Беларускі кірмаш
Пётр Гуд, Ніна Гуд
Выдавец: Полымя
Памер: 270с.
Мінск 1996
20
кірмась пад паняццем выстаўкі для ўсялякага забаўлення, куды народ пачаў імкнуцца галоўным чынам не для малітвы ў храме, а для гандлю і задавальнення, забавы».
Пасля Люблінскай уніі, згодна якой БеларускаЛітоўскае гаспадарства аб’ядналася з Полыпчай у Рэч Паспалітую, у XVII ст. на тэрыторыі Беларусі з’яўляюцца рэлігійныя святы пад назвай «кірмаш». Рускі славіст П. Бяссонаў, які некалькі гадоў узначальваў Віленскую археаграфічную камісію, пачаў даследаваць праблему генезісу кірмашу з вялікадзяржаўнашавіністычных пазіцый, беспадстаўна матывуючы яго паяўленне як вынік барацьбы каталіцкай царквы са славянскай язычніцкай абраднасцю (у прыватнасці, з Купаллем). Вось на якой логіцы будуюцца яго разважанні.
Галоўным месцам святкавання Купалля ў Вільні служыла «Роса, загарадная ўскраіна, дзе пераважна жьыа і будавалася Русь... Каталіцтва, атрымаўшы тут перавагу з XVI ст., зрабіла на месцы язычніцкага свята могілкі. Але гулянне, нягледзячы на гэта, не знікла... Таму ў горадзе, як супрацьдзеянне, будуецца касцёл Святаянскі... Царкоўнае свята 24 чэрвеня адбываецца тут... Сюды і
Пржввлегіл жоролж Августа Ш на учрождеаіе жАствчха Ноіыі Млделх. 8 ааваря 1736 г.
(Переводі са полккат).
Августі III, Божіею яялостію королі, Польскій, вел. яя. .ІятонгкіВ я пр. Обгявллеяг мю грямотохіірннвлегіе» яптеп вгіві іюобіце я кпждояу в» огобснноств, наетояіцяго я будуіпяго ніяа людоі, кову бы обі. атояі ві'.дять нядлежяло, что iu, no no.it Вггвыпіняго, зя гмбодяіт язбрянісіі. яародя, встуііяві, іііі првстолг елявнаго оті. ліковг королонггм Полккаго, яячего боліе
21
не желаехі. какі толіко того, чт«бы это ввіреннве начі свйше і.чролевство сдфлать во міхі отношеніяхі счаетлявыхі. Затіхі, іірянахая во вняманіе яроясшедвіія, uo прячявіі яынФпінвхі біідственвыхг времеяг, знячнтельвое ві этомь хоролеветві обвзлюдеяіе, а ві опустошенныхг городахі к хістечкахі загтой ярмп|ківі х торгові (язг чего возннкаюті хногія неудобства яе толыіо для ііствыхі жятелей, но в для пріізжяхі), в желая вядіть это королевгтво, подь благополучяымі правленіемі яашяяі, ві сахохі цвітуіцеяі состояяія, хы благосклояяо отнеслясь кі ходатайству преді яамя состояіцнхі пря особі яашей чянові я настояіцею грамотоюпрвввлегіею яашею разрішаемі благородной Софін Коіцхці, урожд. Дуяяной, н ея малолФтнямі сыновьямі, благородныхі Коіцяцамі, старостячамі Зарнцкямі, ві вотчяянохі нмінія яхі, яоді названіехі СтарыйМяделі, лежашемі ві Ошмяяскохі іювіті, учреднть яовое містечяо пря костелі во яхя Св. Іоанна Крвстнтеля, я новопеселевныхі тамі мііцанахі надаемі ярхаркя я торгя: первую ярмарку ві день Св. Іоанва Крестнтеля, вторую о Святой Тронці, третью ві день Св. Петра, праздннкі Русскій, четвертую вь день Св. Нлія, праздяякі Русскій, пятую ві день Св. Покрова Пресвятой Богородяцы, празднякі Русскій, седьхую ві день Свв. Аяостолові Снхона я Іуды, праздяякі Русскій, восьмую ві день Св. Няхолая, празднякі Русскій, девятую ві НовыйГоді Русскій, десятую ві день Преображенія Господня, празднхкі Русскій; ярятомі, дозволявмі проязводнть я торгн по воскресеяьямі х четвергахі еженедільно. Ві сялу каковой прннялегія нашей, вольна будеті благородная Софія Кошнці я ея сыновья основатв «•Ьстечко ві названнохі яхінія своемі іюді названіемі СтарыйМяделі, на НовойСлободФ, давая ей право поселять таяі людей разнаго сословія, а поселонныхь дозволяехі тамі жмть, строяться, торговагь всякням товарахн я вапяткяяя, я нсякояу, торгуюіцему честно, продавать, ііокуяать, безь всякххі, сіі старонн чьй бы то нн было, препятствія х яратісненія. йбугловлнваехі. я обезпечнваехі для няхі всякую безонясность, а оті всіхі ікіддііннмхі нашнхі велякаго княжегтва Лнтов
..........наірнцнхся віяквмн чяяаня ■ ііреячупінтвамн. требуечі адлежаіцаго іігішненія сей іцімвнлнін нашей, радн нашей к«|юлевской нііштк н но нзбііанй взыскаяій, установленлых'ь вг Vuhiiiiine b’guiu для протввяіцяхгя гражітпягпрввялвгіяяі В»шя». Ві. удостовІ;реніе чего в для большвй сялй я твердо:тв настояіцую пряввлегію обь учрежденія ноішт яістечка нашего собетваяною pyhW іюдпнсавь, мы іюяеліля првложять КІ оной большую шчаті. вм. кн. Лнтовскаго. Дана вг Варшаві, тысяча семьеоть трвдцать шестаго года, чісяца января втораго дяя, правленія же нашегові. третій годі. У атой врввялегія, пря большей нечатв вел. кн. Лятовскаго, подііясь преевітлійшаго короля его велнчества, а также сі другой сторовы печатя вояіта сг подпнсояг г. секретаря выражены такямн словамн:
Augustus Rex.
Учрежденіе містечка сі яряаркачв я торгаяв вг вотчявномь, земскожг яжіяія подг назмяіеіг СтарыйМядел’ь, лежашемг вг Ошхянскожг nostrt, благородной Коцжцг, старостш* Заряцкой.— Вг канцлерстві еіятельвійшаго я превосходятельваго гоеподяна Нвана Фрядряха графа на Кодні, Чарнобыля я Дорогостаі Сапігк, яачальяяка большой кавцелярія аел. кя. .Імтовгкаго, Брестскаго н проч. старосты, пряпечатаяа.—Вг актовыхі квягяхі есть. Фе.нт Станяыаві Овсяный, секретярь его кор. велнч. большой печатв вел. кн. Лятовекаго. еоб. рук.
Выпйсь WJ8 актошп кшпь Гмн. Лйт. трнбунала, хранят. m Вн.і. Лентр архшнь м .V 105, л. Ml—95.
нясуць сабраныя ноччу зёлкі і травы святаянскія, ...утвараецца вакол храма вялізны жывы рынак, зелле асвячаецца духавенствам... народ натоўпамі цэлы дзень купляе яго». Паводле П. Бяссонава, каталіцкая царква ўкараняла кірмашы ў Гальшанах, Мядзеле, Гародні, Мінску, Барысаве, Лоеве, Пінску, Свержані, Тураве, Лядах, Магілёве, Шклове, Быхаве, Асвеі, Бешанковічах.
Тэндэнцыйнасць і памылковасць думкі П. Бяссонава даказвае той факт, што кірмашы існавалі япічэ ў XVI ст., калі Беларусь бьыа праваслаўнай, а ў XVIII ст. улады вельмі часта прыстасоўвалі іх да праваслаўных святаў. Нават полацкія езуіты, калі ім у 1749 г. кароль Аўгуст III даў права без пошліны праводзіць чатыры кірмашы ў год у Віцебскім ваяводстве «са зборам купцоў і продажам розных тавараў», арганізацьію гэтых кірмашоў прымяркоўвалі да святаў праваслаўнага календара. Параўноўваючы час правядзення кірмашоў на Віцебшчьше XVI— XIX стст. з праваслаўным календаром, няцяжка заўважыць, што яны адбываліся пераважна паводле праваслаўных царкоўных дат: на Раство Хрыстова, Масленіцу, Дабравешчанне, Юр’я, Вялікдзень, Тройцу, Успення і Раство Багародзіцы, дзень Іаана Хрысціцеля, Пятра і Паўла, Ілью, Пакровы, а таксама ў асобна прызначаныя дні. П. Бяссонаў у сваіх даследваннях ігнараваў эканамічныя фактары.
У XVII ст. у беларускіх гарадах лаўкі на рьшках будавалі не толькі феадалы і рамеснікі, але і праваслаўныя брацтвы, якія, спалучаючы рэлігійнадабрачынную і эканамічную дзейнасць, сталі выступаць у ролі гандлёвых карпарацый. Доказ таму — інвентары Слуцка за 1661 і 1681 гг., у якіх адзначана, што Праабражэнскае брацтва мела на рынку свае лаўкі. Вялікае значэнне гандлю надавалі таксама езуіты, якія асталяваліся ў Мінску і іншых гарадах Беларусі. Незаконны, наперакор артыкулам Mar
24
дэбургскага права, гандаль езуітаў на рынках выклікаў абурэнне гарадскіх улад. Напрыклад, у 1648 г. магістрат Полацка ў пададзенай каралю скарзе паведамляў, што нолацкія езуіты, скупіўшы на рынку некалькі дзялянак і пабудаваўшы на іх свае лаўкі «асаджаюць людзей гандлёвых і рамесных, якія гандлююць, а таксама, не з’яўляючыся членамі цэху, выносяць на продаж свае работы». У 1691 г. на рыначнай плошчы ДавыдГарадка з 67 лавак па адной належала ксяндзу, уніяцкаму пратапопу і уніяцкай царкве. У 1760 г. на клецкім рынку пяццю лаўкамі валодалі уніяцкае царкоўнае брацтва і каталіцкая плябанія. Рынак стаў прадметам бязмежнай зацікаўленасці служкаў культу, адной з задач якіх было ўкараненне ў гандлёвую дзейнасць горада з мэтай продажу тавараў са сваіх шматлікіх царкоўных маёнткаў. Арганізацыя кірмашоў як храмавых святаў прадстаўляла і для каталіцкага, і для праваслаўнага духавенства чыста практычны інтарэс. Гэта меркаванне стасуецца з думкай А. Семянтоўскага аб тым, што «пачатак кірмашоў... ляжыць у прывілеях былых царкоўных брацтваў, якім асобнымі каралеўскімі граматамі дазвалялася ў дні храмавых святаў без пошліны варыць н прадаваць мёд і піва>>. Такім чынам, матэрыяльны стымул быў першараднай прычынай арганізацыі як свецкіх, так і царкоўных кірмашоў.
У XVI—XVIII стст. развіццю кірмашовага гандлю ў значнай ступені перашкаджалі войны, а таксама свавольства войска, магнатаў і шляхты, якія рабавалі купцоў як у гарадах, так і на шляхах у кірмашовыя дні, рабілі ўзброеныя набегі на таргі і кірмашы, грамілі і разганялі іх. У 1571 г. мяшчане Мінска скардзіліся каралю, што яны ад гетманаў, войска, каралеўскіх паслоў і чыноўнікаў «на маётнасць сваю знншчене немалое прннялн». Рабунак і разбой на дарогах прынялі такія памеры, што мінскія купцы ў 1591 г. заявілі каралю аб немагчымасці рабіць
25
паездкі «на многія месцы в панствах нашнх в Коруне Польской м Велнком князьстве Лнтовском». У 1635 г. Мінск дабіваецца права на два кірмашы, якое горад атрымаў па просьбе «ўсяго рыцарства, шляхты, абывацеляў, ваяводства і мяшчан Мінска... для найбольш зручнага набыцця і куплі рэчаў рыцарамі, абывацелямі ваяводства і іншых сумежных паветаў».
У тыя часы дзейнасць купцоў бьыа небяспечнай, асабліва ў прыватнаўласніцкіх гарадах. Войска і паны бязлітасна рабавалі гандляроў. Яркім сведчаннем таму з’яўляюцца дакументы, сабраныя прафесарам А. Грыцкевічам. Вось урывак з аднаго з іх: «У снежні 1687 г. гараднічы замка Слуцкага пан Неверскі з трыма памагатымі зрабіў нападзенне на купца Сіскевіча, нанёс яму раны, абрубіў два пальцы і абрабаваў». У часы вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гг. мазырскі земскі суддзя Самуэль Аскерка сілай адбіраў у слуцкіх купцоў зерне і прадукты, што прызначаліся для продажу гарнізону Слуцкай крэпасці.
Восенню 1663 г. магістрат Себежа паслаў спецыяльную дэлегацыю да ўладара горада князя Багуслава Радзівіла са скаргай, у якой указваў на ўціск з боку афіцэраў гарнізона горада. Члены дэлегацыі павінны былі паведаміць аб гэтым гетману літоўскаму. Афіцэры гарнізона прадавалі розным купцам правіянт, сабраны ў крэпасці, a потым адбіралі збожжа ў мяшчан. Афіцэры ўвялі асобыя зборы на сваю карысць — з кожнага іншагародняга купца, які прыязджаў і ад’язджаў па 1 орту (18 грошаў). Салдатыдрагуны паспяхова канкурыравалі з гандлярамі, займаючыся шынкарствам, гандлем, перакупніцтвам, і гэта дзейнасць падрывала эканамічнае развіццё горада.
КНІГІ ОНЛАЙН
