Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
233 у 1947 г. Пашнраліся выозды тэат(KUU.HBX калоктквау у калгасы, саугаоы, на прадпрывмствы. Калі у 194? г, бцло зроблена 368 выэздау, то у 1550 — 1187.
Адяаулоішз павуковага патэнцаялу бнло адной з важнейшых задач с’шняльнаэканамічяага развіодя Беларусі у пасля^вавнныя гадн. ' пачатку вайна чаотка навуковых устаяоу рэспублікі эвакуіравалаоя у савзцкі тнл, астатнія ж былі фактычна поунасцю знсвчанну лзрйяц няа&цкафашцоцкай акупацыі. Паоля вызвалвння Баларусі за непрацяглн час бнла праввдзвна рээвакуацйя гэгых уо~ і'аііс'У, адначасов^ аднаулялеся дззйнасць ліквідаваных у гады акупацні наіуковадаслодчых інстытутау і ВНУ. На канец 1945 г. ужо й Гм.іізала 58 навукознх устаноу, а у 1955 г. іх валічвалаоя 76, чгэ бУде аначна бйлш, чій Да аайнй» У &Іж»с § Ввакуацаі яяряу»
85
ласн Ліздмы яавук БССР, у нкбй на пвршнм часв бнло 8 інотытутау. Шівуноьадаслодчая работа пачглася на кефадрач 24 ВКУ. км у норшця наоляьаэнныя гады навуковыя ўстановн працавалі у цнякіх уйолах. Huu йелі слабую матэрняльную і йкопзрймантальную базу, адчувалі вострую патрэбу у ватворчйх плошчах, вопілнш аботаляванні, вшокакваліфікаваннх кадрах. У чао ва!!нйзагінулі матэрйнлй мпогіх навуковых дасладаванляу і іх даводзілася ііачшшць нанава.
Вырашэнню кдцравай праблвмы спрцяла вяртаняе у Беларуоь з эвакуацыі шэрагу вяночых вучонж, у тш ліку ўдзвльнікау Вялікай Айчнннай іайнн. У падрыхтоўцы маладых навукоуцау важную ролю адыграла узнауленно работы аспірантуры: колькасць аопірантау павялічйлася u 100 у 1945 г. да 5S3 у 1955 г. Тслькі за гэтн год аопірантуру закончыла 147 чалавэк, з іх 65 у навуковйх установах. Ha I кастрычніка 1955 г. кольдасць ьаьуковмх работнікау у рэспубліцц дасягнула 4,1 тыо. чалавек, што амаль у два разн п'вравнсіла даваенны узроввнь. Сярод іх значна бэльш стала вйсокакваліфікаваных навукоэнх кадрау — дактароу і кандвдатау навук.
3 кожннм годам умацоўвауся кадравы патэнцыял, павялічіўся аб’Ьм навуковйх даслвдаванняу Акадэыіі навук БССР. На
пачатак 50х гадоу у яе склад уваходзілі 20 навуковж усталау, 34 акадэмікі і 27 членаукарэспандэнтау АН.БССР, налічзалася' 500 оупрадоунікау. Плённую нак .овую работу зялі Ц. М. Годноу, К. В. Горау, М. Ф. Ярйоленка, A. Р. 2эбрак, A. К. КедрауЗіхман, В. Ф. Купрэвіч, I. С. Лупіновіч, М. М. Нікольочі, У. ІЛ. ГІерцау і інш. Установы Акадэыі і распрацоувалі шэраг важных яавуковых праблем, звязаных з эканамічнмм, оацыяльным і грамадскапалітнчнш жнццём рэопублікі. Так,бйло праведзена далайвіав внвучэнне прыродяых рэсуроау рзспублікі, адкрімы новыя мвсцанараджэнні карыоных выкапняу. Калвктызам вучоных бнла пддрнхтавана і ввдадззна буйная абагульяяючая праца аб тарфяным фовдзв Беларускай ССР, раопрацаваны гэхналогія і метады махаяізацыі здабнчц, сушкі і брыкзтавання торфу. Вучопыя Акадэміі пріюд пілі да вырашэння буйных тэарэіычных і практнчяых праблвй у галіне машынабудавання, распрацавалі канотрукцаю магнітных дзфектаскопау, удасканалілі тэхналогію злектраіскравой алрадоукі коталау і інш. Зяачныя навуковня сілы былі сканцантраваяы на даследсванні пнтанняу біялагічнай і свльскагаопадарчай яавукі. Ало у
86—
распрацоуцн актуалышх праблвм біямгічнага профілю »ела меоца сур'йзааа адсгавакне. Че удзялялася каложнай увагі вывучэняа буйнга тэарэтычнйх праблем, у прывагнцзці генатыкі, і у той жа час прапагавдаваліся павдлкоый уяулонні Т. Д. Лйсанкі.
Іііпрэкі круг праблем ахоплівала назуковая работа вышэйшых вучэбнйх устаноу рэспублікі. У Беларускім дзяржауным універсітэце чачалася распрадоўка тзарэтцчных лыіаннсу у галіне фізікамато^атцчнігх, біялагічных і грамадазяаўчых навук, ьынікі нвкатсрых даоладаванняу былі апублікаваян на старонках друку. Канкрэншя захады па умацаванню сувязі з вытворчаоцв рабілі Беларуская сбльскагаопадарчая акадэмія і палітэхкічны іястнтут. Апошяі яолькі за 1949—1953 гг. па дагаворам творчага супрацоуіыйва аказау дапамогу 257 прамысловш прадпрыемствам, будоулям і вадамеівам, заколчцу і укараніу у вйтварчасць 240 навуковадаследчлх і інжынарнагэхнічных работ, лравеу звкш I тыс. тэхніччых зкспертнз і кансулыацый. Аднак пытаь'ні укараняявя навуковах распрацовак у вытверчасць вырашаліся йарудяа і неаавлядоуна.
У складаныа сіановішчы знаходзіліся грайадскія навукі. За пазлявазнна пврыяд івстцтуіы грамадскага профілю АН БССР, кафедрн ВНУ прыкйетна пашырйлі іх внвучэнно, алз культ асобы Сталіна, дагматнчны падаход да асвятлення жыцця народа адмоуна уплывалі на якасць даслздаванняу.
Як бмна, ?а 1946—1955 гг. нягледзячы аа цяжкаоці, памылкі, няудачы бнла адноулена гаспадарка Беларус.і f атршау накаторае далвйвав развіццв яе эканамічнн, аавуковатэхнічны патэнцыял. 5 іэтцк вялікая заслуга належнць тагачасваму пакалвннв рабочага класа, сялянс^ва, інталігеяцыі. К сяпздзінз 50х гздоу крыху палэ.ш/лася матзрыяльназ становішча народа. Ала на вялікі лаль значяах заяяенмяу у ягс «аді на адбцлося. Аставаліса значнйя цяккасці у забеспячэяйі насальніцтва харчазані.ем, жыллвм, гаваpaui внрокага ўжнтку, паслугачі. Зйрашэьне гэтых пытанняу сгрнмліьалася нізкікі тэмпамі эханамічнага развіцця, бюракратнчнымі ад^сіяакі паріцйных і дэяркауных устаноу да правядзаяня саццяльяай чалітнкі.
87
Тэыа 27. АД РЭФОРМ ДА КРБЗІСУ ^ІНІСТРЛЦіЛШКШШНАіІ СІСТЭЫЫ.
Вучэйнця^ктаннь I. Палітычная адліга і адыход ад яз.
2. Зрухі і раопаусвджваннв застойных з’яу у народяай Гаспадарцы. 3. Сацйяльнав отаяовішча працоуных: планы і рэчаіскасць. 4. Праблвйы дэмаграфіі. 5. Супярэчлівасці кулыурнага адця. Узмацнонне русіфікацйі.
Нозы эіая жыцця савецкага грааадоіва, які Пачауся з другой паловн 5Ох гмоу, быу складанцм і оупярэчлівый. 3 адваго боку ен характарызавауоя аднооным пацяплвнявм палітычнага клЬату, ахцуленнвк грамадокапалітйчнага і культурнага жыцця, з другога — новнмі дэфармацыямі у эканоміцы, оацыяльнапалітычнай і духоунай сфвры. Пры гэтым захоузалася уоеулачдзо пьртыйнадэяржауна., бюракратыі.
XX з’вэд КПСС, які эдбйуся 14—25 лютага 1956 г., прыаяу рашэнні, скіраваныя на паляпшэнне спрау у прамшловасці, сельскай гаспадарцы, навуцы і культуры. 25 лютага на закрытыа паоеджанні з’азда М. С. Хрушчоу праявіу мужнаоць, выступіушы з дакладам "Аб кульце аообы і яго выніках". Рашэнні з’езда азначалі радіікальнн паварот у жнцці партыі і дзяркавы, сіварылі магчшіасці для ажыццяулвння значнцх сацыяльных і палітычннх рэформ, выклікалі вялікі рэзананс у краінв і за мяжой.
Пасля з’езда на Беларусі пачалася рэабілітацыя ахвяр сіалінскіх рэярзсій, якая адыграла станоучую ролю у грайадска паліТЫЧНЫ4 кыцці. 3 1956 па 1962 гг. у рэспубліцн у грамадскіх аднооінах было рэабілітавана 29 012 чалавек, а у партыйнш парадку —каля 200. Застаушыяся у яывых ахвярц сталінокага дыктатарскага рэ.хыму выходзілі на слабоду. У суотрзчах з лвдзьыі яны расказвалі прауду аб здззках над зняволенші у лагерах, турмах, спвцпасялшшяхГ Двойчы ў 1935—1944 і 1949—1956 гг. у , іурэмнын і лагернім зняволенні знаходзіуся баларускі паэт ( С. II. Шушкввіч. Але нзспр'авядліваоць, цяжкі лео не элайалі вяз ■ ₍ ня. Паоля вызвалзння ён плзнна працавау у рэдакцыях газзт, зай' мауся творчай дзе'інаоцю; Рашзнні XX з’езда КПСС опрыялі далзйшаму развіццю ўнутршіартыйнага юлшя, poesy і ахаулвнкю дзейнасці Кампартыі Баларуоі. КалІ на I отудзеня 1956 г. у КПБ нрлічдалаоя 145 тыо. камунісіау, so na I студазня 1964 г. іх колькасць павялічіяася да 292,2 тыо. Ала заогаліся усеулгдцзо
as
nuj лйнага anapara i яго прйьілаі — лацаі «овш гр'ааовім вц ' платн, лошав мэднцйяокае абслугоувншіа, харчмыл ла’ікі, шырокав каркстанна персаналышмі слу. бов мі ьугшгюідяйі і г. д. 3 лншіш іу%г. ьа сакавік 1965 г. лартшную арпшізацню Баларусі узначальвау К. т. Мазурау. Гэта бйу буййн (мр.кауіш і палітычны дзакч.які нярэдка моу оваю пазіцыю і нй ва усіх новаумазешшх падтрйалівау Ы. с. Хрушчова, але ан бйу асоб^свайго часу.
У другой палове 50х гадоу былі прыняты uopu па далайшаму паадрэнню правоу саюзных рэспублік. Пастановай ЦК КПСС і Савета Кіністрау СССР, прынятай у маі 1956 г., у распарадкэнно саюзн’іх рэспублік перэдаваліся многія прадпрнамотвц і арганіааіші, якія раней непасрэдна падларадкоуваліоя саюзнш міністэрствам. Толькі у 1956 г. у распараджэнне БССР бідо пврадана 356 такіх прадпрывмствау, у 1957 г. — больш 500. У выніку удзельяая вага прадукцйі, вапушчанай прадпрыемствамі рэспубліканскага яадпарадкавання, у агульнш аб’еце усвй прамысловай прадукцыі Беларусі, павялічылася з 67% у 1953 г. да 82% у 1956 г.
■ II сакавіка 1957 г. Вярхоунц Савет СССР прыняу закоя, паэодлэ якога рэспублікі самі маглі вырашаць пытанні абласнога і краявога адміністрацыйнатэрнтарыяльнага будауніцтва. Пашыраліся заканадаучыя правы саюзных рзспублік, у іх кацпегэнццю увайшло понняцце грамадзянокага, крымінальнага і лрацэсуальнага кодэксау. Ала гэтыя меры па расшйрэяню правоу \ кампвтэнцці рэспублік не зрабілі глыбокега уплыву на іх рэальны эканамічны і палітн'лш суверэнітэт у складзо ССОР„
XXI з’азд КПСС (студзень люіыЯ.955 M„ адарваушцуоя ад •шшбвых рэалій, абвясціу аб уступлаалй драічш у парыяд разгорііуічга будауніцава камунізму, а ХХП .з”езд (кастрычнік 1961 г.) нраняу праграау партыі, у якой зйяЕчалася жат непрадуманых паламэяняу ) прагнозау, Прыклацам палітычнага пражэкцёрства э’яулялася зробланая у праграме заява аб пабудове кацувізйу у СССР н8 працягу авдця еднаго пакалання,
сувязі з гэтцй праяодзіліся надуманыя кацпаніі па фармальнаму прыцягяаняю працоуннх да кірауніцтва дзяржаунші слраваui. узйацнанню правапарадку (яародння друзднн, таварысцкія судн і інш.). Рэальных опробау элаыаць загаднаадаініотрацпйцую сістэму не бнло. Якаона новпя зздачы развіодя грададства вырашаліся валонтарноцкімі матадаы^ дапаыогай старога лалітычнага
89
і эканамічзага мэхапізйу.
Адвінісіраваіше і чорагібн усэ больш праяуляліся у дзейнасці М. С. Хруачова. Вял’кая кольхасць партыйнадзяраауяі.'х (ункццянерау бпла незадаволэна усялякійі ргарганізацйг'і, што :іа . г
давалі ім спакойнага жіадя. У вышэйшж сфарах уіадн склал.лзя змова з мэтай яго адхілення'з палітнчнай аро
КНІГІ ОНЛАЙН
