! Што ў цябе, чалавеча, на возе ляжыць?
Мужык таксама адказвае:
— Калода, пане!
— Каб калода была, то сякера ўрублена ў ёй была бы.
Воўк, пачуўшы гэтыя словы, пачаў прасіць чалавека, каб дзе сякеру прычапіў, каб яна стырчала. Чалавек, узяўшы сякеру, прыйшоў да воза дый як рубне ў галаву воўка, дак яго і забіў насмерць.
А лісіца, убачыўшы гэта, прыбегла да таго мужыка і кажа:
— Я цябе абараніла ад воўка, прынясі ж мне мех курэй.
— Добра! — кажа чалавек ды, узяўшы таго забітага воўка, пайшоў дадому. Зняўшы шкуру з воўка, улажыў у мяшок заместа курэй двух сабак Серку і Берку і пайшоў у поле да ліскі, дзе яна яго чакала. Прыйшоўшы туды, ён палажыў мяшок на зямлю і кажа да ліскі:
— Ты раскарачся добра, каб магла палавіць усе куры, я іх выпушчу.
Ліска раскарачылася, як той чалавек казаў, і чакае, пакуль ён выпусціць куры. А чалавек, развязаўшы мяшок, як выпусціць сабак, а тыя сабакі як зачнуць рваць ліску.
Ліска ледзьве вырабілася ад сабак і прыбегла да нары і пытаецца ў сваіх вачэй:
— Што вы думалі, як мяне рвалі сабакі?
— Мы думалі, — кажуць вочы, — каб як прэндзай* уцячы да норкі.
* Раней, да таго як (польск. pRzed).
# 128 #
— А вы, лапкі?
— I мы тое самае думалі.
— Аты, хвасцішчадурнішча, штодумаў?
— Я думаў, каб як найпрэндзай цябе злавілі і задушылі.
— Ах ты, хвасцішча! Аддам цябе сабакам!
Дый вылезла з норкі:
— На, — кажа, — Серка, Берка! На хвост!
Тыя сабакі парвалі ліскін хвост дый адарвалі. Ліска ўжо са злосці да мужыка лаіць — нашто ашукаў.
Бяжыць яна, дак бачыць: аж штось гудзе. Падбягае, аж дзюравы збан з ветрам.
— Ах ты шэльма, пане збане! I ты страшыш! — кажа лісіца дый узяла зачапіла почапку на шыю дый панесла тапіць. Прыходзіць да ракі, усадзіла збан дый топіць. У той збан як налілося вады, дак той збан зачаў тапіцца і павалок за сабою ліску.
А той мужык гэта ўсё бачыў: пайшоў да ракі, выцягнуў ліску, абдзёр скуру дый прадаў.
Лісакаталічка
Ішла сабе ліса, знайшла падсмажанае мяса ў пастцы. Дагадалася яна, што гэта яе хочуць злавіць. I не дакранулася да мяса.
Пайшла яна далей, сустракае мядзведзя:
— Кумокгалубок, ці снедаў ты сёння?
— He, кумкагалубка, не прыйшлося.
— Ну, пойдзем, я цябе завяду ў адно месца — слаўнае снеданне будзе! Сама б з’ела, ды сёння серада — мне нельга есці: я каталічка.
— Спасіба, кумкагалубка, пойдзем!
Вось ліса падвяла мядзведзя к гэтаму мясу. Як толькі ён дакрануўся, так яго абхваціла пастка і падняла ўгару. Лісіца ўзяла тады мяса ды й есць. А мядзведзь ёй:
— Кумкагалубка, табе ж серада.
— Э, кумокгалубок, няхай той серадзіць, хто ўгару глядзіць.
Вайна ваўка з сабакам
Жыўбыў багаты мужык. У яго быў добры сабака. Ён вельмі яго любіў, а як той сабака зусім пастарэў, то ён ужо і не даваў яму есці.
9. Зак. 3433
# 129 •*
Жанкі гэтае хаты пайшлі жаць жыта і ўзялі з сабою малое дзіцятка. За імі ішоў стары сабака. Жанкі прыйшлі на поле, павесілі калыску і ўлажылі туды дзіцятка, а сабаку прагналі, каб ён не паеў іх хлеба. Сабака з гора адышоў і лёг пад кустом. Прыходзіць да яго шэры воўк і пытае:
— Што ты ляжыш?
— Адступіся, пракляты! Што ты лезеш ка мне ў вочы? Ты наеўся, а я яшчэ нічога не еў.
Воўк кажа яму:
— Дурань ты! Вот я цябе навучу! Я пайду і схвачу дзіця, а ты бяжы за мною, гаўкай і кусай мяне за лыткі.
Так ён і зрабіў. Жанкі як пачулі, што сабака гаўкае, азірнуліся назад і ўбачылі, што воўк панёс дзіця, а сабака адбірае. Яны прыбеглі і адабралі дзіця. I з гэтых пор сталі зноў даваць сабаку есці.
А хлопчык гэты расце ды расце не па гадах — па гадзінах, і дарос да васямнаццаці год, і бацька засватаў яго. У гэту самую пару прыйшоў той воўк пад гумно, каб пажывіцца. Сабака пачуў ваўка і стаў гаўкаць.
Воўк і кажа:
— Я ж табе даў хлеба, а ты мяне праганяеш!
— А, гэта ты, брат? — пытае сабака.
Я.
— Ну, прыдзі ты, брат, к нам за дзве нядзелі: у нас будзе вяселле, і я цябе пачастую.
Настала вяселле. Сабака п’е, гуляе і забыўся аб сваім браце, a пасля падумаў:
— У мяне ж ёсць брат. Пайду пагляджу яго.
Выйшаў, глядзіць, а воўк ляжыць за гумном. Сабака яму кажа:
— Што ты ляжыш тут? Пойдзем у хату!
— Як жа ты ўвядзеш мяне ў хату?
— He бойся, пойдзем.
Прыходзяць яны к сенцам. Сабака і кажа:
— Ты пастой, а я ўпярод схаджу ў хату.
Сабака ўвайшоў у хату, мельнуў хвастом па лучыне, патушыў яе, пабег і сказаў ваўку:
— Бяжы борзда ў хату і лезь пад стол.
Сабака добра накарміў і напаіў ваўка. I ляжаць сабе абодва пад сталом.
Зачалі каравайніцы спяваць:
У нашага гаспадара Кудравая галава,
# 130 *
Ён кудзёркамі патрасе
I нам гарэлкі паднясе...
Сабака ляжыць сабе ціхенька — нічога, а воўк: — Я, брат, не вытрываю, заспяваю пасвойму. — Маўчы! Бо будзе табе і мне!
Другі раз каравайніцы заспявалі:
У нашага свата Пабелена хата; Печ яго кахляна, Чэсць яго кахана...
Воўк зноў кажа сабаку:
— He вытрываю...
I зачаў спяваць пасвойму. Людзі пазналі, што гэта воўк, і ўхваціліся хто за качаргу, хто за чапялу і зачалі біць ваўка і сабаку. Білібілі і выгналі абаіх вон.
Воўк кажа сабаку:
— Я табе гэтага не дарую! Ты мяне добра ўгасціў.
А сабака яму:
— А чаго ты крычаў? Я табе казаў: «Маўчы!»
КНІГІ ОНЛАЙН
