Беларускі кірмаш
Пётр Гуд, Ніна Гуд
Выдавец: Полымя
Памер: 270с.
Мінск 1996
3 пераходам ад натуральнай гаспадаркі да капіталістычных адносін абрадавагульнёвы тэатр як форма мастацтва скамарохаў змяняецца тэатральнымі відовішчамі, дзе прымаюць удзел камедыянты і акцёры. Аднак у Беларусі, як і ў Расіі, вандроўныя скамарохі ў XVII— XVIII стст. яшчэ складаюць вялікую канкурэнцыю прафесійным артыстам, нягледзячы на асуджальныя артыкулы тых часоў: «то там, то тут бадзяюцца, а асабліва часта па кірмашах валочацца, дзе подлы люд іх непрыстойнымі дзеямі забаўляецца>.
Адным з любімых прадстаўленняў, якія скамарохі дэманстравалі народу, бьыа мядзведжая забава. Скамарохі любілі прыбірацца ў звярыныя скуры і, перш за ўсё, у мядзведзяў. Гэта ішло яшчэ ад часоў паганства, калі мядзведзь з’яўляўся сімвалам шчодрасці і ўрадлівасці. Лічылася, што калі жанчьша затанчыць з мядзведзем на масленіцы, у яе абавязкова будуць дзеці. У Смаргоні існавала школа дрэсіроўкі мядзведзяў — адзіная ў Еўропе таго часу. Некаторыя жыхары гэтай мясцовасці спецыяльна займаліся лоўляй і дрэсіроўкай мядзведзяў, якіх потым прадавалі скамарохам. У народзе школа дрэсіроўкі мядзведзяў атрымала жартоўную назву «Смаргонская акадэмія». Скамарохі выступалі з «касалапымі» ў гарадах і вёсках на кірмашах, абышлі не толькі Беларусь, Літву і Украіну, але праніклі нават у Германію.
Вядомы даследчык беларускай гісторыі, культуры і быту П. Шпілеўскі, апісваючы Міхайлаўскі кірмаш у Нясвіжы (1853), адзначаў, пгго «не менш звяртаюць увагу кожнага і вандроўныя з мядзведзямі і цыганы>>. Вучоны не раскрывае гульнёвага зместу мядзведжай пацехі, ,а толькі канстатуе факт. Існуе меркаванне, што скамарохі не рыхтавалі спецыяльных кірмашовых нумароў, вера
81
годна, гэта была традыцыйная гульня з мядзведзем, замацаваная ў час рэпетыцый. Беларускі мастацтвазнавец прафесар У. Няфёд, растлумачваючы змест гэтай формы скамарохавых прадстаўленняў, піша, што «дрэсіраваныя мядзведзі разыгрывалі камічныя сцэнкі, кланяліся гледачам, танцавалі, ездзілі на палачцы, падавалі шапку і барабан гаспадару, паказвалі, як хлопчыкі крадуць гарох і г. д.».
У XVIII ст. мядзведжая пацеха эвалюцыяніруе. Імкненне перавесці прадстаўленчую форму выступлення ў гульнёвую застаўляюць важакоў вучыць мядзведзяў новым прыёмам, у выніку чаго «мядзведзь дазваляў гледачам дакранацца да яго, падаваў жадаючым лапу і, нават, вазіў на сабе гледачоў і мог пабарукацца з імі».
Мядзведжая пацеха заўсёды суправаджалася каментарыямі важака, якія часам насілі сатырычны характар, мелі алегарычныя, гумарыстычныя параўнанні і таму гэтыя прадстаўленні карысталіся вялікай папулярнасцю ў народзе. У адной з такіх сцэн, якая адлюстроўвала злабадзённую тэму сялянскага побыту, аб’ектам крытыкі становіцца непамернае ўжыванне спіртных напіткаў: «А ну, Міхаіл, пакажы шаноўнай публіцы, як мужык Янка п’яны з кірмашу дамоў вяртаецца. Так, так, Міхаіл, весялей,— мужык Янка добрых дзве кварты вьшіў і таму ног пад сабой не чуе. А ну, яшчэ раз! А за старанне трымай мядовы пернік». Вельмі часта ў выступленнях асмейваліся паны, свяшчэннікі, прадстаўнікі ўлад, што знаходзіла гарачую падтрымку ў простага люду.
У XIX ст. зноў мастацтва скамарохаў як своеасаблівая форма пратэсту падверглася ганенню ўлад. П. Шпілеўскі так паведамляў аб жыцці цыган у мястэчку Мір: «Нядаўна цыганы займаліся медзведзеводствам, але цяпер яно забаронена ім>. Прычынай забароны публічных гульняў з мядзведзем з’явілася, верагодна, сатырычная накірава
82
Цыганы на кірмашы. Канец XIX — пачатак XX ст.
насць каментарыяў мядзведніка. У 1882 г. царскі ўрад выдаў указ аб забароне пацехі на тэрыторыі ўсёй Расійскай імперыіізабойстведрэсіраваных мядзведзяў. У апавяданніУ. Гаршына «Мядзведзь» адлюстраваныэпізод забойства дрэсіраванага мядзведзя. Па сцвярджэнню сучаснікаў, гэтае апавяданне, надрукаванае М. Я. СалтыковымШчадрыным, выклікала вялікі грамадскірэзананс.
Аднак поўнасцю знішчыць мядзведжую пацеху царскаму ўраду так і не ўдалося. Праз некалькі гадоў павадыры з мядзведзямі зноў сталі неад’емнай часткай народных гулянняў, святаў, кірмашоў.
Беларускі этнограф У. Дабравольскі ўжо ў пачатку XX ст. занатаваў тэксты каментарыяў павадыроў мядзведзяў, у якіх адлюстраваны негатыўныя адносіны да служкаў царквы:
Нука, Мішанька,
Паскач харашэнька...
83
He слухай панасвяшчэнніка, Панамарабяздзельніка, А слухай нашага братамядзведніка, Што цябе корміць, поіць, Ад ліхіх сабак абараняець, Пуцьдарожку паказваець...
Мядзведжыя прадстаўленні, якія ствараліся на працягу стагоддзяў, жылі да Вялікай Айчыннай вайны. Інфарматары сведчаць, што да рэвалюцыі на кірмапіах (у прыватнасці, у вёсцы Стары Востраў Магілёўскай губерні) цыганы вадзілі мядзведзяў, якія танцавалі, кланяліся, куляліся праз галаву, вазілі на сабе дарослых і дзяцей. Жыхар Мінска У. М. Кадушын успамінае, што «ў Мінску да рэвалюцыі на Троіцкім кірмашы былі цыганы з мядзведзямі і маленькімі медзведзянятамі, якія пад музыку гітар танцавалі, паказвалі, як шляхцюк заляцаецца да простай дзяўчыны, як спяваюць п’яныя мужыкі, а таксама вазілі дзяцей». А ў Заходняй Беларусі (Івацэвічы, Столін, Пінск, Пружаны, Целяханы, Ліда) яшчэ ў 30ых гг. нашага стагоддзя на кірмашах цыганы ладзілі прадстаўленні з мядзведзямі і малпамі.
Даследчыкі адзначаюць, што кожны скамарох меў сваю прафесію: музыкант, фокуснік, акрабат, павадыр дрэсіраванага мядзведзя, лялечнік і інш. Разглядаючы рэпертуар скамарохавых прадстаўленняў, навукоўцы зрабілі вывад, што ў іх увайшлі пераасэнсаваныя абрадавыя дзеянні, сцэнкі калядоўшчыкаў, пародыі на рэлігійныя рытуалы або народныя традыцыі (вяселле, пахаванне), сатырьпныя п’есы. Характэрна, што ў падобных невялічкіх мастацкіх творах не існавала дакладнага падзелу на артыстаў і гледачоў. Сцэнкі нараджаліся ў працэсе калектыўнай творчасці, тэкст быў імправізаваны, зберагалася толькі канва прадстаўлення. Магчымасць уключэння ў дзеянне любога гледача ўзмацняла эфектыўнасць
84
псіхалагічнага і эстэтычнага ўплыву, прыдавала таргам яркую відовішчнасць.
3 XVI ст. у Беларусі вядомы тэатр лялек пад назвай «батлейка», блізкі ўкраінскаму вяртэпу і польскай шопцы. Гэты тып тэатра шырока распаўсюдзіўся на Міншчыне, Магілёўшчыне, у Заходняй Беларусі і Літве.
Падрабязнае апісанне тэатраў батлеечнага тыпу было зроблена ў друтой палове XIX — пачатку XX ст., калі этнографы сталі збіраць батлеечныя тэксты. П. Шпілеўскі, спасьыаючыся на I. Ізапольскага, называе дату першага ўпамінання батлейкі — 1591 г. Аднак ёсць падставы меркаваць, што яна існавала значна раней. Падобны да батлейкі тэатр апісваў яшчэ Герадот, а польская шопка вядома з XV ст., проста першае ўпамінанне зафіксавала толькі сам факт прагляду батлеечнага прадстаўлення.
Батлейка, як адна з форм лялечнага тэатра, бьыа звязана з рэлігійным святам нараджэння Хрыста, святам каляд. Аб гэтым сведчыць сама назва слова «батлейка» (ад Betleem — Віфлеем, горад, дзе згодна біблейскай легендзе нарадзіўся Хрыстос).
Шкаляры і семінарысты паказвалі батлейку ў час канікул на гарадскіх і вясковых святах, уводзілі ў драматургічную канву прадстаўленняў інтэрмедыі школьнага тэатра. Ужо ў самым пачатку цесная сувязь з вяртэпным тэатрам іншых народаў, апакрыфічнасць біблейскіх сюжэтаў і шырокае выкарыстанне інтэрмедый школьнага тэатра, фальклорных сцэнак, жартоўных і сатырычных песень улівалі ў батлейку той дастаткова моцны струмень свецкіх матываў, які рабіў яе такой папулярнай на Беларусі. Змест батлейкі ўзбагачаецца фальклорным матэрыялам, у прыватнасці скамарохавымі сцэнкамі мядзведзя і казы. На эвалюцыю батлейкі таксама аказаў уздзеянне рускі раёк, які часта гастраляваў у Беларусі. 3
85
райка ў рэпертур батлейкі перайшлі сцэнкі «Доктар і барыня>>, «Купец» і інш.
У некаторых мясцовасцях Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX ст. (напрыклад, на Случчьше) з’явіўся своеасаблівы від батлейкі, дзе батлеечныя сцэны ігралі людзі. У прадстаўленнях «жывой батлейкі» інсцэніраваліся сюжэты на мясцовыя тэмы, народныя песні і казкі. Выступленні слуцкіх батлеечнікаў, заўсёды надзённыя, вострасатырычныя, карысталіся вялікім поспехам у народзе. Паступова батлейка страчвала свой рэлігійны змест: у ёй разам з традыцыйнымі бытавымі персанажамі (Антон з казой, Мацей і інш.) выступалі мясцовыя паны, чыноўнікі, паліцэйскія. У пачатку XX ст. батлейка перайшла ў разрад кірмашовых забаў. Сведчаннем таму з’яўляецца дзейнасць у Докшыцах Барысаўскага павета ў 1909—1916 гг. батлеечніка Патупчыка, які ў дні кірмашоў у сваіх пастаноўках расказваў народу розныя навіны.
Разам з батлейкай на кірмашах Усходняй Беларусі пад уплывам рускіх масленічных гулянняў з’яўляецца раёк, які дэманстравалі заезжыя гастралёры. Раёк (касмарама) уяўляў сабой скрынку з павелічальным шклом, унутры якой на валіку накручвалі розныя малюнкі. Уладар райка, паказваючы карціны, перамотваў іх на другі валік. Новы від кірмашовага тэатра атрымаў назву «раёк» таму, што спачатку ў ім паказвалі сцэны з райскага жыцця (расказ аб Адаме і Еве). У XIX ст. у рэпертуар райка ўваходзяць карціны, якія адлюстроўвалі гістарычныя сюжэты (нашэсце Напалеона і рускатурэцкая вайна), партрэты сучаснікаў, віды гарадоў і да т. п. Арганізатар і адзіная дзеючая асоба райка — раешнік суправаджаў паказ карцінак сатырычнымі альбо жартоўнымі тлумачэннямі, уцягваў гледачоў у размовы і дзеянні. На жаль, беларускія этнографы і фалькларысты не вялі запіс тэкстаў раешнікаў. Арыгінальных беларускіх варыянтаў райка не існа
86
Ходы на ківілах. Рэканструнцыя
вала, а фіксаваць матэрыял гастралёраў яны лічылі, відаць, немэтазгодным. Аднак, параўноўваючы аналагічныя паказы райка ў Расіі, можна зрабіць вывад, што галоўнай рысай, якая прыцягвала ўвагу людзей, былі каментарыі раешніка і яго пастаянны кантакт з гледачамі.
На беларускіх кірмашах адным з самых папулярных відаў кірмашовага тэатра быў фрай — разнавіднасць балагана, сутнасць якога заключалася ў наступным: на кірмашовай плошчы на зямлі акрэслівалі круг, які акаймлялі канатамі, і ў гэтым крузе артысты вандроўных гуртоў паказвалі цыркавыя прадстаўленні альбо выступалі з вакальнымі і танцавальнымі нумарамі. Затым артысты абходзілі па кругу гледачоў і збіралі грашыма альбо прадуктамі плату за прагляд.
КНІГІ ОНЛАЙН
