Гістарычныя запіскі Ф. Еўлашоўскага
Уладзімір Свяжынскі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 120с.
Мінск 1990
³⁹ RybickaNowacka Н. Rzeczowniki zapozyczone z taciny w jfzyku polskim XVII wieku. Wroclaw; Warszawa; Krakow; Gdansk, 1973. S. 12.
⁴⁰ Нсторня польской лнтературы. M., 1968. Т. 1. С. 13—14.
85
рацыя ’довад, аргумент’; 4) у нязначнай ступені ў сферы быту: мйнуцыя ’каляндар з запісамі’, капелюшь ’капялюш’.
У старапольскай пісьменнасці адзначаны прататыпы наступных выяўленых у «Запісках» словаўтваральных дэрыватаў лацінізмаў: вакуючйй, польск. wakujqcy ’вакантны’, евангелйцкйй, польск. ewangielicki ’пратэстанцкі’, йнстыкгаторство, польск. instygatorstwo ’дзейнасць, пасада судовага абвінаваўцы’, каплйца ’маленькая каталіцкая цэркаўка’, квйтовать, польск. kwitowac ’даваць распіску’, коморнйк, польск. komornik ’судовы выканаўца’, коронный, польск. koronny ’каронны’, мурованый, польск. murowany ’цагляны’, обсэрвать, польск. obserwowac ’прытрымлівацца, захоўваць’, опатроване, польск. opatrowanie ’прывядзенне ў парадак, забеспячэнне’, подканцлерый, польск. podkanclerzy ’намеснік канцлера’, подкоморый, польск. podkomory ’намеснік каморніка’, практыкованьш, польск. praktykowany ’прадказаны’, прэзэнтовать, польск. prezentowtic ’прадстаўляць, рэкамендаваць’, трыбунальскйй, польск. trybunalski ’трыбунальскі’, упатровать, польск. upatrowdc ’бачыць штон. у чымн.’
Дваякія формы адзначаных у «Запісках» назваў месяцаў лацінскага паходжання сведчаць, што ў мову старабеларускай пісьменнасці яны пранікалі рознымі шляхамі. 3 аднаго боку, назвы ўжываюцца ў той форме, у якой яны фіксуюцца і старажытнарускай пісьменнасцю: йюль, августь, сентябрь, генварь, февраль. 3 другога боку, тут выкарыстоўваюцца назвы месяцаў, больш блізкія па форме да іх лацінскіх прататыпаў: септэмбр'ь, новэмбр'ь, дэцэмбрн>. Назвы месяцаў, запазычаныя непасрэдна з латыні, былі прыняты ў Польшчы і ўжываліся там да ўвядзення ў царкоўны ўжытак польскай мовы пад уплывам ідэй Рэфармацыі⁴|.
Аналагічнае супастаўленне адзначаных у «Запісках» слоў, якія этымалагічна ўзыходзяць да нямецкай мовы (германскіх дыялектаў), сведчыць, што непасрэднай іх крыніцай для старабеларускай мовы з’явілася польская: ялмужна, польск. jatmuzna 'міласціна’, мусеть, польск. musiec, шанованый, польск. szanowany, кляшторь, польск. klasztor, зэкгарн, польск. zegar ’гадзіннік’.
⁴¹ Klemensiewicz Z. Historia jgzyka polskiego. Warszawa, 1974.
S. 230.
86
гэтман, польск. hetman, рабовать, польск. rabowac, шванковать, польск. szwankowac 'цярпець шкоду, ратовать, польск. ratowac, балка, польск. balka, траыіть, польск. trafic ’трапіць’, фрасовать, польск. frasowac ’засмучаць’, пожекгнать, польск. pozegnac ’развнтацца , войп, польск. wojt, пенезй, польск. pieniqdze, фортка,. польск. fortka ’вароты’, ійацовать, польск. szacowac ’ацэньваць’, шукать, польск. szukac, балвэр'ь, польск. balwierz ’цырульнік’, швакгер'ь, польск. szwagier, ланцужно, польск. tancuzno ’з аздабленнем ланцугамі, фрймарк"ь, польск. frymark ’абменны гандаль, фолварк'ь, польск. folwark, маркграбя, польск. margrabia пагранічны ўладарны князь , шпек.г'ь, польск. szpieg шпіён, койіть, польск. koszt, ійтука, польск. sztuka хітрасць, жолнэр'ь, польск. zolnierz ’салдат , шкода, польск. szkoda.
Агульнасць словаўтваральных мадэлей адзначаных у «Запісках» дэрыватаў германізмаў з польскімі прататыпамі сведчыць, што даная словаўтваральная актыўнасць мела месца на польскай глебе. Гэта 1) назоўнікі: вдячность, польск. wdzi?cznosc, к.гузйк.'ь, польск. guzik, поважене, польск. powazenie, пошановане, польск. poszanowanie, рыцерство, польск. rycerstwo, шляхтянка, польск. szlachcianka, 2) прыметнікі: войтовскйй, польск. wojtowski, зэкгаровый, польск. zegarowy ’гадзіннікавы’, кгвалтовный, польск. gwattowny, коштовный, польск. kosztowny, шляхэтный, польск. szlachetny, 3) дзеясловы: важйть, польск. wazyc ’паважаць’, вакгатьсе, польск. wagac si? 'вагаіша’,'Збудова.ть, польск. zbudowac, поратовать, польск. poratowac ’уратаваць, выручыць’, прешкодйть, польск. przeszkodzic, сплендровать, польск. spl?drowac ’паграбіць’, урятовать, польск. urat’owac, уфолкговать, польск. ufolgowac ’зрабіць палёгку’; 4) прыслоўі: кгвалтовне, польск. gwaltownie.
У «Запісках» выяўлены лексемы, якія паходзяць з французскай і італьянскай моў (адпаведна банкэть і палац'ь). Наяўнасць іх у старапольскіх помніках (гл. слоўнік Я. Карловіча, А. Крыньскага і В. Нядзведскага) дае падставу сцвярджаць, што яны праніклі ў старабеларускую мову пры польскім пасрэдніцтве. Акрамя таго, у мемуарах адзначан рад слоў іншамоўнага паходжання, якія іншым старабеларускім помнікам невядомы. Значыць, ужыванне іх з яуляецца вынікам білінгвізму і полілінгвізму аўтара. Большасць з іх лексемы польскага паходжання. Сярод іх вылучаецца
87
рад слоў, якія адрозніваюцца ад беларускіх адпаведнікаў толькі польскай агаласоўкай: вторекь, домэкь, за.мж.'ь, за.ра.зэм.'ь, лятэмт>, понедялэк.'ь, пясэк'ь, разэмгь, тэды, чвартэкь, вядомый, поррдэкь, слудзы, ноц'ь, покгловный, кглова, невяста, обяд'ь, яхать, кгура, стлупт,, тлуть, тарть, задартьсе, обумарть’, блона, козлентко, мэж'ь, паменть, сусяді). Невядомымі іншым помнікам пранікненнямі з польскай мовы з’яўляюцца словы окгонь ’хвост’, накгродйть ’папоўніць’, кгрудень ’снежань’, сповйновацэне ’жаніцьба’.
Старапольскай пісьменнасцю фіксуюцца і адзначаныя ў мемуарах Ф. Еўлашоўскага невядомыя іншым старабеларускім помнікам словы турэцкага паходжання чауйсь (польск. czausz, тур. cawus ’пасол’), арабскага машкара (польск. maszkara, арабск. mascera ’маска’).
Hi ў адным іншым старабеларускім помніку не адзначаны экзатызмы рускага паходжання дворецкйй і думный.
Зафіксаваныя толькі ў Ф. Еўлашоўскага лацінізмы йнкубусь злы дух і пробатусь ’рацыя’, а таксама лацінскія выразы беатус вйр ’высакародны чалавек’, воксь популй воксь дэйй ’голас народа — голас бога’, йн/ь сымплйо у ардынарнай цане’ з’яўляюцца вынікам ведання аўтарам лацінскай мовы.
Та^ім чьінам, аснову лексічнага складу «Запісак» Ф. Еўлашоўскага ўтварае лексіка агульнаславянскага паходжання і словы жывой гутарковай мовы Беларусі XVII ст. 3 усіх іншых старабеларускіх помнікаў «Запіскі» выдзяляюцца надзвычай вялікай удзельнай вагой запазычанняў з польскай мовы (каля 400 адзінак). Большасць гэтых слоў вядома і іншым старабеларускім тэкстам. Каля 20 % іх ужыта ў «Запісках» упершыню, што з’яўляецца вынікам білінгвізму аўтара. Яны невядомы таксама і пазнейшым помнікам старабеларускай мовы і засталіся прыкметай індывідуальнага стылю Ф. Еўлашоўскага. Адзначана даволі вялікая група слоў, якія ўзыходзяць да заходнееўрапейскіх моў (лацінскай, нямецкай і інш.), фармальнае аблічча якіх сведчыць аб польскім пасрэдніцтве ў перадачы іх старабеларускай мове.
Тэкст мемуараў Ф. Еўлашоўскага друкуецца ў адпаведнасці з правіламі лінгвістычнага выдання помнікаў⁴²
Правнла лннгвнстнческого пнсьменностн. М., 1961.
нздання памятннков древнерусской
88
па фатакопіі з арыгінала, якая знаходзіцца ў Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР. У даным выданні прыводзяцца акрамя асноўнага тэксту заўвагі на палях і ўстаўкі, закрэсленыя аўтарам месцы, якія падаюцца або агаворваюцца ў падрадковых заўвагах.
Захоўваюцца асноўныя асаблівасці рукапісу: надрадковыя літары і знакі (цітла, паерык), вялікія літары, пунктуацыя арыгінала, указваюцца адхіленні, памылкі, апіскі. Там, дзе ў арыгінале асобныя словы напісаны злітна, у гэтым выданні яны даюцца асобна. Радковыя і надрадковыя варыянты літар уніфікуюцца, літары е і е перадаюцца праз е, захоўваюцца выпадкі пераходу аўтара на лацінскапольскую графіку. Нумар ліста змяшчаецца злева ў пачатку радка. Канец радка абазначаецца вертыкальнай рыскай.
Захоўваецца ўжыванне літар з лічбавым значэннем. Даты і лічбы дубліруюцца ў дужках арабскімі лічбамі.
.0_0_0_0_0„₀_0.
«ПСТАРЫЧНЫЯ ЗАПІСКІ» Ф. ЕЎЛАШОЎСКАГА
л. 1. Самому па"у бгу моему зо всвкнх добро / де⁵ств"ь его насветшое млстн нехт> зо / става вечна чест н хвала за которого / презрене” н в Аедор евлашо’скн⁵ 8родн / лэмсе wT вышехпоменены' роднчо” монх / в лвховнча’ в року wT нароженА сна божог / тнсеча пв¹ сот сорок шостого мсца Аев/ралв семого дніа в неделю ночн прн / шлое юколо полночн н дано мн нме/ведлуг свгата руского которое было на wH час / в понеделок мца Аевралв wcmofo днга / a 8 рымганов положоно естть мца марца/второго днга тэшдора гэтмана wT лнцы / нн8ша змучоного а гако мелом вгадомост / wT роднчо⁸ же в рок по 8роже“ю мое" премо/вн"шн до w’ua моего «абба» з чого се whh / 8радовал” але га намне' потом не мовн’ аж / в полчва₽та року wT нароженА моего по/чалом мовн а в пвто” року почато ме / бавнть найкою р8скою, кгдыж в ты' / часех в тэ⁵ наше⁵ строне не было еіце / н"шнх найкь н длв тогож прншло мн / зостать з рускою н по'скою найкою н по / жндо’скн напнсать 8мелом але тое пнсмо/н' потребйе 8меетностн езыка эбра’ского / або хоть немецкого ? кгдыж вжо тепер / бнблнв жндовскэа немецкнм езыко” а лн / тэрамн н' выдана ? чого полскнм езы / ком 8чнннть бы се не могло дла \«ртокгра / Аен вке⁵ в ыкшнх взыко’ не маш а потом / 8давшн се на службу траАвлн мн се таке пны / которые ме шборачалн до бранл поборов н чнненА / лнчб’ь порозумввшн на то з натуры способ/ного а пан бог бы¹ завше co мною
л. 2. а потом за наступлене" н поднесене" во'ны wT королА / его мл тн жнкгммо"та августа с кнзем/ нвано" московскн" былэ'’ первшн' ра' на во’не / где н бн’ва была нашнм таслнва над мо/сквою року ^ аф§д (1564) мца ген к на нван / полю ная рекою 8лою а потом аж н до 8прн / кренга былн мн частые в³ды на тые / во'ны а вко юж тэра³ 8патруе малопотреб/ные бовем же н речн посполнто' пожн'ку не веле тэ во'ны
90
прнноснлн? а мне паме'/нэ зоста'" длга 8те пенга велкн прнгод труд/ностн шкод н невыповеданых невчасов самому пану богу хвала же ме зо вснх нх выбавга ь а праве на некоторых местцах/цудовне шхрангать рачн'? давшнмн праве / 8 вшн'кнх людн, вдгачно" ласкэ н 8чн"но‘ть/ над надее мое а непрнгателе', которые/некеды зь заростн повставалн ? н кгловы/свон подноснт хотелн, значнымн пліага/мн ю'врацаючн а 8порных н днвнымн / прнпа камн з света зглажаючн жем юж/ праве такою ласкою божою не то’ко / Йбэ’спечоны" але н роспешоны* будучн / ннкгды" се ку w6poHe wT непрнгате' монх/не готова а нн се за слова нх брал ючека / ваючн власнэ’ на не по"сты боже', ктора / тэж ннкгды не адмешкала а др8кгды н вэ мне самым'/аж пла⁴ н вэлке порушене в духу чнннла 8вау жаючн так вшехмо“нэкго велкекго бокга / незапаметане мне межн незлнчоным людом/ гако робачка малого? н непожаловане тра.../ моцне'шях над мене ку ^мбороне мое’ / року^афаэ (1566) мешкалэ'¹ в месте ввленском вы/бнраючн побор названы’ покгловны кгде
КНІГІ ОНЛАЙН
