Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
лотнн "Хлябп", "Партцзанй", "В’цобскія варотй", "Партызакокая мадояка", сврыя' карція "Лічбы аа сзуйы", трыпціх "Агрэоія" і ’нш. з’явіліся значным укладам у развіццз беларускага і сусвогяага вняулвнчага мастацтва. Ц. Оав іцкаму прнсвоеяа званнв народнага дастака COOP і БОСР, ен ..аурэ ■
107
ат Дзяржауных прэмій СССР.і БССР, бцу абраны празадзвйвый чла . нам Акадэміі масіацівау СССР. Званне Героя Сацыяліотычнай працы і народнага мастака СССР прысвоена скульптару 3. Азгуру. Ен таксама бцу абраны гпавадзайным членаы Акадэыіі мастацтвау '’OOP.
< светна вядошш стау мемарыяльнаархітэктурны коппдеко "Хаткнь", адкрытц у 1969 г; Яго стварылі архітэктарй 0. Градау, В. Занковіч, Л. Ловін,. окульптар 0. Сэліханау. У 1970 г. гэта праца бнла адзначана Лбнінскай прэ;Ляй. Мастацкай зыразн; дю вызначавцца менарыяльныя комплекон "Брэсцкая хрэпасць — герой", Курган Слазы каля Мінска, "Прарцу" ва Ушадкік раенз Віцебскай вобласці, саввцкапольокай баявой садрухзасці у сяло Леніна Магілэускай вобласцГ.
У 70я — пачатку 80х гадоу у выяулевчав мастацтва іірчдлі Г. Буралкін, М. Бушчык, браін У. I :і. Басалыгі, А. Даугяла, А. Кішчанка, Я. Кулік, А. Карачкія, У. Савіч, М. Сэляшчук, Ф.Язушкевіч і іяп. мастакі і окульпгары.
Такім чынам, кулыурнао айцце у сярздзіяе 50х — аярадзінв SOx гацоу у Еаларусі насіла супярэчлівы характар. Руоіфікаадя, празмерная ідэалагізацыя, класавы педыход, агранічэнвв пзавоу тзорчай інтэліганцыі на овабрду іворчасці згабілі нзгатдунй адбітак на развіццв нацыяналыіай кулыурн, зацвврджаііяа агульнат:алавечых кашоунасцей у ыяогіх твбрах літараіурц і ^астацзва. Алз У гэты парыяд у выніку пленнай дзвйнасці твт>ай інгслігвлцыі бнлі дасягнуты ьялікія поспзхі, яхія прнэіг ;н ва уоім своце. 3 сярэдзіны 50х гадоу прымаліся явры'па далзйшаау раззіцдю кародчай адукацыі. 3 1959/60 навучальнага года сянігадовыя голн пачалі пераутварацца у засьйігадовдя. Б:яа праведзвва рэарганізацпя сярэдніх шксл (дзвсяцікласнах) у агульнаадукацнаныя адзікаццацігадоеш з вытворчші навучаннвй. Стзараліся школыінрэрнаіц, нэтай якіх з’яулялася забеспячэннз больк опрцяльных ушу для усебаковага развіцця дзяцей 1 іх выхаваная. У 1969/70 навучальннн годза у Беларусі працавалі 115 такіх акэл. Усяго у гэты час калічвалася 10 983 агульнаадукадвйнія школн, у тыц ліку 6183 дачатковыя, 2 56 5 васьмігацовых, 216 3 сярэднія, дза навучалася 1708,6 шс. вучняу*.
У сувязі з пастауланай ХХ"І з’аэдам КПСС (1966 г.) задачай перахаду да уозагульнай сярэдняй адухацпі у БСС? за 1966—1970 гг. яе набмлі 540 тж.,вучняу, за 1971—1975 гг. 658іысЗа г^а час у рэспубліцц бму завврпзны парахсд да усваі’ульнай сярэдяяй аду
103
кацыі ноладзі, е?о з’яаілась значнмц поспвхам у оадняльнапалітіічннахкші. Але у ргбоде ггульнаадукацыйнай шкслы меліся з?ач::ня надахопы. Найболыл сур’эзнымі з іх г’яуляліся дагаатнчны характар навучання, шырока распаўсвдааная "какаццная пздагогіка", ііакілуляцня сдядоаасда доладзі. Па нізкіа узроуні вялося павучакне іа грамадсяіх Днсцчплінах. Дагватызм, замсўчжння многіх ?ац?е9, оаяячад краязнаўсгва тармасілі развіцдс нагдяннльцай свядоыасді зучняу, спрыялі ^рміразанню нлувадлівнх эдносік ?чакоу і даяучат д& гісторыі t о.іахчйяы свавй Бацікаўпічынн. ііредаудалася русійіхаадя ако.хі, шро прнчяло дс станоаідча, калі у сярэдзіне ЗСх еадоу толькі 22,1$ акол і І9,5#даяголізых дзіцячвх тстагюў працавалі ка беларускай мозз.
У I9S4 г. бдлі прцнядк "Асяоуныя ;іапрам?:і рэфэрдн агульнаадукацг най і йраоесійнай сколы". лло па оуінасці акола быу прапаназанн небор віяздковчх uep. Адасука адбівалася на яв правядзвпчі захарудяванлз тэмпау poesy азігнэранняу на раззіодч вучэбнагатэрня; ьна! базы. 7 сярздзіно 60х гадоу з«ра.га у СССР, і адпагедна у Беларус’. на агулзяаодукацкёьую мсолу складалі f—7>і ад зілавога на’іыязальяага драду.ла, у пачатку ЬОх — 4,2, а у с.<родз(ае 8Сх — 5,2$; da гэтаду лаказчвзу CCGP зааходзіўся на 60м месцы у своцэ.
Прагодэілаоя расога па падрнхтоуца кадрау храз сярэдні.і спвыячічня 'вучаояья ус^.нозы. За I960—1965 гг. іх холькасць павялічглася з 102 да 129, а яавучгчдзу з ь2,ь тыс. да ІбС,4 тыс. чалавай. Гэ'.а оад«ейкічала таму, гто /олвкасць спецнялісгаў з еярэдняй'адуканыяй у ЕЗСг вкраола з 166 тнс. у I960 г. да 714 іпо. у 1985 г.
Развізасася carta вйшэйямх яоэучалвнгз устаноу. Калі ў I960 г. v йгсп.'блііш іх ірацадалй 24. тс у 1965 г. — 33. За гэты час РродЬ^^'к’ цад:нйнскі іножут (1958 г.), Мінскі радцвтэхнічпь ікогяіуі (1964 г*), ЕЧебекі тэхналагічнв іногытут лвгхай прамд;.;озаоці (1965 г.), Брэсцкі іялынерпабуцаунічі; (длпер полігэхе..чя>;) інстпгут (1966 г.), Ліксхі інггатуі кулыуры (1975 г.) і інд. У 1969 г. на .сазв Гоі»вльска?а чедагагічгага івстытута ствсpwa Гогчльокі дзцдісўлн укіЕарсітгт. У 1977. г. Гродоепскі ледагнгічнк інстдеут і"я Я. Купалн пераутвораяы у Гродзанскі дэлр..ауші уніварс ітат. Цэвдраа учІвероКзідаі; едуЕацці застазаўоя Ззларускі дзіргаўнн унізврсітэт. У 8:>я гадн на ягс ^«дульгэгах syчйдася каля 55 ню. студэьгар, прааавблі 1,5 sho. npajecapr' 1
109
внклацчякау. Агуліяы Нх выпускнікоу ВНУ у рэспубліцы вырас з 10 тыс. у I960 г. да 31,9 тыо. у 1985 г.
Значвыя зрухі бші эроблзвы у развіцці навухі. Колькасць навуковых устаноу за 1956—1985 гг. вырасла з 76 да 1%. Вддучая роля сярод Іх налвжяла ідотагутан Акацэвіі вавук. Хольхаоць навуховнх ! назукованвдягагічных рабстнікау склала у 1985 г. 42,4 тнс. чалавех, сулраць 4,4 тыо. у 1956 г. Колькасць’дакгароу навук павялічылася з IS4 да lull чалавзк, каадццатау — ₃ 1606 да 13,1 тыс.
У гэін перыяд врымвліся нзхагэрыя мзрд па палшжэвню плававання і кірауніціва вазуковымі даолвдзелняві. Укараняуся праграынамэ?авн мзтад пданазання і фінавсаванвя навукі, якт забяспечвау канцэнтрацЕю рэсурсау на прыярыл'Оіннх напрамгах даслеДаввяу. Алв у цэлчм фінансаваднв вавухі было нвдаотатковым. у сярэдэіне 80х гацоу доля аоігваванняу на вазуку у нацыянальвым даходзв БССР складала 2,2%, у гой чап, калі ла СССР відаткоувалася 5,1%. Алв і аіулькасаюзвыя паказчыкі былі значна ніжэі сусвеіннх. Навуковыя устаяовы йвлі вяліхую паірэбу у оучаоных дрыборах, матэрыялах, сродках вылічальнай тэхвікі. Разам з »ш, па нвкаторых вапрамках навуховых распрацовак былі дасягнувы вцвікі, якід аірычалі прызнанЕв вв голькі у СССР, аля 1 за мпжой. Поспехі шэрагу вучонкх рэспуолікі былі адззачаны вксокімі дзяржауаам! уэнагарсдамі. Ленівская прзмія о’ш прысудхава акадзмік^ АН БССР і УАСГНІЛ I. «ацэпуры, акадэміжам АН ЬССР М. Ельяеэв'чу, U. Барвсевічу, У. Платонаву 1 іешым. За 1956—1985 гг. вучонкя Баларусі атрымалі 26 Дзярждуных прэйій СССР.
Як бачнм, у сярэдзінз 50х — сярэдзівв 80х гадоу бнлі зроблзвн пзуяня крокі у развіцці народнай гаспа.аркі, культуры 1 навукі Зеларусі, павнлэнні дабрабыту народа. Аів у гэгы час і:абіралі моц нвгагыувйя тэвдэнцйі, якія правялі да взабходнасц* глыбокіх пвраутварэнняу у экавааічнш, палітычвкя і сацыяльнын жыцці грамвдства.
Л0’
Twa 28. ЦЯШІ ШЛЯХ РАДЫКАЛЬНЫХ ПЕРАУТВАРЭННЯУ.
Вучэбн^п^таннк I. Крнзіс вароднай гаспадаркі. 2. Чаряобнльская каіасгрофа і рззкае абвастрэввв экалагічнай’ оітуацыі.
3. Развал сацыяльнай офврн. 4. Праблемы дэмакратызацні грамадскага жыцця. 5. Нацыянальяакулыурназ адраджэнкв .бЯа шляху везалежнаоці.
У сярэдзіне 80х гадоу партнйнасаввцкав кірауяіцтва СССР абвясціла ■ аб карэннай пзрабудовн усіх бакоу грайадскага жнцця краіны. Красавіцкі (1985 г.) пленум ЦК КПСС, ЮТ з’езд паріыі (1986 г.) зызначнлі вовы палітычны курс, скіравакк ва паокарэннв сацыяльнаэкаважічвага развіцця краівы і вчпраулбввз дапушчаяых у йівулн перыяд сур’бзных памылак. У яаотупныя гадн гэтн курс знайшоу пацвярджэнвв у Іншнх партыйвадзяржауных пастановах і рашэнннх. . . ......' .
Неабходвасць радакальннх перамен у грамацствв бнла выкліхана складаным сацыяльяаэкананічным 1 палііычвнм становішчам, у якім апннулася краіва, у тнм ліку і Бвларусь, ва рубяжн 70~ 80х гадоу. Ісваваушня у СССР эканамічяыя адносіны, асабліва абсалвтазацыя дзяржаувай і калгаснакааператцунай уласнасці, яв мавапалізацыя і адсутнасць свабоднай канкурзнцыі,ігнарававяв таварваграшовых рызачннх адвосів прывялі да абязлічвання уласнасці, падрыву асноу развіцця і матэрыг іьнага стымулявання працоунай дзвіівасці чалавека. Застойння з’явы усе шцрзй ахоплівалі сацыяльныя і грамадскапалітычнкя сферы жыцця, абйвжаванві дэаакраіні вэгагыуна уплывалі на духоуны настрой народа..
Новня напрамкі развіцця краівн былі каакрэтызаваны у раааннях ІУ э’ездау аародннх дэцутагау СССР, Вярхоунага Савеіа COUP, што адбнліся у 1989—1991 гг. Прынятыя імі Законы паклалі пачатак раднкальнай эканаыічнай рэформа« працзсу дэыакраты~ эацыі грамадоіва. Уое гэга прывяло да вакаторага ахыулення і пэуннх сганоучнх зрухау у жыцці краінн. Спачатку у цэлнм паспахова выконваліся заданні дванаццаіай пяцігодхі, расла внтворчаоць. Алв у далейшім жвдцв паказалз, вто бвз глыбокіх дэважраткчннх пераутварэнвяу, злома аджцуяай кажавдяаадаінісірацыйнай сістэмы, ябаагчыма забяспзчыць радыкальвыя заяненві у развіпці грамадства. Пврабудова сутыквулавя з вялікімі цяжкасцямі. У краінв, асабліва пасля 1988 г., пачалі хуіка узраетаць крызісвея з’явн, запаволгваліся гэмпы ЭЕавамічнага раззіцця, лагарша
III
«іоя умовы хыцдя васельвіцтва, вто внклікала сацыяльвую налруханасць у грамадсгза. У равце — рэю аказауся дзкларатцувым 1 вв бну рэалізаваны абзевдяы палітшны курс на даскарэнве садыяльвазкавамічнага раавіцця, удаокааальванне сацнялізцу, адоутвічала навукова абгрунтававая кавцэпцыя порабудовы. На дэстабілівацю ставовівча у краіяо моцвы уплцу аказвала абьастрзвяа міхнацыявальннх адвосін, асабліва у рэопубліках Кауказа, Сярэдняй Азіі, Прыбалтккі, Малдазіі. Адвак ва Бвларусі у гэгых адно■ оінах эахоуваліоя даволі отабільння аботавінн.
Між тш некаторыя рэопублікі, абвясціушы дзярхдувы оуверэвітэт і нвзалежяасць, пачалі пакідаць СССР, усе больш абвастралася адкрытая канфраятацыя паміж цэнграм і рзспублікамі. Ва умовах глнбокага палігнчнага і зкавамічнага крнзісу дзяржавы 8 снежвя 1991 г. у Беларусі (Белавааскай пушчн) кіраувікі Pacit, Украівы і Беларуоі падпісаді Пагаднанне аб утваранні Садрухваоці Незалахных Дзярхау (СВД). Афіцыйвым кесдай зваходхання хаардывуючых оргавау Садружваоці абраны Мінок. 21 онахвя яа суотрэчв У АдмаАце была отворана Садружкасць адзіяаццаці неэалвхннх дзяржау. У прннягай Дэкларацыі удзельяікі сусфрэчы падкрэоліпі івквенвв пабудазаць дэмакратычвыя прававыя дзяряавы, адносіян пшіх якімі будуцз развізаода ва аоновв узаомнага прызнаяня і павагі дзярхдувага сувзрэнігэгу. Бндо абввшчана. што з утварэннем СНД Саввцкі Савз опнняе оваа іонаваняе. Далейвы ход падз
КНІГІ ОНЛАЙН
