Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
внсіла 10 ылн. чалавек, з якіх 63% склвдалі гарадкане і 37% — сяльчанз. Колькасць гараджан оупраць 1940 г. узрасла у тры разы, вясковых дцхароу crana ценш амаль удвая. Рэзкае скарачзнчз апоашіх прывяло да раосяляньвання вескі, з’явілася ад < ной з галоўішх прычын адставання овльокай гаспадаркі.
Разам з рг&іццек народнай гаспадаркі і культурн адбьуся колькасаь і якасны роот працоуных рэсурсау БССР: у 1985 г. сярэднегодазая колькаоць рабочых, служачнх і кячгаснікау перавысіла 5 млн. чалавек. Супраць 1940 г. іх стала больш у 2,2 раза. Удзельная вага занчын сярод рабочнх і олу;:ачых узраола з 40 да 53%. Самымі буйнымі прафеоійаымі дтрадамі працоуных былі работ!!ік. праццсловасді і будаўніцтва (39,3%), сальскай і лясяой гаспадаркі (23,6), аховн здароуя, фізкульгурн і оацйялінага забеслячэння, наррднай адукацыі, кулыуры і маогацтва, навукі (15,5%) Навіковатэхнічная рэвалацыя ьыклікала оур’взныя змянанні ва уыовах працы насвльніцтва, лалапшыуся яго прафзсійнакваліфікай’інн склад, больш выоокім стау агульнаадукацыйны і культурнатэхнічны узроввнь працоуных.
На тэрыторні Беларусі прамывала больш за 80 нацый і народнас Цпу. Егодна перапісу 1979 г. на карэнную нацшо — баларуоау прн падала 89% агульнай колькаоці насольнімва, другоа мзсца налахсела рускім. Аднак за паслявазннця гадн удзельаая вага бвларусоу зненшылаоя. Па тнм жа данш 1,9 ылн. беларуооу вдло у ін■хх. рзспубліках СССР.
103
Неспрйяльныя уковы прад і дабрабыту насельяіцтва адмоуна адбіваліся на станэ здароуя насельніцтва, прадягласці яго жыцця, натуральным прнрооце. Калі у I960 г. гэты прырост (на 1000 чалавек) складау 17,8 чалавзк, то у 1970 г. — 8,6, у 1975 г.— 7,1, у 1980 г. — 6,1, у 1985 г. — 5,9. Усе гэта свадчыла аб тым, што дэмаграфічная оітуацыя у рэспубліцн заставалася складанай і супярэчлівай, патрабавала шат кайаганняу у вырашэнні важннх праблем адцдавйнаоці беларускага народа.
3 сярэдзіны 50х гадоу пачауся парыяд палітычнайНіігі". Духоунае жыццё у гэты чао адлюстроувала окладаны і оупярэчлівы працэс барацьбы двух тэццэнцый; дэмакратнчнай, якая імкнулася да паолядоунага вызвалзння усіх сферау жыцця ад скажэнняу сталінскай эпохі і каноарват^най, внражаушайся у спробах эберагчы і прйстасаваць старыя рычагі да новйх рэалій грамедокай свядомаоці. Актцуным праваднікон ідэй аднаулоння грамадсіва з’яулялаоя мастацкая культура, якая больш акрэолена, чш другія форйы грамадскай свядомаоці, аоэнсоувала прйчыны і маштабы грамадокапалітнчннх і маральных дэфармацый эпохі кулыу асобы, шляхі дэыакратызацыі жыцця.
Актнвізавалася літаратурназ кыццв Бвларусі. Гэтайу спрыяла вяртаннв у літаратураы працэс выпушчаных з оталінскіх засцбіжау А. Александровіча, С. Грахоускага, Ю. Гаурука, Р. Бярозкіна, У. Дубоукі, А. Звояака.А. Пальчэускага, Я. Скрыгана, М. Хведаровіча, С. Еушкввіча і інш. Убачылі овет творы рэпрэсіраваньх літаратарау Ц. Гартнага, С. Баранавых, П. Галавача, А. Дудара, В. Каваля, Б. Мікуліча, М. Чарота і іншых.
Крьггычнае пвраасэноаванне вострых праблеч гісторйі і сучаснасці прынесла з сабой новаа пакалонвв літаратарау. За 1959— 1965 гг. у Саюэ пісьмвннікау Баларусі было іірыяята 83 чалавекі. У гэтн перйяд заявіла аб сабв плеяда талвнавітых ійён — 4. Ацамовіча, В. Адаччнка, А. Асілэнкі, В. Быкава, Д. БічзльЗагнотавай, Р. Барадуліна, Г. Бураукіна, А. Вярцінскага, Н. Гілевіча, У. Дамашэвіча, В. Зуенка, У. Караткзвіча, А. Кудраува, П. Місько, I. Навумэнкі, I. Птатікава, Б. Сачачкі, Ьі. Стралвцова, 1. Чыгрынава, многіх іншых. Пвршыя творы гэтых аутарау знаходзілі мноства сваіх прыхільнікау нэ тольеі за высокі ь.астацкі узрозень, але і за праудэівасць, пастаноуку вострнх і надзённых праблеа. Творчасць б?лчускіх "шасцідзесятяікау" з’явілася вах
104
HUM фактерам актывізацыі духоунага жыцця грамадотва, фарміравадня яго самасвядоыасці.
Значнай падззяй у літаратурным жыцці з’явілася аднаулзнне у 1^56 .г. Лвйінскіх ярэмій за найбольш вцлатныя работй у галінз навукі, тэхнікі, літаратуры і маотацтва. У 1962 г. ей быу адзначанн зборнік вершау "А дні ідуць.;." п. Броўкі. Гэтую узнагароду атрымалі у 1972 г. I. Мзлеж за раманы "Лвдзі на балоце" і
'ііодых навальніцы"
Танк (Я.
з трылогіі "Палзская хроніка", у 1978 г.
I. Скурко) за зборнік взршау "Нарачанокія соснн".
Па прапанове Саюза савзцкіх піоьмзннікау і мініотэрства культурн БССР у сножні 1957 г. былі устансвлзны дзвз рэспубліканскія прэміі: імя Якуба Колаоа за лопшыя творы прозы і літаратурнай Купалы за лзпшыя творы паэзіі і драматургіі.
крнтыкі І І’
У 1965 г.
лінэ літарах Еягледзячн на
дадзены отатус Дзяржауных прзній БССР у га
2ЯЙНЫ кантроль
У
некаторую дэмакратнзацыю творчага жыцця, пар
сфзры мастацтва заптавауся. Умяшанне ў літара
турны працэс з боку партыйннх структур узмацнілаоя у пачатку 60х гадоу. Аб гэтым оведчылі сустрэчы М. Хрушчова з творчай інТЭЛІГЭНЦЫЯЙ 17 ———— ’•"'•'' ■ ~
снежня 1962 г. і 7—8 сакав'іка 1963 г. Ензняважцу А. Вазнясзнскага, Я. Яутушэяку, Э. Нзізввснага, М. Хуцыева, г'шых прадстаунікоу мастацкай інтэлігенцыі, якія стараліся аднй
сці у оваей творчаоці ад дога t каяонау. Такая палітыка свздчыла аб тш, што палітычная "адліга" падМйшла да сваі'.го завяршэняя.
Сістэаа "праработак" оцла характэрна і для дззйнасці ЦК КПБ. 19 сгкавіка 1963 г. адбылася рэопублікаяская нарада актыва творчай інтэлігецш, якал абмяркавала вынікі маскоўскай сустрэчы. На ей крнтыкяваліся творы, у якіх намзціліоя новыя паднходы да асйнслення грамадскіх працэсау, узмацніуся рэалістычны паказ жвдця. Tax, ндлрнкл: , малзды празаік I. Чыгрынау папракауся у прапаввданаі "варожай тзорыі уседаравальнасці". у аповзсці "Maui" ен паяазау, як аонка кулака і ыаці здрадніка — паліцая старая Рэйдзіха прнйшла у веску, якув у свой час падпаліу яе муж, зацяты вораг калектнвізацыі і людзі прннялі яз. Аутар спачувае лакутам жанчшш на нагіле растралянага партнэаналі сына, што іа“0 I разрзз з афіцнйнай прапагацдай, но уклэдвалася у норны "kbs савай" маралі.
Ідэалагічнц дыктат у адносінах да гворчай інтэлігонцні з яш
105
чэ большай сілай уздацкіўся з прыходай да вшзйшай палівпчаай улвдну кастрычяіку 1964 г. Л. Брзкнзва.. Асудчэннй валкнтагызму U.'Хрушчола палла^а забарону ва пазітцуныя лрацэсц ў к/шуж. нкія пачал*ся. пасля ХХІз’езда КПСС. Уса пагілкі, ”ралік» ’ ^l^Wa аозао кірауніцтва звязваланхбытаі., дапуйгяай:свабодаВ.
Тачу'рэзка узаацвіліся'цэнзурвья абввжівавн t, асабліва пасля прыняцця пасгановы ЦК КПСС "Аб павышэнні адЕазяаоці кіраунілоу оргэнау друку, рецне, зэлзбачання,'Мнематаграфі і, устан< ^ і.ультурн і кастацлва за ідзйпаніалітычны узровень публіяузйцх натэрнялау і рэгвріуара" (студзвнь 1969 г.). йерн па вдканамні гэ; тай пастаноьн зацвердзіла у закааіку 1969 г. б’эро ЦК КПБ.
Прадсгаунікі літаратуры, язія впотупалі супраць а^іцнйлай лі~ ніі, за выззалвнне уворчасці ад партнйяадзярхаунеіа кантголю дадвяргаліся уцісду, гавадаяц, здрсікш^ каыролз з боку органау КДБ. Еяглздзячы ва гэіа, бнлі даоягнутн значныя лоспахі у рлзвіцці лігаратурн. У гэты час раоквіікоу талент У. Дараткозіча, у творах якога распрацоувалыоя гісіорня б^ларускага народа. Вялікую цікавасць у чыача внзвалі яго ;воры "Дзікае паляганнэ караля Отаха" (1964 г.), "ХрыСтос лрыаямліуся у Гародаі* (1966 г.О "Калаон .чад сярпоа тваім" (1968 г.) і Інш.
Плзнна прапавау В. Бцкау. У рвовасцях "Трэцяя раката" (І962г.) "Круглявскі мост" (1969 г.), "Сотніка?" (IS70 ь), "Абзліог." (1971 г.), "Пайсці і не вярнуцца" (1978 г.), івшіа творах пісзквнвік паказау оуровую прауду лаяяы, мужнасць ;.і гараізм эоінау I партызая у экотраыальных уаовах. Талзнт піовменвіка ІЗцу адзначанм прйсуджэвнев у 1986 г. за аповесць "Знак бяды" Лвнінскаіі прз?Ж. Зн таксама лаургаі дзярааунай прэні! СССР (1974 г.), Дзяряаунай прэкіі БОСР іня Я. Кодаса (1964 і IS^S гг.), у I960 г. яну прысвоена званне мароднага пісьдваніка БССР, £ 7 1984 г. — Героя Сацаялістычнай працы. ■
Цікаваздь айчпннага і закекнага чытача выклікалі рананн I. Замякіна "Сэрца на далоні" (і%з г.)' "АтлаяУЕ і іарпжгіжа* (1974 г.), "Петраград — Ервсі" (1983 г.) і інш. У 1981 г. яну было првсвоена званкв Гэрся Сецйялісгпчнай працл. Такую ж узна^ гароду атрымау у 1975 г. драчатург і байкапісбі;, вучоЕЫмозазнаўца К. крапіва (К. К. Атраховіч), а тахсама народныя йаэ^ы ЕССР Плтруоь Брзука і Макс it* 'Тапк.
У 70я пачатку 30х гг. у лігаратуру дрыбшло нолаз пакалзннэ літарзтараў, сярод якіх быхі Г. Далідовіч, Л. Д^нака,
106
А. Дударау, А. £ук, С. Законнікау, В. Іпатава, В. Казькр, У.Някляеу, Г. Папкоу, А. Разанаў, Я. Янішчыц і многія інн.
Прымаліоя мвры па узмацненню матэрыяльнай базы літаратуры. У сакавіку 1972 г. было заоназана вцдавецтва "Ыаотацкая літара®ура"> у студзені 1981 г.— вэдавецтва "Юяацтва". Алв у выніку русіфікатарокай лалітыкі многія творы яацыянальнай літаратурн на даходзілі да чатача ка роднай мове. 3 ввдацзеных у 1985 г. 3431 кнігі і брашуры тыраком 53,3 йлн. паасобнікау колькасць беларуоамоуннх схладала 893 назвй й тыражом 5 млн. паасобнікау.
Палітыка руоіфікацыі аакладьада адбітак на развіцце тэатральаага настацтва. Ходь колькасць тэатрау павялічнлася з II у I960 г. да 17 у 1985 г., але толькі трн тэатральныя калвктйвн э’яуляліся беларускаыоучнмі. Значнай, педзвяй у культурным якцці рэспублікі з'явілася адкрыцце Магілеускага аблаонога тэатра дра— мы і кааадыі у Бабруйоку (1970 г.), дзяржаунага тэатра музычнай яанодш БССР у Міноку (1971 г.), Тзаірастудыі кінаакцвра (1982 г.).
Гэты пврыяд адзначаны пэунчмі поспехамі у развіцці музыкальпага маставгва. Былі напісаны 1 пасіаулвны оперы Ю. Семянякі "Калючая руаа" (I960 г.), "Калі ападав ліоце" (1968 г.), "Зорка Венвра" (IS70 г.), "Новая зямля (1982 г.), Г. Вагнара "Сцежкаю адця" (1980 г.), Дз. Сыольскага "Сівая легвнда" (1978 г.) і "Фрэнцыск Скарына" (1980 г.), 0. Каріэса "Джардаана Бруна" (1977 г.) і "Матухна Куран" (1982 г.). Іііэраг балвтау стварылі Я. Глебау, Г. Вагнвр, У. Кандрусввіч, А. ІІдывані, аперэт — Ю. Сомяняка, Р. Суруо і івш. У пэсеннын жанры актыуна працавалі У. Буднік, Л. Захлеуны, В. Іваноу, I. Лучанок, Э. Ханок, К. Це, сакоу і інш.
Значнші пос..эхамі было азкачана выяуланчав мастацгва. У канцд 50~х — пачатку 60х гадоу заявілі аб саба М. Савіцкі, А. Анікзпчйк, А. Барааоуокі, В. Грос, В. Грамыка, Л. ГумілвускІ, Г.Вап. чаі.ка, М. Данцыг, А. Малішзускі, У. Сгальмашонак, Л. Шчакялву і. інш.
Шнрохуіз вядокасчь вабылі зворы Міхася Савіцкага — былога вязн:і фалйсцкага кандлагзра. Яго па
КНІГІ ОНЛАЙН
